Муома ытык кырдьаҕаһа табаны элбэтиигэ сүбэлэрин тиэрдэр

Муома улууһа атын хотугу оройуоннартан уратыта тыа хаһаайыстыбатынан иитиллэн олорор улуус буолар. Онон бу салааҕа үлэлиир дьон уустук үлэлэрин үрдүктүк сыаналаан, кинилэр интэриэстэрин инники күөҥҥэ тутуохтаахтар.


Урукку кэмҥэ Муома оройуонугар тустаах салааҕа үлэлии сылдьыбыт, билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор дьон  сүбэлиир хас биирдии тыллара күндү. Ол оннук киһинэн өр сылларга таба иитиитигэр үлэни ис туругун үчүгэйдик билэр, бу салааҕа ис сүрэҕиттэн долгуйар, ыалдьар Иннокентий Егорович Слепцову ааттыахха сөп. Кини 50-ча сыл устата илиитин араарбакка тырахтарыыстаабыта, табаһыттаабыта, сонордоох булчут этэ. Билигин ытык кырдьаҕас ханнык да мунньахтарга, көрсүһүүлэргэ үлэлии сылдьар дьоҥҥо куруук сүбэлии-амалыы сылдьар. Бүгүн кини Улуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын управлениетын саҥа салалтатыгар табаны хайдах элбэтиэххэ сөбүн, салаа сайдыытыгар тугу оҥоруохха сөбүй диэн сүбэлэрин, кэккэ этиилэрин тиэрдэбит.

Биһиги улууспутугар кэнники уонунан сылларга таба ахсаана олус аҕыйаата, көрдөрүү биир сиргэ кэриэтэ турара мэлдьэх буолбатах. Табабыт аҕыйыы турар. Онон бу салааны тупсарарга бары түмсэн киэҥ кэпсэтии ыытан, ырытан сүбэлэһэр кэммит кэллэ, эбэтэр таба салаатыгар анаан Ил Сүбэ тэрийиэххэ. Бүгүҥҥү туругунан улууска 12 741 таба баар, мантан тыһыта 6452, табаны тыыннаах иитии 92,3%-ҥа тэҥнэспит, тугуту ылыы 45,6%-ҥа турар. Билигин табаны көрүү үксүгэр, чааһынай хаһаайыстыбалар арахсаннар, үрүө-тараа ыһылыннылар. Аҕыйах ахсааннаах табалардаах ыстаадалар симэлийдилэр. Элбэх табалаахтар ордон үлэлии сылдьаллар. Онон, бастакытынан, аҕыйах табалаах ыстаадалары холботолуохха, кинилэргэ үлэһиттэрэ тиийбэттэр, суохтар. Биир ыстаадаҕа ортотунан 1200-1300 таба буолара наада. Онтон тыһыта аҥаара буолуохтаах, 600 тыһы таба баар буоларын олохтуохха. Сылга 500 тугуту ыларга соруктанан үлэлиэххэ. Уруккулуу “пятилетка” курдук былаан ылынан, ону толорорго дьулуһуохха, социалистическай куоталаһыы курдук хаһаайыстыбаларынан куоталаһыы тэрийиэххэ. Тугуту ылыыны 70 %-ҥа тиэрдиэххэ. Сыл бүтүүтүгэр кыра ыстаада төһө табаны холбообутунан аахсыахтарын сөп.

Иккиһинэн, ыстаадалары түмэр биир бэрэссэдээтэли аныахха уонна суот-отчуот үлэтин сүрүннүүр икки киһини. Билигин ыстаада аайы бухгалтер баар үһү диэн истэбит, ол дьон куораттан олорон салайаллар. Кырдьыга, кэтэх ыстаадаларга үтүмэн элбэх үп-харчы көрүллэр. Улахан Чыыстайга 10-ча тыһыынча табаҕа 60 мөлүйүөн харчы буор-босхо харчы кэлэр. Онон таба салаатыгар олох туспа биир сиртэн салаллан олороллорун тэрийиэххэ.

Үсүһүнэн, тоҕо таба ахсаана өнүйбэтий диэн ыйытыыга санааларым манныктар. Ыстаадалар маршруттара уларыйбат, биир сиргэ хатанан олороллор, сири тэбистэрэллэр. Оттон лабыкта 14 сылынан эрэ чөлүгэр түһэр айылгылаах ээ. Уруккута Чыыстайга Орто Халыматтан, муораттан каргин диэн боруода табалары үүрэн аҕалбыттара, ол туһата суох этэ. Ол табалар муора кытыытыгар ууттан тахсар көппөҕү сииллэр, биһиэхэ кэлэн чараас почваны үлтү кумалаан, ууну көрдөөн дэлби хастаран, биир сиргэ олорон аһыыр кыыл этэ. Биһиги табабыт биир сиргэ турбат, сүүрэ сылдьан лабыктаны хабыалаан аһыыр буоллаҕа, хаспат, сири буортулаабат. Билиҥҥи туругунан сир-уот, таба маршрута байтаһырда, ол эбэтэр от лаҥханан үүнэрин курдук курулаата диэххэ сөп. Онон саҥа ыстаадалары тэрийиэххэ, сири-уоту туһаҕа таһаарыахха.

Бу барыта кыаллар суол, үчүгэйдик, толкуйдаахтык сыһыаннастахха. Мин үлэлиир ыстаадабар 1500 тиийэ табаны иитэрбит, тыһыта 700 этэ, тугуту 600-кэ тиийэ ыларбыт. Уруккуга тохтоотоххо, Уус-Ньара чугаһынан 3000 тиийэ табаны тута сылдьыбыппыт. Ол диэки хаайыллан үлэлии сылдьар лааҕыр дьонун аһатаары ииттэрбиттэрэ. Онно эбээн, чукча, саха дьоннорун табаһыттарынан үлэлэппиттэрэ. Ол ыстаадаҕа ити кэпсиир каргин табаны үүрдэрэн аҕалбыттара. Билигин табаһыттар сүтүктэрин наар бөрөҕө сигэнэллэр. Урут даҕаны бөрө баара. Ол эрээри биһиги түүннэри-күнүстэри табалары манаан, биир да сүтүгү таһаарбат этибит. Билигин олус най барыы, ыһыллыы-тоҕуллуу буолла, көрүллүбэт табалары бөрө көрө сылдьар, ол иһин кыйдыыр. Сорохтор сыл аҥаардыыта табаларын көрбөттөр, ол эрэйдээхтэри бөрө сиэбэккэ, бэлэми. Холобурдаатахха, ыстаада территориятыгар биир олохтоох үөр бөрө баар буолар, ханна барыахтарай, сирдэрэ-уоттара буоллаҕа. Онтукаҥ мээнэ табалары кыйдаабат, куһаҕаннарын, ыалдьыбыттарын сиир. Бэйэтин сиригэр атын айан бөрө үөрүн олох чугаһаппат. Бөрө олус өйдөөх кыыл, кинини кытта ханнык да балаһыанньаҕа эйэлээх буолар наада. Ити былыргыттан баар айылҕа сокуона буолар. Уопсайынан тыаҕа үлэлиир, айылҕаҕа чугас сылдьар дьон  куруук кэпсэтэ, алдьархайтан алы гынан көрдөһө-ааттаһа сылдьыахха наада. Бөрөҥ ону эмиэ истэр, кинини кытта кэпсэтиэххэ сөп уонна ыстаадаҕын күнүстэри-түүннэри көрө-истэ сылдьыахха наада.

Аны табаҥ, эбээннии “һанин” – кут-сүр, айылҕа уларыйыытын эрдэ билэр, муннун тыаһатар. Ону табаһыт эмиэ кэтээн көрөн, тоҕо туруктара уларыйда диэн. Аны уот этэрин кэтии сылдьаҕын. Онно этиитэ үс суоллаах, бастакытынан, кыратык тыаһаатаҕына, ол аата сонун истээри эбэтэр киһи кэлээри гынна диигин. Ортотук эттэҕинэ, сэрэтии эбэтэр бөрө эҥин буулаары гыннаҕына. Оттон уот ыһылыннаҕына, чоҕо түстэҕинэ, дьэ алдьархайга диэн сылыктыыгын. 

Аны тыаҕа сылдьар киһи уоту эрэ буолбакка, көлөтүн, булдун кытта кэтээн көрүөхтээх. Биһиэхэ, эбээннэргэ, улахан булду бултаары гыннахха, суор батыһа сылдьар буолан хаалар. Онтон биһиги ас тахсаары гыннаҕа диэн олус үөрэбит уонна “атыыр хаанын бас” диэн алгыыбыт. Суорбут ханна эргийэн ылан көтөр сиригэр тиийдэххэ булка түбэһэҕин, ол кини ыйан биэрэр. Дьэ дьикти. Аны булкун сүлэн сойута хааллараҕын. Суорга өлүүлээн иһин-үөһүн ылан туспа уураҕын. Оттон этин хаана тохтор сиринэн умса уураҕын, ырааһырдын диэн. Хараарбатын диэн тугунан да саппаккын. Кыра мутугу, 60-ча см быһан ылан уһуктуугун, харандаас курдук, хааҥҥа биһэҕин уонна этин сыатын диэки сиргэ батары анньаҕын. “Мин эрээппин тыытыма, эн эрээтин туспа” диэн тоһоҕолоон этэн суоргар булду ыйан биэрбитин иһин махтанаҕын уонна куруук даҕаны доҕордуу буолуохха диигин. Онтон төннөн кэллэххэ, суорум булдум этиттэн олох тыыппатах буолар, эбэтэр тыыппыт буолар, эмиэ куһаҕаны сылыктаата диэн өйдүүгүн, тугу эрэ сэрэппит диэн. Уопсайынан, тыҥырахтаах, аһыылаах (холобур, сиэгэн) кыыллар бэрээдэктэрэ уларыйбыт, эн аскын-үөлгүн тыыттахтарына, ити айылҕа нөҥүө сэрэтии курдук ылыныахтааххын. Оннук да таҕыстаҕына, дьэ уотуҥ иннигэр сөһүргэстээн олорон, алы гыннаран дэлби ааттаһар-көрдөһөр наада. Сороҕор ааһан хаалар, айылҕа ылынар. Оттон холобура, мэкчиргэ иккистээн-үһүстээн көтө сылдьан чаачыгырыы сылдьар буоллаҕына, ытаргар тиийэҕин. Өлүгүн ылан, үрүҥ таҥаһынан атаҕын холбуу баайан, тиит, титирик мутугар мунна сиргэ тиийбэтин курдук таҥнары ыйаан кэбиһэҕин уонна айаҕар сыалаах эти уоптаран, куһаҕаҥҥын, хобоҕун бэйэҕин кытта илдьэ бар диэн этэҕин. Чэ ити курдук, айылҕа сокуоннарын кылгастык эттэххэ. Уопсайынан, булду аһаан-сиэн баран, уҥуохтарын суулуу тутан тобугун аннынан намыһах кыра титириккэ ыйаан кэбиһэҕин, онтукайыҥ сотору кэминэн эмэҕирэн сууллар уонна сиргэ бэйэтинэн уоҕурдуу буолан хаалар, ыраастанар. Билигин туох да сиэр-туом тутуһуллубат, айылҕабыт бөҕүнэн-сыыһынан туолан, куһаҕаны биттэнэбит диибин”.

Ити курдук, Иннокентий Егорович өссө да элбэҕи кэпсээтэ, барытын сурукка тиһэр кыаллыбата. Үстүүтэ суоллаан вертолеттан сууллан, бурантан бырахтаран, тыыннаах ордубутун этэн ааспытыттан кылгастык тиэртэххэ маннык: “Вертолетунан кыыл табаны бултаһар этибит, ол саҕана аҕабын, убайдарбын, бырааттарбын кытта бары суулаһа сылдьарбыт. Муораттан 140 тыһыынча кыыл таба 2-3 көстөөх сири кэттэлээн  айанныыр. Онно бэлэмэ суох олорор ыстаадалар табаларыттан илиилэрин соттон хаалаллара элбэх этэ. Дьэ ити этэн аһарбытым курдук, табалар олох иирэн хаалар курдук буолаллар, ол батыһан сүүрэн, үксүлэрэ кыаммаккалар аара охтон өлөллөр, биир эмит таба дойдутугар төннөөхтүүрэ. Биһиги вертолетунан сылга 3500 кыыл табаны бултаһарбыт. Сороҕор күҥҥэ 100-түү табаны кыдыйарбыт. Ону олус аньыыны оҥорон эрэбит дуу диэтэхпинэ, аҕам “айылҕа биэрэрэ дьоҥҥо ас буолар, сотуллан барбыт табаларбытын толуйабыт, ордугу эрэ ылыма, сииргэр сөптөөҕү ылыахха сөп” диирэ”. 

Ытык-мааны киһибит хааһахтан хостоон эрэр курдук сэһэнэ-сэппэнэ элбэҕэ, өссө да ыллыктаах санааларын, эбээн культуратын анаарыытын түмэммит, кэнэҕэскитин күндү ааҕааччыларбытыгар өссө да тиэрдэ туруохпут.

Кэпсэттэ М. СТАРКОВА.

Сообщение Муома ытык кырдьаҕаһа табаны элбэтиигэ сүбэлэрин тиэрдэр появились сначала на Ulus.Media — все главные новости из районов Якутии.

Комментарии закрыты.