Муома оҕуруотчуттара Мичурин дьыалатын салгыыллар

Муомаҕа  бэрт кылгас сайыҥҥа хортуоппуй, хаппыыста, оҕурсу, помидор, о. д. а. үүннэрэн киин оройуоннартан итэҕэһэ суох хомууру ылааччылар суох буолбатахтар, дэҥ эриэккэскэ бааллар. Манна тоҥ буору миккийэн үүнүү ылыахха диэтэххэ олус уустук. Ону ол диэбэккэ хоһуун сүрэхтээхтэр, өҥ илиилээхтэр, сайдам санаалаахтар бэйэлэрэ аһыылларын таһынан дьону-сэргэни айылҕа биэрэр битэмииннэринэн маанылыыллар.  Хонуу олохтоохторо Александра Дмитриевна Старкова курдук чулуу оҕуруотчут чугаһынан аҕыйах буолуохтаах дииллэрэ оруннаах.


Оччолорго ааспыт үйэ 70-80-ус сылларыгар Хонууга элбэх квартиралаах дьиэ түннүгүн анныгар кырыс тиэрэн ноһуом булкуйан Александра Дмитриевна кэргэнэ Иннокентий Алексеевичтыын хортуоппуй олордон сиргэ сыстыбыттара. Аны туран, А буукуба кэнниттэн Б кэлэр диэбиттии, ситэрэн дьоҕус тэпилииссэҕэ оҕурсу үүннэрэллэр. Үөрүөх иһин, ол олордубуттара хоһууттар сүрэхтэрин сылааһа тарбахтарын төбөтүгэр угуттанан хортуоппуй, оҕурсу ыллыы-ыллыы үүммүттэрэ. Ис дьиҥэр өлгөм хомуур оскуолаҕа уонна сопхуоска тустаах үлэлээх дьон сыралаах үлэтин түмүгүнэн ситиһиллибитэ. Ити кэмтэн саҕалаан кэргэннии Старковтар оҕолорунуун оҕуруотунан дьарыктанарга булгуруйбат санааны иитиэхтииллэр. Александра Дмитриевна өссө устудьуоннуу сылдьан Тулагыга оҕуруокка практикалана сылдьан бу дьарыкка кутун туттарбыта. Бэл диэтэр уҥуора-кэйээрэ биллибэт хортуоппуйдаах бааһыналар, торолуйбут оҕурсулаах, помидордаах тэпилииссэлэр ааспат амтаннаах ахтылҕаннара билиҥҥэ диэри биллэн ылаллар.

Быйыл да, былыр да үлэ диэн баран утуйары-аһыыры умнан туран көлөһүннэрин үрүйэлии сүүрдэр дьон баар. Оннуктар хайаан да нүөл-наал олохтоохтор, ас-үөл, таҥас-сап дэлэй, оттон суобас маҥнайгы хаардыы ып-ыраас буолар үгэстээх. Эбиитин кэтэх санаата суох дьон-сэргэ кинилэри олус ытыгылыыр, тумус туттар уонна холобур ылан, эмиэ үлэни эрэ өрө тутан олоҕун уйгутун оҥостор. Сэбиэскэй тутул суулларын саҕана, Старковтар Суон Тиит учаастагар гаалаах бааһына ыланнар үлэлэрин кээмэйэ биллэ улаатар. Оччолорго сүөһүлээх, сылгылаах буоланнар аны ходуһаттан арахпаттар, быыс-хайаҕас буланнар оҕуруоттарын, тэпилииссэлэрин кыра оҕолуу көрөллөр-истэллэр.

Үүнээйи саҥарбат эрэ. Кини бүөбэйдэтэр киһитэ хайдаҕын-тугун мөлтөх психологтааҕар үчүгэйдик билэр, ону наука да утарбат. Сырдык, үтүө санаалаах киһи киэнэ силигилии сириэдийэр, сибэккитэ кустук дьэрэкээн өҥүнэн кыыһар, оттон илии анныттан тахсыбыт оҕуруотун, тэпилииссэтин быйаҥа ураты минньигэс уонна иҥэмтэлээх буолар.

Үтүө дьон Старковтар тоҥ буору тобулу анньан күҥҥэ күөгэйэ тахсыбыт хомуурдара сүүрбэттэн тахса сыл усталаах туоратыгар нэһилиэнньэҕэ былдьаһык. Манна кэлии оҕуруот аһын сыанатын суруйан баран музейга да туруордахха сөп курдук, ону сыана баһырхайын аахсыбакка оҕолоохтор таҥараҕа тиксэр кэриэтэ дөр-дөрүн атыылаһалларыгар тиийэллэр. Оттон Александра Дмитриевна оҕуруотун  аһын сыаната быдан чэпчэки, бэйэ дьоно баартан тиистиннэр диэнинэн салайтаран. Нэһилиэнньэ аатыттан барҕа-махтал буоллун.

Субу аҕай күһүҥҥү ас-үөл  дьаарбаҥкатыттан кэллим, олохтоохтор барахсаттар баардарынан-суохтарынан кытта сатаабыттар. Тыйыс усулуобуйаҕа, быйылгы сөрүүн сайыҥҥа оҕуруот аһын мыыныыта суох аҕаланнар атыы-тутуу син таҕыста. Арай ол сылдьан көрдөхпүнэ, атыылыыр эрээккэ Александра Дмитриевна кыыһынаан Ньургуйаана Иннокентьевналыын соҕуруу дойдуга тэҥнээх ас-үөл бөҕөнү аҕалан тэлгэппиттэр. Манна туох-туох суоҕуй, барыта баарын таһынан үүнэр-ситэр да буолар эбиттэр. Ортотунан 10 киилэлээх хаппыысталар, төрөлүйбүт оҕурсулар, кып-кыһыл помидордар, күөҕүнэн көрбүт петрушкалар, сонун брокколи, ып-ыраас моркуоптар, сүбүөкүлэлэр, кабачоктар, о. д. а. соҕуруу дойду тыа хаһаайыстыбатын быыстапкатын санаттылар. Уочарат да улахана сүрдээх. Оҕуруотчуттар аһымал санаалаах буоланнар, сорохторго сыаналарын түһэрэллэрин сөхтүм. Уочарат намыраабытын кэннэ өйдөөн көрдөхпүнэ, оҥой-соҥой көрбүт оҕолор ат да манньаҕа кууллаах хортуоппуйдартан, хаппыысталартан тэйэ хаампат чинчилээхтэр. Интэриэһиргээн кимнээхтэрин ыйыттым, оҕолор барахсаттар Александра Дмитриевна сиэннэрэ, Ньургуйаана Иннокентьевна эрэллээх көмөлөһөөччүлэрэ эбиттэр.

Элэккэй эбэ үчүгэй хомуур ылыллыбытын бу сиэннэрин, кыргыттарын Ньургуйааналаах Александра өҥөлөрүнэн ааҕар. Уонна эбии санаатын үллэһиннэ: «Сэбиэскэй кэмҥэ оскуола аайы үлэ-сынньалаҥ лааҕырдара бааллара, үлэнэн киһини киһилии оҥоруу ситиһиллэрэ. Билигин бу умнуллубута олус да хомолтолоох, лааҕырдары сөргүтүүнү бириэмэ ирдэбилинэн ааҕарга уолдьаста. ЛТО-ҕа оччоҕо сылдьыбыттар дьоһун дьон буоллулар, оҕолорун эмиэ үлэнэн иитэннэр сырдык кэскили түстүүллэр». Оттон түөрт оҕолоох эдэр ыал ийэтэ Ньургуйаана Иннокентьевна этэр: «Сүрэхтээх киһи хоту сиргэ оҕуруоту төһө баҕарар үүннэрэн, сөп буолар аһы бэлэмнэниэххэ сөп. Биһиэхэ бу кыаллыбат, ити сатаммат дии сырыттахха, иннибит диэки сыҕарыйыы суох буолуоҕа. Төрөппүттэрбэр махталым муҥура суох, кинилэр үлэҕэ уһуйаннар, оҕолорбутун кытта оҕуруотунан дьарыктанабыт», – диэн кэпсэтиини түмүктээтэ.

… Хорутуулаах тыллар. Үлэлээтэххэ эрэ киһилии олоруохтаахпыт, боруобалыырга холонон көрөргө бобуу суох. Сүрэхтээх, сайдам уонна хорсун санаалаах Старковтар систэрин көннөрбөккө үлэлээн хайдахтаах үүнүүнү ылалларын аахтыгыт. Аны туран, сиэннэрин-оҕолорун кыра саастарыттан үлэҕэ сыһыарбыттар, кинилэр дьиэ кэргэн бүддьүөтүн хайдах хаҥатары билэ улааталлар. Ас-үөл, үп-харчы тугу гыннахха дэлэйэрин оҕолор номнуо өйдүүллэр, инникитин бу удьуор утумнарыттан үлэһит киэнэ чулуулара, киһи киэнэ кэрэмэстэрэ тахсаллара чуолкай.

Ааптар: Афанасий ИВАНОВ

Сообщение Муома оҕуруотчуттара Мичурин дьыалатын салгыыллар появились сначала на Ulus.Media — все главные новости из районов Якутии.

Комментарии закрыты.