МУСТАЙ КАРИМ (Башкирия)

Мустай Сафич Каримов – бэйиэт, драматург, Социалистическай Үлэ Геройа, ССРС Ленинскэй уонна Судаарыстыбаннай бириэмийэлэрин лауреаттара, РСФСР искусствотын үтүөлээх деятела, Башкирскай АССР норуодунай бэйиэтэ, Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыбыт бойобуой эписиэр этэ, РСФСР Суруйааччыларын Сойууһун бырабылыанньатын сэкирэтээринэн, Башкирскай АССР Суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлинэн, РСФСР, Башкирскай АССР Үрдүкү Сэбиэттэрин депутатынан талыллан үлэлээбитэ. 2005 сыллаахха Уфа куоракка олорон суох буолбута.

 

УСТАЛААТЫМ, ТУОРАЛААТЫМ

Мин,

Башкириям барахсан,

Айан суолун тэлэммин,

Эн киэҥ устаҕын-туораҕын

Атахпынан кэмнээтим.

 

Оо суох,

Соргу көрдөһөммүн

Кэрийбэтим сыһыыгын.

Тайах мастан адьас атын –

Чаҕаан ырыа аргыһым.

 

Тойон ыҥырыа хонууттан

Мүөт хомуйарын курдук,

Эн сибэккиҥ муоратыттан

Буллум хоһоон кустугун.

 

Хоһооммор көмүс туораҕы

Куттулар колхозтаахтар,

Куттулар ыстаал ырыатын

Тимир уһаарааччылар.

 

Нефть хостооччулар эптилэр

Ырыабар сир дириҥин,

Оттон эдэркээн дьүөгэлэр –

Уоттаах таптал мичиҥин.

 

Ырыабын кытта кыттыста

Чыычаах, оҕо саҥата,

Күөлгэ – хомус кылыкына,

Хайаҕа – этиҥ сатата…

 

Төрөөбүт төрүт кыраайым,

Уллуҥаҕым суолунан

Усталаатым,

Туоралаатым

Айаныҥ аартыктарын.

 

Ол тухары көрдүм-биллим

Үлэ дьоллоох үөрүүтүн,

Эйэҕэс сүрэх эйгэтин,

Күндү-мааны күлүмүн.

 

Дьоҥҥо таптал итии хаана

Сүрэхпэр кутулунна,

Ол таптал сылаас тыына

Ырыаларбар тилиннэ.

 

ТАҤАРА КИЙИИТЭ

Саас кэмэ кэлэн, этиҥ этэн,

Самыыр саккыраан ааста.

Сугун күөх таҥара кийиитэ

Сиртэн тыллан таҕыста.

 

Сэрии хонуута.

Сибиниэс ардах сэллээбэккэ кутар.

Саҕах, саһарҕаттан атын –

Сылаас кыа хаантан кытыастар.

 

Көр уонна таҥара кийиитэ

Күнү көрсө тэтэрэр!

Кыламанын күн көмүс сиигэ

Харах уутуттан кэрэ.

 

Ардахтаах хаҕыс күн манна

Аҕыйах эрэ буолбатах.

Ол аайы саллаат эр санаатын

Адьас түһэриэ суохтаах.

 

«Таҥара кийиитэ» – бу тыллар –

Окуопам тулатыгар.

Сугун күөҕэ харахтаах кыысчаан

Сүрэхпэр сырдыы сылдьар.

 

        ТААС СИБЭККИЛЭРЭ

Мин ыытар суруктарым кылгаһыттан,

Мин сылдьар сирим кый ырааҕыттан, –

Дьиксинэн, санааҥ түһэн, суруйбуккун,

Тиэтэйэрбин санааҕар туппуккун.

 

Күүтэн, – күн уһаата, түүн хараҥарда,

Ахтан айманар буоллум диэбиккин.

«Эр дьон сүрэхтэрэ, ырааттылар да,

Тааска кубулуйар», – диэн эппиккин.

 

Көмүһүөм, Уралы өйдүүр инигин,

Күөх дуолу, үрдүк очуоһу, сааскыны, –

Чакыр тааска үүммүт сибэккилэри

Таптыы, сөҕө көрбүт дьоллоох чааспытын?

 

Ол сибэккилэр уктара куйаастан

Эриллэ хатырбыт этилэрэ

Уонна хатыылаах лабааларыттан

Уот нарын сибэкки тэтэрэрэ!

 

Биэбэйиэм, өлөр-тиллэр сабаҕаламмат

Бу уоттаах охсуһууга сылдьаммын,

Сүрэҕим хаана хатан да хааллаҕына –

Сибэкки буолан тааска тыллыаҕа.

 

БЭЙЭҔЭ ЭТИММИТ ТЫЛ

Маҥнайгы тылы эппитим ийэбэр,

Иккиһи – төрөөбүт Ийэ сирбэр.

Онтон бэттэх төһөлөөх элбэхтик

Дьоҥҥо «өй уктум», такайдым, сэрэттим?..

 

Уонна бүгүн тумулга тохтоон турдум –

Сүбэҕэ-амаҕа утаппыт курдук,

Бэйэм олус диэн наадыйар эбиппин,

Ол иһин бэйэбэр тыл этинэбин:

 

…Олох тохтообокко дохсуннук кимэр,

Дьыл-күн аастар ааһар, эмэн иһэр.

Ол аайы эн ыгылыйыма наһаа,

Тулуурдаах, тулуурдаах буола сатаа.

 

Уҥа-хаҥас охтума, иэҕэҥнээмэ, –

Иэҕэҥнээтин ээ имигэс иирэ;

Хас ааһар тыал аайы тэлибирээмэ,

Тэлибирээтин ээ чэпчэки тэтиҥ.

 

Аска-үөлгэ алыстык иҥсэримэ,

Иһиккин ууна охсума эрдэттэн;

Хас көрсүбүт, билбэт киһиҥ аайытын

Хаһыытыы, этэ сылдьыма санааҕын.

Дьаат уонна эмп – биир айылгылаахтар,

Наһаа түспэтэххэ туһалаахтар.

 

Аата суох айхалларга талаһыма,

Түргэн түмүктэри оҥорума.

Ыйга да тиийдэххинэ – алыстаамаар,

Ыйдааҕар быдан үөһэ турар – күн баар.

 

Алҕас үктээн бүдүрүйдэххинэ,

Үрдүк олоппостон оҕуннаххына –

Өллүм, дириҥ ииҥҥэ оҕуннум диэмээр,

Ол дойдуттан эргиллибит диэн суох ээ.

 

Ыараханы чэпчэтэр ньымалары

Сатаан булар, айар буолуохтааххын.

Эрэнэбин, ыараханы уйуоҕуҥ,

Чэпчэкини сатаан уй, сатаан тулуй.

 

АУЛБАР АЙАННААН ИҺЭБИН

Үрдүбүнэн көтөллөр кубалар,

Үөскээбит сирдэригэр ааһаллар.

Үрдүбэр – быһый кынат тыаһа баар,

Айаннаан иһэбин аулбар.

Иннибэр уһун да суол субуллар –

Оол көҕөрөн көстөллөр хайалар.

Бурдук муора саһара долгуйар,

Будьур тыа тумаҥҥа барыйар.

Суолум тулата, от-мас салаата

Сылаас тыыннаах ийэбин санатар.

Оҕо эрдэхпиттэн билэр ыллыгым

Эргиирдэри курдарыта тыгар.

Оттон ол ыраас хонуу ортотугар

Соҕотох хатыҥ суугунуу турар.

Мантан барбыппын мэлдьи өйдүүбүн, –

Бу чүөмпэ күлүгүрэ лүҥкүрбүтүн.

Уонна ол хатыҥ таһыгар миигин

Ийэм кууспут хатырбыт илиитин.

Үөһэ ойбут күлүмнэс күммүттэн

Ийэм сирэйигэр күлүк түспүтэ.

Сайыспыт санньыар хараҕыттан

Сырдык уу ыгыллан тахсыбыта.

Төннүү дьолун, арахсыы аһыытын

Түөспэр илдьэ мин мантан барбытым.

Уонна бу ийэ буорбар үктэнэр,

Эргиллэр дьоллоох күнүм дьэ үүннэ!

Ситтим сорукпун, буллум сүтүкпүн –

Иҥэринним таптал сүмэһинин…

Үрдүбүнэн көтөллөр кубалар,

Үөскээбит сирдэригэр ааһаллар.

Оттон мин ахтылҕан санааларым

Куота көтөллөр ол кубалары.

 

  * * *

Эн биһигини сарсыарда – саһарҕа,

Киэһэ – күөх тунал аргыый кууһар.

Өйбөр – ааспыт сэрии аймалҕана,

Аралдьыппат, бэл, хатыҥ суугуна.

 

Хатыҥ, сэбирдэх тыллар кэмигэр

Эргиллэн кэллим, Эйигин ахтан.

Уонна санаам миэнэ мээр кэннибэр –

Уот өрө уһуурбахтыыр ыраахтан.

 

Харахпар – өһөх хара буруолар,

Кулгаахпар – дэлби тэбэр тыастар.

Дьиэ чуумпута, эн саҥаҥ дуораана

Чуҥкук баҕайы этэ бастаан.

 

Кэнникинэн дьэ өйдөөн эрэбин

Кэрэ таһааҕын, нарын саҥаҕын.

Дууһам тоҥ туманнарын үүрэҥҥин, –

Дьэ сырдаан эрэбин, бадаҕа.

 

Умнубут үөрүүбүн Эн иккиһин

Эргитэн эрэҕин, сэгэрим.

«Таптыыбын» диэн тылбынан этиэхпин

Син биир сатаабат эбиппин.

 

Бу тугуй? Саҥа сарыал итиитин,

Киэһээҥҥи күөх тунал сибиэнин,

Биитэр таптал итирдэр имэҥин

Биллэрдиҥ дуу эмиэ Эн миэхэ?!

 

      * * *

Билбэт кытылбар кэлэн турабын.

Маҥнайгы хаар түһэр, сири сабар.

Биир маннык киэһэни саныыбын, –

Бу хаар ону баҕас кыайан саппат.

 

Маннык киэһэ… Мин билэр кытылбар

Бу курдук соҕотох буолбатаҕым.

Дьол курдук дьурулуур ыллыкпар

Бу хаар билбитэ икки атаҕы.

 

Хаарга хаалбыт ол суол омооно

Кыһы туораата эрэ, суох эрэ?

Умнуллуо дуо, – аан маҥнай мин онно

Уоттаахтык уураспытым баара.

 

Михаил Тимофеев тылбааһа

 

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *