МАРИЯ РАХЛЕЕВА ОЛОҔУН ХАЧЫАЛЛАРА

Былырыын саха график худуоһунньуга Мария Рахлеева Россия Ойуулуур-дьүһүн­нүүр академиятын бочуоттаах академигынан талыллан дойду чулуу худуоһунньуктарын кэккэтигэр киириитэ саха култууратыгар бэлиэ түгэнинэн буолбута. Быйыл ахсынньы 28 күнүгэр 75 сааһын туолар Россия үтүө­лээх худуоһунньугун, СӨ искусствотын үтүөлээх деятелын, СӨ Духуобунаска академиятын академигын, Россия Худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнин, АГИИК профессорын Ма­рия Афанасьевнаны мастарыскыайыгар тиийэн көрсөн дьылҕатын уонна айар үлэтин хачыалларын туһунан сэһэргэстим.

Мария Афанасьевна, сахалыы сиэринэн аан бастаан төрөппүттэриҥ уонна оҕо сааһыҥ туһунан билиһиннэр эрэ.

– Аҕам Афанасий Дмитриевич Рахлеев Таатта Уолбатыгар оҕо турбат ыалыгар төрөөбүт. Ол иһин төрөөтүн кытта, былыргы өйдөбүлүнэн абааһыт­тан куоттаран буолуо, Кириэс Халдьаайы киһити­гэр ииттэрэ биэрбиттэр. Онно улааппыт уонна Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр Иркутскайга мас эрбэтэр тэрилтэҕэ күннэри-түүннэри күүскэ үлэлээн, дойдутугар мөлтөх доруобуйалаах кэлэн эрдэ өлбүт. Аҕам өттүттэн аймахтарым элбэхтэр. Ийэм Мария Прокопьевна Баланова Кириэс Халдьаайыга төрөөбүт. Бу уруккута Таатта, Үһүс Байаҕантай ирэ. Билигин кини аймахтара Кириэс Халдьаайыга өлөн-сүтэн да аҕыйаатылар быһыылаах. Биһиги куоракка олордохпутуна ыал­дьыттыыр бэйэм көлүөнэ эрэ дьону билэбин. Баҕар, оҕолор улааппыттарын билбэтим буолуо. Онон таатталарга уонна кириэс халдьаайыларга эрэ бэйэ киһитэ аатыра сырыттахпына, биир суруналыыс, интервью ылан баран, Томпо худуоһунньуга диэн төбөлөөн бэчээттээбит этэ. Дьиҥэр, аҕам билиҥҥинэн Таатта, мин эмиэ Таатта оройуонугар төрөөбүтүм.

Аҕам ыалдьан өлбүтүн кэнниттэн, мин биэс саастаахпар ийэм үс оҕолоох хаалбыта уонна тыҥа сэллигэр хаптарбыта. Аны оскуолаҕа үөрэнэр убайым атаҕын улаханнык дэҥнээбитэ. Онуоха ийэбин эмтиир нуучча биэлсэрэ дьахтар: «Түргэнник куоракка бар. Бэйэҕин балыыһаҕа сытыаран эмтиэхтэрэ, оҕолоргун да оннуларын булалларыгар көмөлөһүөхтэрэ», – диэбитэ. Ийэм, биэлсэр тылын ылынан, ынаҕын атыылаабыта уонна ол харчытынан үс оҕотун илдьэ хара буруонан бурҕатар, улахан көлүөһэлэрин эргитэр «Пропагандист» борохуотунан куораттаабыта. Сүрдээх кыраһыабай айылҕалаах сирдэринэн өр айаннаан Дьокуускай пуордун булбуппут. Куорак­ка олорор ийэм эдьиийэ биһигини Даркылаах­ха тоһуйан көрсүөхтээх этэ да, тоҕо эрэ кэлбэтэҕэ. Ийэм, тыа олохтооҕо, сэрии ыар кэмнэригэр холкуос ыарахан үлэтигэр эриллэн-мускуллан үлэлээбит дьахтар, куоракка хайдах тиийэри бил­бэт буолан, малбытын-салбытын түһэрэн өрүс кытылыгар олорбуппут. Балтым үксүн көтөххө эрэ сылдьара, убайым атаҕа ыалдьан кыайан хаампата, онон сүүрээччилэрэ-көтөөччүлэрэ мин эрэ этим. Тыалга-кууска тоҥон өлө сыспыппытын үчүгэйдик өйдүүбүн. Түүн хата кыра дьиэ баарыгар киирэн иттэн абыраммыппыт. Сарсыарда эрдэ таһаҕас тиэйэр массыыналаах саха суоппара кэлэн, биһигини көрөн аһыннаҕа буолуо, Орджоникидзе уулуссаҕа дьону харчыга хоннорор эмээхсиҥҥэ илдьэн биэрбитэ. Дьэ ити курдук, 1951 сыллаахха быһыылааҕа, куораттааҕы олохпут саҕаламмыта. Ийэм төһө да ыалдьа сырыттар бастаан биһигини оннубутун буллартаабыта. Убайым атаҕын биллиилээх хирург үчүгэйдик эпэрээссийэлээн уонна санаторийга өр эмтэнэн үтүөрбүтэ. Арыый хойутаабыта буоллар, олох да атаҕа суох хаалыа эбит. Миигин Мархаҕа баар Оҕо дьиэтигэр укпута, балтыбын убайыгар Илья Прокопьевичка ииттэрэ биэрбитэ. Ол кэнниттэн биирдэ бэйэтэ куораттааҕы сэллик балыыһатыгар өр сытан эмтэнэн үтүөрбүтэ.

Кыра эрдэххиттэн худуоһунньук буолар ыра баара дуо?

– Оҕо эрдэхпиттэн кинигэ ойуутун үтүктэн уруһуйдуурум эрээри, худуоһунньук буолуом дии санаабат этим. Ону сорохтор «төрүөххүттэн худуоһунньук этиҥ дуо?» диэн ыйытан күллэрээччилэр. Суох, мин өссө тохсус кы­лааһы бүтэрэрбэр салгыы үөрэммэккэ ийэбэр кө­мөлөһүөхпүн баҕарбытым. Кини, сэллик ба­лыыһатыттан үтүөрэн тахсан, иистэнэр фабрикаҕа үлэлиирэ эрээри, хамнаһа кыра этэ. Куоракка квартира ылаары араас тэрилтэлэри кэрийбитэ. Иистэнэр фабриката Петровскай уулуссатыгар баар былыргы атыыһыттар дьиэлэрин биир хоһун биэрбитэ. Онно бэрт кыараҕастык олорбуттара. Миигин өрөбүл күннэргэ оҕо дьиэтиттэн ылаллара. Оччоҕо ийэбин кытта биир ороҥҥо утуйарым, ийэм буһарбыт дьиэтээҕи миинин иһэрим, атаахтыырым. Убайым 14 сааһыгар үөрэҕин быраҕан тутууга үлэлээбитэ. Кинилэр хамнастарын мунньан бэ­йэлэрэ саҥа дьиэ туттарга быһаарыммыттара. Ийэлээх убайым ыра санааларын олоххо кил­лэрээри, Сайсарыга ойуурдаах, бааһыналаах сиртэн учаастак ылан, бэйэлэрэ кыра мас дьиэ туттарбыттара. Миигин оҕо дьиэтиттэн көҥүллэтэн ылбыттара. Бастаан университет аттыгар баар 6 №-дээх оскуолаҕа үөрэнэ киирбитим. Онтон ол аттыгар 20 №-дээх саҥа оскуола тутаннар онно үөрэммитим. Сотору буолаат, ону саха оскуолата оҥороннор, мин «Елочка» маҕаһыын аттыгар баар 25 №-дээх оскуолаҕа үөрэнэ барбытым. Дьиэбиттэн сатыы сылдьарым. Ити кэмҥэ кылааһым салайааччытынан нуучча тылын уонна литературатын учуутала, оскуолабыт завуһа үтүө санаалаах Евстолия Николаевна Прокопенко этэ. Кини сорудаҕынан нуучча суруйааччыларын айым­ньыларыгар иллюстрация оҥорорум. Биирдэ, ах­сыс кылааһы бүтэрэн баран, дьүөгэбинээн туох эрэ наадаҕа учууталбыт дьиэтигэр тиийбиппит. «Кыргыттар, инникитин туох былааннааххытый?» диэн ыйыппытыгар мин ханнык эмэ техникумҥа туттарсан идэ ылан үлэлиир баҕалааҕым туһунан эппитим. Онуоха Евстолия Николаевна: «Маша, эн олус үчүгэйдик уруһуйдуугун, онон ойуулуур-дьүһүннүүр училищеҕа туттарсан киир. Туйгуннук үөрэнэн бүтэрдэххинэ, Москватааҕы ойуулуур-дьүһүннүүр институкка ыытыахтара. Оччоҕо дьиҥнээх худуоһунньук буолан тахсыаҕыҥ», – диэн сүбэлээбитэ. Оччолорго Дьокуускайга ойуулуур-дьүһүннүүр училище баарын уонна худуоһунньук буоларга анаан үөрэнэллэрин да билбэт буолан, мин олус соһуйа истибитим. Ол да буоллар, оҕо эрдэхпиттэн Москваны көрүөхпүн наһаа баҕарарым. Биир үксүн ол да иһин учууталым сүбэтин ылынан, ханна эрэ Залокка баар худо­жественнай училищены көрдөөн көрбүтүм да кыайан булбатаҕым. Куоракка ийэм көҥүлэ суох ханна да сылдьыбат, ханна да көҥүл күүлэйдээбэт түҥкэтэх соҕус этим. Ону кооперация техникумугар бухгалтерынан үлэлиир саҥаһым булларан биэрбитэ. Ойуулуур-дьүһүннүүр училище былыргы мас дьиэҕэ баар эбит. Экзаменнар саҕаламмыттар. Мин хойутаабыппын диэн дьиэбэр төннүөхпүн баҕарбытым да, кийиитим утаран, дириэктэр хоһугар сиэтэн киллэрбитэ. Хата, дириэктэрдэрэ, мин дьолбор, 20 №-дээх оскуолаҕа история уонна уруһуй уруогун үөрэппит учууталым Валериан Титович Иванов эбит. Миигин көрөөт: «Куорат кыыһа буолан баран тоҕо хойутаатыҥ? Оннооҕор тыаттан оҕолор кэлэн уруһуйдуу олороллор», – диэтэ. Мин хайдах эрэ санаам түһэн хаалла. Онуоха: «Чэ, докумуоннаргын туттар уонна харандаас, кумааҕы булаҥҥын сибилигин уруһуйдаан киирэн бар», – диэтэ. Экзамен туттарааччылар иһит-хомуос уруһуйдаан бүтэн эрэллэрэ. Миэхэ хантан эрэ харандаас, улахан кумааҕы булан биэрбиттэрэ. Натюрморт диэни билбэт, уруһуйдаан көрө илик буолан ыарарҕаппытым эрээри, син хайдах эрэ оҥорон туттарбытым.

Ити курдук кыл-мүччү туттарсан ойуулуур-дьүһүннүүр училище устудьуона буолан хаалбытым. Үксүлэрэ тыаттан кэлбит оҕолор этэ, сахалыы эрэ кэпсэтэллэрэ. Миигин хас биримиэнэ аайы сахалыы саҥарарга үөрэтэ сатыыллара. Сыыһа саҥардахпына, күргүөмүнэн күлэн тоҕо бараллара. Билигин санаатахпына, олус бэ­һиэ­лэйдик үөрэммит эбиппит. Преподавателбыт оч­чолорго эдэркээн Афанасий Петрович Мунхалов этэ. Кини бэрээдэги кытаанахтык тутара, уруокка хойутууру сөбүлээбэт этэ. Москваҕа Айар дьиэҕэ, эбэтэр быыстапкаҕа бардаҕына, биһиэхэ киистэ, кырааска, Koh-i-Noor харандаас аҕалан бэлэхтээн үөрдэрэ. Биэс сыл устата үчүгэйдик үөрэнэн, дипломнай үлэбин көмүскээбитим кэннэ биир киэһэ ыаллыы олорор Марфа Николаевна Попова биһиги дьиэбитигэр киирэн: «Хайа, Маша, салгыы ханна үөрэнэ бараҕыный? Орто үөрэх диэн кыра, аны үрдүк үөрэҕи бүтэриэххин наада. Биллиилээх худуоһунньуктар Москваҕа баран үөрэнэллэр», – диэбитэ. Кини, бырабыыталыстыба дьиэтигэр үлэ­лиир буолан, барыны бары билэр сытыы-хотуу дьахтар этэ. Оттон мин ийэбэр кө­мөлөһөр санаалааҕым, онон худфоҥҥа киирэр толкуйдааҕым. Ол эрээри ийэм, бэйэтэ үөрэҕэ суох буолан, мин үрдүк үөрэхтэниэхпин баҕарар этэ. Ол иһин Марфа Николаевна «бу кыыһы Москваҕа үөрэттэрэ ыыт» диэбитин ылынан, туттарса барарбын көҥүллээбитэ, харчы биэрбитэ. Мин култуура министиэристибэтигэр үөрэххэ барар туо­һу сурук ыла тиийбитим, суох буолан биэрбитэ. Санаабын түһэрбэккэ, туоһу суруга да суох Москваҕа көппүтүм. Айаннаан иһэн аара училишеҕа бииргэ үөрэммит Толя Аввакумов диэн уолбун көрсүбүтүм. Кини учууталбыт Мунхалов Худуоһунньуктар Айар дьиэлэригэр үлэлиирин эппитэ уонна бастаан киниэхэ барыахха диэн сүбэлээбитэ. Москваҕа миигин ийэм тастыҥ быраата, Үрдүкү партийнай оскуолаҕа үөрэнэр Иван Петрович Баланов көр­сүбүтэ. Биһигини бэйэтэ олорор уопсай дьиэтигэр илдьэн хоннорбута. Сарсыарда ханна туттар­са ба­рарбытын ыйыппыта. «Мунхаловка барыахпытын баҕарабыт» диэбиппитигэр «саамай сөп, кини көмөлөһүөҕэ» диэн санаабытын көтөхпүтэ.

Биһиги, Москваны билбэт эрээри, справочнай бюроттан ыйыталаһан Мунхаловпытын булбуппут. Афанасий Петрович үөрэ көрсүбүтэ, хоннорбута. Онно өссө Эллэй Сивцев баара. Сарсыарда бары хомунан Москватааҕы Суриков аатынан ойуулуур-дьүһүннүүр институкка тиийбиппит. Эллэй Семенович уонна Афанасий Петрович, бу институту үөрэнэн бүтэрбит дьон быһыытынан, миигин арыаллыы сылдьыбыттара олус символичнай этэ. Кэм да хойутаан хаалбыт этим. Абитуриеннар бары үлэлэрин көрдөрөн бүппүт­тэр, докумуоннарын туттарбыттар. Биир хо­нугунан экзаменнара саҕаланар эбит. Мин наһаа хомойбутум. Ол да буоллар Москва устун хаама сылдьарбыттан үөрэрим. Афанасий Петрович уонна Эллэй Семенович миигин декаҥҥа киллэрэн: «Бу биир дойдулаахпыт ыраах Саха сириттэн өр айаннаан хойутаан кэллэ. Онон докумуонун ту­тан, үлэлэрин көрөн көмөлөһүн эрэ», – диэбиттэрэ. Бастыҥ выпускниктарын көрдөһүүлэрин ылынан, илдьэ кэлбит хартыыналарбын уонна дипломнай үлэлэрбин тута көрбүттэрэ. «Үлэтэ аҕыйах эбит эрээри докумуоннарын туттардын» диэн буолбута уонна экзамен туттарарбар көҥүл биэрбиттэрэ. Ханна олоруохтаах сирбин эмиэ быһааран кэ­биспиттэрэ. Солянкаҕа баар Худуоһунньуктар мастарыскыайдарыгар дипломниктар хосторугар олорор буолбутум. Бастакы экзаменым натюрморт этэ да, онно кэм бэлэмнээх буолан эрэллээхтик тардыалаан оҥорбутум. Оттон иккис сорудахха – сыгынньах натураны уруһуйдааһыҥҥа ыарыр­ҕаппытым. Училищебар оннугу уруһуйдаппат этилэрэ. Онон атыттар хайдах оҥороллорун үтүктэн оҥорбутум. Үһүс сорудахтарыгар композицияҕа төрүт уратыта суох мээнэ уруһуйдаабытым. Экзаменнарбын барытын туттарбытым эрээри, баалым тиийбэтэҕэ. Ол да буоллар тоҕо эрэ бары миэхэ ыалдьаллар этэ. «Олохтоох бэрэстэбиитэлгэр тиийэн, куонкуруһа суох быһа киирэргэ туоһу сурукта ыл», – диэн сэкирэтээр кыыс сүбэлээбитэ. Мин, ону истээт, Москваҕа Саха АССР олохтоох бэрэстэбиитэлигэр Георгий Семенович Фомиҥҥа тиийбитим. Нууччалыы саҥарбыппын өһүргэнэ истибитэ, туоһу сурук биэрбэтэҕэ. Сэкирэтээр кыыска санаам түһэн тиийэн: «Биэрбэтилэр», – диэтим. Онуоха кини: «Да, ладно, тебя и так взяли», – диэн үөрдүбүтэ. Ол эрээри хайдах эрэ итэҕэйэ охсубатаҕым. Аралдьытаары этэр быһыылаах дии санаабытым. Онтон испииһэккэ аатым баарын көрөн баран биирдэ бэйэм туттарсан киирдим диэн наһаа астынан ийэбэр телеграмма ыыппытым. Кэлин куонкуруһа суох киирбит таджик кыыһа аҕалбыт үлэлэрэ наһаа мөлтөҕүн иһин, кини оннугар миигин ылбыттарын билбитим.

Дьэ Москватааҕы Суриков аатынан ойуу­луур-дьүһүннүүр институкка хайдах үөрэм­миккиний?

– Институкка үөрэнэр сылларбар худуоһунньук буолуу ыараханын өйдөөбүтүм. Манна талаан эрэ буолбакка, өссө олус үлэһит, кытаанах бэрээдэктээх буолуу ирдэнэрин түргэнник билбитим. Ол иһин ханна да аралдьыйбакка үөрэхпэр эрэ умса түспүтүм. Оннук кыһаллан-мүһэллэн үөрэнэн биир да уруокпун көтүппэтэҕим. Бэйэм уруһуйдуурбун олус сөбүлүүр этим. Үһүс куурустан ыла миигин профессор Евгений Адольфович Кибрик үөрэппитэ. Кини мин Саха сириттэн сылдьарбын билэн баран: «Миэхэ Эллэй Сивцев, Афанасий Мунхалов үөрэнэн биллиилээх худуоһунньук буолбуттара. Эн кинилэргэ тэҥнэһэ сатыах тустааххын», – диэбитэ. Килбик майгылаах буолан, дипломнай үлэбин кытта ылсарбар профессор Кибриктэн кыбыстан тугу да ыйыппакка, сүбэлэтэ-амалата сатаабакка, бэйэм тугу билэрбинэн уруһуйдуу сырыттахпына, ыҥыран ылан эскизтэрбин көрөн баран: «Хоту олорор аата, тоҕо табаны уруһуйдаабаккыный? Дойдугар бардаххына, хайаан да табата уруһуйдаан кэлээр», – диэн сорудах биэрбитэ. Сайын Дьо­куускайга көтөн кэлээт, ийэбиттэн: «Хантан та­ба булан уруһуйдуубун?» – диэн ыйыппытым. Онуоха ийэм: «Табалаах сиргэ Тополинайга оло­рор аймаххар Гаврил Стручковка ыалдьыттыы бараар», – диэн үөрдүбүтэ. Массыынанан, атынан айаннаан, тиһэх уһугар самолетунан көтөн, сүүрүктээх үрэхтэр аттыларыгар табаһыттар олорор оскуолалаах, интернаттаах, балыыһалаах, олох-дьаһах комбинаттаах Тополинай диэн кыракый бөһүөлэккэ тиийбитим. Арай биир да таба суох эбит. Табалар ыстаадаларга эрэ бааллар үһү. Онно бөртөлүөтүнэн эрэ көтөн тиийиэххэ сөп диэн быһаардылар. Хайыахпыный, ол курдук та­балары кыайан көрбөккө Москвабар төннүбүтүм. Ол оннугар төрөөбүт дойдум кэрэ сирдэринэн сылдьан, хаһан да көрбөтөх хайаларбын көрөн, дуоһуйа уруһуйдаан санаам көтөҕүллүбүтэ. Кэлин дипломнай үлэбэр матырыйаал хомуйарбар хаста да Тополинайга сылдьыбытым. Сайын аайы саҥаспар тиийэн айылҕаны кытта алтыһар буолбутум. Төрөөбүт дойдубун күүскэ таптаабытым. Оттон институппар үлэбин хайҕаабыттара, туйгун сыананы биэрбиттэрэ. Ол сыл дипломнай үлэбинэн Уһук Илин зонатынааҕы быыстапкаҕа кыттыбып­пар Виталий Натанович Петров-Камчатскай диэн Москва биллиилээх худуоһунньуга уонна педагога мин үлэлэрбин астыммыт этэ.

Мария Афанасьевна, кэргэниҥ Виталий Натанович уонна кыргыттарыҥ, кинилэр айар үлэлэрин тустарынан билиһиннэрэ түспэккин ээ.

– Мин Виталий Натановиһы бэйэтин сирэй көрсөн кэпсэтэ да иликпинэ хартыыналарынан билэрим. Өссө институкка үөрэнэ сылдьан, «Юность» сурунаалга кини графикаҕа үлэлэрин көрөн олус кэрэхсээбитим. «Белая Чукотка» графикалыы үлэлэрин тиһигэ наһаа сонун, кэрэ этэ. Чукоткалар кинини бэйэбит худуоһунньукпут дии саныыллар – музейдарыгар кини үлэтэ барыта баар. Мин эмиэ кини курдук олоҕу худуоһунньук сытыы хараҕынан көрөн айарга дьулуспутум. Оттон кинини илэ аан бастаан Челюскин даачата диэн худуоһунньуктар айар дьиэлэригэр быыстапка кэмигэр көрбүтүм. Билсибиппит иккис сылыгар холбоспуппут. Виталий Натанович ыалдьан өлбүт бастакы кэргэниттэн 14 саастаах уоллаах этэ. Биһиги дьиэ-уот тэринэн икки кыыс оҕоломмуппут. Бастакы кыыспыт Вера Дьокуускайга төрөөбүтэ. Онтон кэргэним кэлэн биһигини Москваҕа илдьэ барбыта. Онон Москва ыала буолбуппут. Онно иккис кыыспыт Полина төрөөбүтэ. Дьиҥэр, худуоһунньук дьахтар ыал буолан олоруута уустук буоллаҕа дии. Үксүгэр ону тулуйбакка арахсыы олоххо баар суол. Мин кэргэмминээн уон биэс сыл устата, кини ыалдьан 1993 сыллаахха бу күн сириттэн барыар диэри бэрт иллээхтик уонна дьоллоохтук олорбуппут.

Кэргэним миэхэ аҕам, убайым курдук күндү киһим уонна учууталым этэ. Кини баарына ханнык да ыарахаттары көрсүбэтэҕим. Кэргэммин бастаан Красноярскайга Ойуулуур-дьүһүннүүр акаде­мия филиала арыллыбытыгар графика бөлөҕүн салайааччынан ыҥырбыттара. Онтон ойуулуур-дьүһүннүүр институт арыллыбытыгар ректорынан анаабыттара. Мин Москваттан оҕолорбун илдьэ Красноярскайга көһөн тиийбитим. Биһиэхэ квартира биэрбиттэрэ. Ректор буолан институтугар преподавателларын бэйэтэ талан үлэлэппитэ. Миигин «графика преподавателынан үлэлээн көмөлөс» диэбитигэр, хаһан да учууталлаан көрбөтөх буолан, бастаан саллан аккаастаабытым. Онуоха «Эн кыайыаҕыҥ!» диэн эрэллээхтик эппитин ылынан, үлэлээн барбытым. Миэхэ өрүү сүбэ-ама биэрэн көмөлөһөр этэ. Дьокуускайга тиийэн экзамен тутан, графика салаатыгар оҕолору бэйэм талан ылбытым. Киирбит оҕолор Красноярскайга кэлэн үөрэммиттэрэ. Сотору буолаат, ювелир салаатын арыйбытыгар эмиэ саха оҕолорун талан, сүүмэрдээн ылбытым. Үөрэтэн таһаарбыт оҕолорум идэлэрин баһылаан үчүгэй үлэһит буолбуттара. Виталий Натанович, Москваны кытта сибээһэ күүстээх уонна үчүгэй тэрийээччи буолан, институппут таһымын улаханнык өрө көтөхпүтэ. Инникитин худуоһунньуктар куораттарын олохтуур сырдык баҕа санаалааҕа. Сүрэҕэ мөлтөх буолан, улахан ноҕоруусканы кыайан тулуйбатаҕа. Хомойуох иһин, кэргэним суох буолбутун кэннэ ювелир салаата сабыллыбыта. Олус ыара­хан кэм этэ. Хамнаспытын даҕаны үчүгэйдик биэрбэттэрэ.

Билигин кыргыттарбыт биһиги туйахпытын хатаран худуоһунньук идэтин талан айа-тута сылдьаллар. Улахан кыыһым Вера Москваҕа олорон үлэлиир, персональнай быыстапкаларын тэрийэр.

Худуоһунньук быһыытынан персональнай быыстапкаларыҥ уонна өҥнөөх серия лито­графияларыҥ туһунан тугу этиэҥ этэй?

– Мин бэйэм литография уустук техникатын сөбүлээн, дипломнай үлэбиттэн саҕалаан, сүрүн биллэр үлэлэрбин оҥортообутум. Билигин бу техниканан үлэлээбэт буоллум. Тоҕо диэтэргин Саха сиригэр литография мастарыскыайа суох. Москваҕа бааллар эрээри, билигин барыта кэтэх илиигэ киирдэ. Хас чаас аайы сыаналарын үрдэтэн иһэллэр. Ол иһин харчылаах эрэ худуоһунньук онно үлэлиир буолла. Сэбиэскэй кэмҥэ итинник эрэй диэни билбэтэхпит, төһө баҕарар босхо бэчээттиир этибит. Билигин мастарыскыайбыт, кырааскаларбыт, кумааҕыбыт сыаната барыта ыараата. Онон үбүлүөйбэр эрэ персональнай быыс­тапканы тэрийэр кыахтаахпын.

Сэбиэскэй кэмҥэ 50 сааскын туоллаххына эрэ персональнай быыстапканы оҥоруоххун сөп этэ. Зонатааҕы, Россиятааҕы, Бүтүн Сойуустааҕы уо.д.а. быыстапкалары олус таһымнаахтык, үөрүүлээх­тик тэрийэн ыыталлара. Бүтүн Сойуустааҕы быыстапкалар кэннилэриттэн үчүгэй үлэлэри талан ылан, социалистыы дойдуларга быыстапкалата ыыталлара. Мин онно барытыгар кыттар этим. Сэбиэскэй кэмҥэ хартыыналарбыт атыыламмат этилэр. Биһиги Култуура министиэристибэтин уонна Худуоһунньуктар сойуустарын кытта дуогабар түһэрсэн үлэлиирбит. Холобур, мин серия оҥорон, быыстапкаҕа кытынным да дуогабар сабыллар. Ботуччу гонорар биэрэллэрэ. Онон худуоһунньуктар кыһалҕаны билбэккэ үчүгэйдик олорбуппут. Ханна эрэ айанныыр, массыына да атыылаһар этибит. Холобур, мин хас сыл аайы ийэбэр Дьокуускайга барарым, ыраах оройуон­нары кэрийэн уруһуйдуурум. 1991 сыллаахха Москваҕа Саха сириттэн элбэх киһилээх делегация кыттыылаах улахан култуурунай тэрээһин буолбута. Онно ыытыллыбыт быыстапкаҕа биһиги, саха графиктара уонна живописецтара, туспа-туспа кыттыбыппыт. Мин «Добрая эбэ Харытей» диэн хартыынабын онно ньиэмэс коллекционера атыыласпыта.

Мария Афанасьевна эн баай үөрүйэхтээх педагог, маастар быһыытынан эмиэ биллэҕин. Хуруоһунньук буолбут үөрэнээччилэргиттэн кимнээҕи ааттыаҥ этэй?

– Туйаара Шапошникова, Иосиф Шадрин, Надежда Иванова уо.д.а. курдук ураты суоллаах ху­дуоһунньуктар үүнэн таҕыстылар. Ону таһынан преподавателлар, музей, тыйаатыр үлэһиттэрэ бааллар. Мин үөрэнээччилэрбэр анал тема биэрэн үлэлэтэбин. Үчүгэйдэрин талан быыстапкаҕа кытыннарабын. Ити кинилэр санааларын көтөҕөр, салгыы айымньылаахтык үлэлииллэригэр көмө­лөһөр.

Арай иллюстратор худуоһунньук эбитиҥ буоллар ханнык саха суруйааччытын айым­ньытын ылсыаҥ этэй?

– Өссө Суриков институтугар үөрэнэр сылларбар биир преподаватель миигин иллюстрация салаатыгар ылыан баҕарбыта. Ону мин графиканы талбытым. Дьокуускайга биирдэ харчыга наадыйан кинигэ кыһатыттан сакаас ылан, оҕолорго анал­лаах олоҥхону боруобалаан иллюстрациялаан турардаахпым. Көтөн иһэр аты уруһуйдаабытым. Бастакы холонуум табыллыбыта, ол олоҥхо кинигэ буолан тахсыбыта. Оттон баҕа санаа туһунан этэр буоллахха, мин Далан «Бүтэй Бүлүү» айымньытын сөбүлээн аахпытым. Кыргыс үйэтин туһунан иллюстрация оҥорор былаан баара эрээри, ол олоххо киирбэтэҕэ.

Мария Афанасьевна, түмүккэ худуоһун­ньук, айар үлэһит, гражданин быһыытынан олоххо көрүүлэргиттэн «Чолбон» сурунаал ааҕааччыларыгар үллэстэ түһүөҥ дуо?

– Биһиги билигин олус интэриэһинэй кэмҥэ олоробут. Көҥүлбүт уонна талан ылыыбыт улаатта. Хайа баҕарар дойдуга күүлэйдиир, сынньанар, араас норуоттар култуураларын уонна олохторун кытта билсэн билиибитин уонна уопуппутун атастаһар буоллубут. Ханнык баҕар тиэмэҕэ ылсан, талбыт матырыйаалбытын туһанан хартыына суруйабыт. Хомойуох иһин, маннык көҥүл биһиги сэбиэскэй кэммитигэр суох этэ. Ол да буоллар өйгө хатанар үтүө түгэннэр бааллара. Олох өрүү үчүгэй, ону биһиги өссө тупсарар туһугар кыһаллыах тустаахпыт.

Кэпсэттэ Иван ОСИПОВ

Чолбон. – 2020. – Ахсынньы

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *