НИКОЛАЙ ЛУГИНОВ: УЛАРЫЙЫЫ КЭМЭ (Роман)

(Биэс сэһэнтэн турар роман)

 У Хуан күөмчүлэммэтэх көҥүлэ

Бастакы сэһэн 

 

  1. У Хуан буолбут Лу Туан

Хууннар соҕуруу ыалларын – Кытай саарыстыбаларын кытары түҥ былыргыттан эллэһэн, арыт дэҥҥэ адаарыһан, үксүгэр иллэһэн, эйэ дэмнээхтик ылсан-бэрсэн, эргинсэн үгүстүк алтыһаллар. Бииринэн эмиэ да миннэрин билсибит курдуктарын иһин, отой өйдөспөт түгэннэрэ үгүс. Ол да буоллар, ыкса ыалларын кытары хардарыта сабыдыал элбэҕэ. Биир­диилээн да, бүтүн уус да олоҕун тутулун тосту уларытарыгар сүрүн төрүөтүнэн үксүгэр тастан кэлэр алдьархай буолбакка, бэйэ ыккардынааҕы ис иирсээн, атаан-мөҥүөн буолар. Көлдьүргээн ким да төрдүн-ууһун быһан кый бырах арахсан барбат. Үксэ кыһалҕаҕа кыһарыйтаран көһөн эрдэхтэрэ.

Ол курдук арыт кыра-кыралаан, биирдиилээн ыалынан, арыт бүтүн ууһунан хууннартан син балачча киһи Кытайга көһөн олохсуйда. Оннооҕор хас эмэ бүк үгүс Кытай дьоно эҥин кыһалҕаттан кыһарыйтаран хууннарга көһөн тиийэн, сүнньүнэн үүнээйи үүннэрэр буолан ытыс үрдүгэр түһэрэннэр, көҥүл-босхо олохтон маҥнай утаа аһары астынан олороллоро. Дьэ ол эрэн, оннуларын булан, букатын нус-хас олохсуйар кэмнэригэр кинилэри эмискэ дойду ахтылҕана куттарын-сүрдэрин холоруктуу ытыйара. Оччоҕо аһыыр астара ас буолбата, иһэр уулара уу буолбата… Хуоҥхай өрүс ааттыын араҕас, мэк­тиэтигэр мөлбөркөй курдук хойуу уута ханнык да хайа үрүйэтин дьэҥкир уутунааҕар ордук минньийэн, ааспат-арахпат ахтылҕан буолан муҥнуура.

Аллараттан аллар быйаҥнаах, үтүөкэннээх дойдуларын хаалларарга күһэйбит кыһарҕаннара бары куһаҕаны мүлүрүтэн, уруккуттан өйгө-санааҕа баары быдан тупсаран, күндүркэтэн көрдөрөрө.

Антах, Кытайга, түһээни кыайан төлөөбөтөх киһи улахан буруйга тиксэн, дойду баараҕай тутуутугар кыһалаҥ үлэҕэ ыытыллан, кулут буоларга ууруллара. Эдэрдэри талан сэрии кэккэтин толороллоро. Оттон манна хууннарга, сэрии кэккэтигэр туора омугу ылбаттарын ааһан, тылланнаххына да оҕо эрдэҕиттэн анал үөрэҕи барбатах киһини ончу чугаһаппаттара. Арыт бэрт мындыр, уус, ураты дьоҕурдаах эрэ буоллаххына көмө сэрии кэккэтигэр ылыахтарын сөбө.

Лу Туан уон сэттэ сыл анараа өттүгэр хууннар илиилэригэр киирбитэ. Кытай саарыстыбаларын сокуонунан өстөөххө тыыннаах түбэспит сэрии тойоно ыраахтааҕыга андаҕарын кэспитинэн ааҕыллан, бэйэтэ буруйдаммытын таһынан, аймахтара эмиэ алдьархайга түбэһэллэрэ. Онон дьонун быыһыыр туһугар кини өстөөххө тыыннаах түбэспитин ту­һунан ким да билиэ суохтааҕа. Антах күөх хараҕын, кугас баттаҕын иһин Хунн Туан диэн хос ааттыыллара, оттон манна кинини төттөрү “кытай У Хуан” диэн сүрэхтээбиттэрэ.

Хата дьолго кини бастакыттан үтүө санаалаах Турар сөгүн хараҕын далыгар киирэн, анал көрүүгэ-харайыыга түбэһэн, күүстээх эмп-томп көмөтүнэн ыраах хайалаах сир эмчиттэрэ сылы быһа биэбэйдэһэн атаҕар туруорбуттара.

Кытайга улуу тойотторго эбэтэр ыраахтааҕыларга өллөхтөрүнэ саҥа аат биэрэллэрин курдук, Лу Туан манна саҥа аатынан У Хуан буолбута. Кытайга кини Уай күрүөбүлүн сэттэ тыһыынчалаах сэриитин тойоно этэ. Уай сааскы халааныгар модун эрээри, сайынын кууран хаалар хайа үрэҕин кытыытыгар турара. Хууннар кэлин бу эргин соччо биллибэттэрэ, онон үс сыл курдук Кытай сэриитэ өстөөх дьүһүнүн да көрбөккө уу чуумпутук, бэл чуҥкуктук олорбута. Күрүөбүл баһылыга Сю И – кырдьаҕас, эҥини билбит сэрии генерала этэ. Эдэриттэн хууннар эмискэ саба түһэр аттаах сэриилэрин кытары элбэхтик киирсибит дьиҥнээх сэрииһит этэ. Онон кини сэрииһиттэри нус-хас олорпокко, сүгүн утуппакка эрчийэри модьуйара. Ону ким сөбүлүөй, онон истибэтигэр кини үгүс ахсааннаах кыргыһыыларга быһыта-хайыта охсуллубут баастарын күлүү-элэк оҥостон саатыыллара.

Кырдьыга да Сю И илиитэ-атаҕа, сиһэ барыта бүттэтэ суоҕа. Үгүс элбэх бааһырыылааҕа. Онно эбии аанньа көрбөтө, кулгааҕынан дөйүҥүтэ эрэй­диирэ. Ол эрээри, үрдүкү салалта кинини сынньалаҥҥа та­һаарбакка илдьэ сылдьара дьикти этэ.

Өрүү буоларыныы алдьархай көһүппэккэ олордох­торуна соһуччу саба ааҥнаан кэлбитэ. Харах ыларынан өрүү иччитэх хайа эниэтэ эмискэ үлүгэр ахса биллибэт үгүс аттаах хуун сэриитинэн туола түспүтэ. Аттаахтар хантан кэлбиттэрин ким да өйдөөн көрбөккө хаалбыта. Ырааҕынан тайаан сытар үгүс ахсааннаах тоһуур, харабыл, манабыл – хайалара да билбэккэ, сэрэппэккэ хаалбыттара. Ол иһин кытай сэриитин үксэ күрүөбүл таһыгар быстаран хаалбыта. Онно эбии, өстөөх кэлэрин сэрэйбэтэх буолан, таска быстах эрчиллэр эрэ сарыктаах тахсан, кыргыһыыга адьас бэлэмэ суоҕа, үгүстэр куйаҕа, бэл батыйата, саа­та суохтара. Өстөөх аттаах сэриитэ эргийэ сылдьан сэймэктээбитигэр туох баалларынан утарса сатаабыттара. Лу Туан дьонун күрүөбүл диэки чугу­йарга дьаһайбыта… Күрүөбүл аһаҕас аанынан сэрии ортолуу киирэн эрдэҕинэ үөһэттэн түһэр аан туоҕа эрэ төлө бардаҕа дуу, сабыллан киирэн барбыта. Дьон айманан тэпсиһэ-тэпсиһэ иһирдьэ дьулуруйбуттара. Ону көрөн ааны тохтотоору Лу Туан үҥүүтүн ту­тан биэрбитэ. Хата үҥүү хаппыт уга төһө да сааһы­нан хайытталаннар, син тулуйбахтаһан иһэн син биир улам кыараан испитэ. Чиҥ мастан оҥоһуллубут ­ыара­хан ааны тута сатаабыттара да, кыайтарбатаҕа, нимси түспүтэ. Лу Туан өйүн сүтэрэн кэбиспитэ. Кини хас эмэ хонон баран өйдөммүтэ хаҥас илиитин уот сииринии сытыы ыарыы көмүллүүрэ. Өйүкү-төйүкү да сыттар, кини онно хууннар илиилэригэр түбэспитин өйдөөбүтэ. Арай аттыгар тоҕо эрэ биэс-алта эмчит түбүгүрэллэрин соһуйа көрбүтэ – тоҕо салҕаан кэбиспэккэлэр эмтии сатыылларый?

Маҥнай утаа кини илиитин хууннар дэҥнээтэхтэ­рэ дии санаабыта, тоҕо диэтэххэ ааны тута сатыыр кылгас түгэҥҥэ кини хууннар субу ойутан кэлбиттэрин өйдүүр. Кэлин билбитэ, кини охторугар илиитин ааҥҥа баттаппытын хууннар бэгэччэгин сүһүөҕүнэн быһан, акка быраҕан илдьэ кэлбиттэр. Элбэх киһи хараҕын ортотугар дьонун быыһыыр туһугар харса суох бэйэтинэн толук түспүт сэрии тойонун икки өттүттэн үгүс киһи өйдөөн хаалбыта… Дьонун быыһыы сатаан бэйэтин илиитин былдьаппыт тойону ытыктаан хууннар ааҥҥа баттаппыт ытыһын бэгэччэгинэн быһаннар, кинини өлөртөн быыһаабыттар эбит.

Хууннар сэриигэ бэриннэрбит дьоннорун кэлин ыытан кэбиһэллэрэ эрээри, босхоломмуттар син биир дойдуларыгар төннүбэттэрэ. Тоҕо диэтэххэ, Кытай дьүүлэ-дьаһала өстөөххө бэриммиттэргэ оннук кытаанаҕа. Кинилэри антах хабыр сыһыан кэтэһэриттэн саллан атах балай баралларын ордороллоро.

Дьэ онон Лу Туан бэгэччэгин кытары урукку оло­ҕо барыта быһыллан хаалбыт курдуга. Өскө кини курдук үрдүк сололоох тойон өстөөххө тыыннаах бэриммитэ биллиннэҕинэ, кэргэнэ оҕолорун кытары кулут буоларга ууруллаллара чахчы. Онон кэргэттэрин быыһыыр туһугар кини билигин сураҕа суох сүтэн-симэлийэн хаалыахтааҕа. Нүкэрдэрин туһугар бэйэтинэн толук түспүтүн илэ харахтарынан көрбүт хууннар Лу Туаны олус үчүгэйдик ылыммыттара. Турар сөгүн кинини бэйэтигэр сүбэһитинэн ылбыта… Лу Туан ону, биир болдьохтоон ылыммыта: ки­ни хаһан да Кытайга барсыбат гына.

Лу Туан оччолорго 40 саастааҕа.

Кини хас эмэ үйэ тухары тыа дьонун дьаһайар аймахтан төрүттээҕэ. Ол эрээри кинилэртэн хайалара да үрдүк солоҕо кыайан тахсыбатаҕа. Ити туһунан аҕата маннык диэбиттээх:

– Дьон үрдүк чыыҥҥа-солоҕо тардыһаахтыыллар даҕаны, туохха барытыгар нэмин билэр, сөбүн көрөр ордук. Үрдүк соло диэн бииринэн ордук кыаҕы, баа­йы-талымы биэрэр курдугун иһин, арыт соччото суох кэтэхтээх, онон сэрэхтээх, кутталлаах олбох: хаһан баҕарар түөрэ эргийиэн сөп. Мин аҕам, эһиги эһэҕит, уһулуччу дьоҕурдаах киһи этэ, өскө кинини оччолорго таба көрөннөр үрдүк солоҕо олорпут буол­луннар? Оччоҕо туох да омуна суох эһиги бүгүн күрүөмүл эркинин бөҕөргөтө сылдьар кулуттар буо­луох этигит. Олоххо хаһан баҕарар үөһэ дабайыы түөрэҥ, халбархай буолар, оттон төрүт, силис өттүн тутуһуу ордук бигэ, эрэллээх.

Лу Туан даҕаны хас эмэ сүһүөх төрүттэрэ үктээ­бит олуктарыттан туораабатаҕа. Дьулуһан туран өр сылларга үөрэнэн, хаста эмэ төхтөрүйэн, үгүс тургутан көрүүлэри туораан, сиртэн хомуллар үүнүү­нү кэтээн көрөөччүнэн анаммыта. Кини хааһынаҕа киирэр түһээн кээмэйин быһаарар буолан үгүс кырыымчыктык олорор, өрүү иэстэн иэскэ сылдьар биир дойдулаахтарыгар муҥур тойон буолбута. Тоҕо диэтэххэ, түһээнин толору төлөөбөтөх ыал алдьархайга түбэһэрэ, ол түмүгэр ыал оҕотун былдьатыан, улуу тутууларга умса анньыллыан эбэтэр бүттүүн хааһына кулута буоларга ууруллуон сөптөөҕө.

Лу Туан алдьархайга түбэспит эрэйдээхтэри аһы­нан утуйар уута көтөрө, дьону аһынан аһыыр аһын амтанын да билбэт буолара. Онон көмөлөһө сатаан, кинилэр ыһыы сирдэрин кээмэйин аччатан көрдөрөрө. Инньэ гынан маҥнай утаа биэс-хас сыл үгүс ыалы быыһаабыта эрээри, кистэлэҥ кэтээччилэр, чуҥнааччылар обургулар ону билэн, үҥсэн биэрэннэр, аны алдьархай тус бэйэтигэр тирээбитэ.

Кытай хабыр дьүүлүн-дьаһалын быһаарыытынан, кини кэргэнин, икки оҕотун хаалларан, биэс сыл сэрии кэккэтигэр ыытыллыбыта.

Лу Туаны халыҥ аймаҕа наһаа айманан атаарбыта, бэйэтэ даҕаны аны төннүбэт сиригэр баран эрэрин сэрэйбитэ: урут даҕаны сэриигэ барбыттартан бэрт ахсааннаахтара, ону да киһи аҥара буо­лан төннөллөрө. Дьиҥэр даҕаны, оннук буолбута: үһүс сылыгар кини өстөөх илиитигэр киирэн кытай туһугар сураҕа суох сүппүтэ.

 

  1. Сиэр быһыытынан олох

Ама кэмҥэ хайа да сэрии киһитигэр туохтан да ордук дьиксинэр, саллар суола өлүү буолбатах – көҥүлэ быстан өстөөх илиитигэр киирии буолар. Оннукка бэйэтинэн түбэһэн баран У Хуан дьэ өйдөөн-дьүүллээн көрүммүтэ, сөҕүөн иһин, кини саҥа олоҕо уруккутугар тэҥэ суох көҥүл, босхо, төгүрүччү өттүнэн ордук курдуга наһаа соһуччу этэ…

Бэл дьаһалы манна талбыккынан, хайдах сатыыр­гынан, хайдах сатанарынан толороҕун. Кытайга кур­дук хас биирдии дьайыыгар үөһээ тойоттортон кө­ҥүл, бигэргэтии көрдөөбөт эбиккин.

– Бэйэҥ билэргинэн, хайдах өйдүүргүнэн оҥор ээ.

– Хайдах оннук сатаныай? Хас биирдии кыра тойон талбытынан үлүбээй дьаһаннаҕына буккуур тахсыан сөп.

– Тоҕо буккуур тахсыай, бары сиэр быһыытынан дьаһаннахтарына?

– Сиэр быһыытынан диэн хайдах? – У Хуан өй­дөөбөккө ыйыппыта.

У Хуан кэлин билбитэ хууннар бары дьайыыларын кэтэҕэр өрүү сиэр турара. Ол аата кинилэртэн ким даҕаны олоҕурбут, ылыныллыбыт сиэри кэспэт. Сиэри кэһии сааттааҕын, кыбыстыылааҕын ааһан, эн бэйэҕэр эрэ буолбакка, уускар барытыгар күлүк түһэрэр дьайыы буолан кыраҕытык кэтэнэр эбит. Онон кинилэргэ ким даҕаны атын киһини албын­ныы сатаабат… Ким да сымыйалаабат, атын киһиэхэ бэ­йэтэ ылыммытын көлбөрүппэт.

Оттон Кытайга тоҕо хас хардыыҥ барыта көҥүллээх, сөбүлэһиилээх буоларын ирдииллэрий? Тоҕо диэтэххэ онно киһи киһитин билсибэт буолан, дьон арыый чэпчэки, судургу, бэйэтигэр барыс­таах суолу таларын иһин эбитэ дуу? Оттон үгүс киһи кыттар дьайыытыгар кэлин алҕас таҕыстаҕына бу­руйдааҕы булар уустук. Оттон хууннарга атын киһи кэннигэр сатаан саспаккын, хас биирдии киһи харах далыгар сылдьар.

Бука туора омукка тиксиэх анала таайан, У Хуан урукку кытайдааҕы да олоҕор атын омуктар уратыларын кэтээн, тэҥнээн көрөр идэлээҕэ. Оттон манна кэлэн хууннар тус-туһунан уустарын ураты майгыларын-сигилилэрин анаан сыныйан, кэтээн, тэҥнээн көрөр.

Хууннар ахсааннарынан соччо элбэҕэ суох эрээ­ри, сөҕүмэр киэҥ сирдэринэн тайаан олороллоро кинилэр быһыыларыгар көстөрө. Киһи майгыта кини хайдах сиргэ олороруттан уратыланар. Холобур, кэйээр дьоно холкулар, наҕыллар, оттон хайа олох­тоохторо түргэн-тарҕан уонна быһымах, ыгым майгылаахтар. Бэл диэтэр, алыс итии-куйаас эбэтэр наһаа тымныы дойдулааҕыттан киһи майгыта-сигилитэ эмиэ тутулуктанар буолар эбит.

 

  1. Урукку уонна билиҥҥи олоҕун туһунан санаалар

Саҥа дьыл кэнниттэн күн сыыйа уоттанан, хал­лаан сылыйан, кыһыҥҥы тымныы хабыра намыраан барда.

У Хуан бу кэми сөбүлүүр.

Төһө да урукку олоҕор хууннар илиилэригэр киир­бит дьон туһунан эҥини сүрдээн-кэптээн кэпсээтэллэр, Лу Туан манна да кэлэн соччо-бачча көҥүлүн күөмчүлэппитин билбэтэҕэ. Кини дьиҥ хууннартан тугунан да итэҕэһэ суох, ол аата көҥүл босхо олоҕунан олороро.

Көҥүлү киһи эҥинник өйдүөн сөп. Дьиҥэр кини манна антах кытайдааҕы кэминээҕэр холооно суох көҥүл курдук. Кини ити туһунан бэйэтэ да соһуйа санаата.

Лу Туан төһө да сиэнчэр, ол аата хаан аҥардааҕын иһин, дьиҥ кытайдыы иитиилээҕэ. Онон Кытай киэнэ барыта киһи-аймах сайдыытын муҥутуур чып­чаала, кинилэртэн ураты омуктар бука бары хаа­лыылаах, киһилии өйгө-санааҕа ырааҕынан тиийэ, ситэ сайда иликтэр диэн бигэ өйдөбүллээҕэ. Ол кыларыйан турар кырдьыгы илэ өйүнэн сылдьар киһи саарбахтыан сатаммат курдуга.

Ол тус бэйэтин уруккутун туһунан билигин итинник сонньуйа саныыра да дьикти. Ол аата кини төрүт ис туруга, кутун-сүрүн тутула төрдүттэн уларыйбыт. Урукку Лу Туан, аны У Хуан, уон сэттэ сыл устатыгар өйдүүн-санаалыын адьас атын киһи буолбут.

Ол аата кини бөрөлөр үөрдэригэр холбоһуоҕуттан ыла дьиҥ бөрө киэбигэр киирэн, кинилэр өйдөрүн-санааларын, быһыыларын-майгыларын бэйэтин киэнин курдук ылыммыт быһыылаах. Ама дуу? Ол аата бу ааспыт уон сэттэ сыл устатыгар бэйэтэ да билбэтинэн майгыта-сигилитэ оннук тосту уларыйдаҕа.

Кытайга төрөөн-үөскээн, аһаан-таҥнан, иитил­лэн, онуоха эбии дьиҥ кытайдыы үөрэҕи баһылаабыт киһи хайдах итинник буолуон сөбө өйгө-санааҕа баппат. Тоҕо диэтэххэ, кытай киһитин атын хайа да бэйэлээх омугу кытары тэҥҥэ тутар табыллыбат этэ буоллаҕа. Хайдах сатаан дьүөрэлиэххэ сөбүй, кыыл аҥардаах, абааһы аҥардаах, киһилии тыллааҕынан эрэ киһиэхэ маарынныыр атын омугу?!.

Аан дойду бары омуктарын икки ардыгар үгүс үйэлэр тухары оннун булбут өйдөбүл быһыытынан Кытайга үөрэх, сайдыы, өй-санаа таһымыгар атын хайа да омук ырааҕынан тиийбэтэ мөккүөрэ суох курдуга… Билигин У Хуан хууннар ортолоругар өр олорон, кинилэри иҥэн-тоҥон үөрэтэн баран көр­дөҕүнэ, омук өйө-санаата “маннык” диэн киһи биирдэ быһа этэн кэбиспэт хас эмэ хаттыгас­таах уустук өйдөбүл быһыылааҕа. Хууннар күүстээх сэриилэринэн чугас эргин тэҥэ суохтара. Ол эрээри хахай, баабыр, Улуу Дьаалы эмиэ киһитээҕэр күүстээхтэр эрээри, онон сайдыы быһаарыллыбат. Олоххо оннук түгэн үгүс. Холобур баай киһи быстар дьадаҥы Сээр­кээн сэһэни хайдах курдук сэниирий?..

Кыһалҕа кыһарыйан, У Хуан хуун тылын бэрт түргэнник баһылаабыта, ону ааһан кинилэри кытары уруулуу тыллар уратыларын өйдөөн иҥнибэккэ, адьас дьиэгэ суох кэпсэтэр буолбута. Хууннар кинини адьас бэйэлэрин киһилэринэн ылыммыттара. Эдэр өттө “У Хуан урут кытай үһү” диэн бэркэ сөҕө, соһуйа истэллэрэ.

* * *

Кытайдыы ааҕыынан дьыл иккис, оттон хууннуу – кулун тутар ыйа үүннэ.

Баччаҕа У Хуан сыллата хоту айанныырыгар бэлэмнэнэн барар. Онно сэриигэ туттуллар мал-сал, сэп-сэбиргэл, ас-үөл хасааһа төһөтүн-хаччатын ааҕар-суоттуур, наар-наар араартаан бэрийэр. Ол тү­мүгүнэн туох бүппүтүн эбэтэр бүтээри гыммытын эрдэттэн толорон биэрэр дьаһаллары ылыахтаах, хаһаас хайдах харалларын көрүөхтээх. Күн сыыйа уоттанан, саас кэлэн иһэр сибикитэ биллэн барда. У Хуан бу айаны төһө да түбүктээҕин иһин сөбүлүүр. Таарыйа кини бэйэтин сүрүн кыһалҕатын эмиэ быһаарар. Антах туора харахтан дьалты бэйэтин дьонун кытары оту, луугу, аска туттуллар от-мас силиһин, сэбирдэҕи саҥа тыллан эрэр үнүгэһин хатарынан хаһаанан кэбиһэр…

Сыллата хатыланар маннык билэр, үөрүйэх айаҥҥа тэринии эмиэ бэйэтэ туспа кэрэ. Тиэтэйбэккэ аа-дьуо илдьэ барар малгын, таҥаскын сааһылана­ҕын. Бастаан кэргэнэ хомуйан биэрбитин, кэлин бэйэҥ саҥалыы наардааҥҥын улахан тирии матаҕаларга угаҕын. Маннык сынньалаҥ аҥардаах үтүө айаҥҥа тугу эмэ умнан кэбиһэн эрэйдэнэр сатаммат. Мал-сал төһө хаалбытын бэлиэтииргэ сурук-бичик тэрилин туспа хомунан угунна.

Дьиҥэр, бу сэрии тэрээһинигэр олус улахан суолталаах эрээри, соччо уустуга суох, судургу үлэ. Кини бэрт өртөн бэйэтэ тэрийэн дьаһайбыт суола буолан бэрт түргэнник саба тутуоҕа… Киһи үөрэрэ баар – манна иллэҥсийэн сааскы айылҕа хайдах күнтэн күн тылларын тиэтэйбэккэ кэтээн көрөрүҥ наһаа астык… Ити кэмҥэ Дайаа үгүс элбэх чаҕардарын кытары туспа күөх күөллэргэ көһөн кэлэн, саҥа тыллыбыт күөх үүнээйини хомуйан хатарыныахтара. Онтон сааскы ууну кытары булт, балык эгэлгэтэ тахсыаҕа. Дьоллоох, кэрэ кэм.

Бу кэмҥэ У Хуан хайдах эрэ ис-иһиттэн кэҥээн-уһаан холкутуйар. Кута-сүрэ сымныыр, сылаанньы­йар. Ол аата кини хууннар кэккэлэригэр бэйэтин син биир туора туттар эбит буоллаҕа. Төһө да бу сылларга чугастык билсиһэн бэйэ киһитэ буолбут курдугун иһин, кини ис кутун барытын тэлэччи аһан биэрэр кыаҕа суох. Кини кистиирдээх, туора харахтан-кулгаахтан дьалты туттардаах. Онтон биирэ – аһыыр аһа… Бэйэтэ тугу баҕарар аһыан сөп. Арай ону атыттар биллэхтэринэ соччо табыгаһа суох быһыы буолуо – үөрэммэтэх дьон кини аһылыгыттан аҕынньылара түллүөн сөп. Хууннар сиэри таһынан сириксэн, сиргэмсэх омук. Кинилэргэ бэл аска туттуллар оту сиэһин көҥүллэммэт – от сүөһү аһылыга, аны бо­буулаах кыыл этин, көтөрү да сиириҥ эмиэ сатаммат. Куһу-хааһы сиэххэ сөп, оттон кубаны, тыҥырахтаах көтөрү, чыычааҕы – адьас табыллыбат. Кыыллартан тайаҕы-табаны, бэл эһэни сиэххэ сөп, оттон баабыры, хахайы, бөрөнү, саһылы – ончу. Ол быыһыгар таарбаҕан – мааны астара. Кутуйаҕы, күтэри сиир эмиэ букатын сатаммат.

Аны наһаа сиргэнэллэр үөнтэн-көйүүртэн, моҕой­тон. Ол – Кытайга мааны ас. Онон хайыаҥый, кис­тээн, туора харахтан дьалты туттан аһыырга кү­һэллэҕин.

Хата Дайаа барахсан кинини аһынан, өйдөөн, бэл тэҥҥэ асаһан абыраата. Бэл үөнү-көйүүрү, моҕойу кытары күөстүүргэ үөрэннэ.

Ити гынан баран, киһи туохха баҕарар үөрэнэр. У Хуан кэргэнэ кини туһугар оҥорбутун туохха тэҥниэн булбат. Төһө да ыараханнык саҕалаатар, элбэх харах уутун тохтор, бэл, аҕынньыта түллэн хотуолаатар даҕаны, барытын тулуйан, билигин кинини кытары тэҥҥэ асаһар, ону ааһан уолаттарын кытары Кытай аһыгар үөрэттэ.

Билигин кини эмиэ хоту сааһыы, сайылыы көһөө­рү түбүгүрэ хаалбыта. Иһитэ-хомуоһа элбэҕэ диэн… Улахан тирии бэрэмэдэйиттэн адьас дьоҕус сүөһү, балык хабаҕар диэри анал иһиттэрдээх. Үгүс элбэх тууйас эгэлгэтэ сууйуллан, куурдуллан кэчигирээн тураллара көрүөххэ үчүгэйэ бөҕө.

Антах хаар ууллуута тиийээт, саҥа тыллан-көҕөрөн эрэр от-мас сэбирдэҕин эгэлгэтин, силиһигэр тиийэ хатарынан хаһааныа турдаҕа. Онто барыта кистээн, туора харах көрбөтүнэн, хаптаҕай кулгаах истибэтинэн оҥоһуллар. Хууннар сиргэмсэхтэрин ааһан, аны туран куһаҕаны, сүөргүнү барытын хараҥа күүстэри, абааһыны, Адьарайы кытта ситимнииллэр, онтон сылтаан соччото суох күтүрээһин­нэр, уорбалааһыннар да күөрэйэн тахсыахтарын син.

Дьиҥэр, Кытай бары саарыстыбаларыгар оннук. Бэйэ үгэһин, үөрүйэҕин үтүө быһыы чыпчаалын курдук, онтон атын омук гиэнин түһэрэн, самнаран өйдөөһүн хууннарга да син биир баар. Хайа да омукка оннук быһыылаах…

 

  1. Сөгүҥҥэ ыҥырыллыы

У Хуан сөгүн соһуччу илдьитин дьиксинэ ылынна. Бастакытынан, олус хойут. Ама кэмҥэ кини сарсыарда, эбэтэр күнүс ыҥырааччы этэ. Бу хоту хаһаас төһө-хачча хаалбытын эридьиэстиир диэн бэрт судургу суол. Ол буолбатах, тугу эрэ атыны сүбэлэһээри гыннаҕа.

У Хуан кутун түгэҕэр тоҕо эрэ кэлин кэмҥэ со­һуччу уларыйыы буолуо диэн дьиксинэр санаа хоммута ыраатта: ол эйигиттэн тутулуга суох уларыйыы эн оннун булбут үөрүйэх олоххун түҥнэри эргитиэн сөбө соччото суох. Ол уларыйыы төрдүн-төбөтүн быһааран билбэккин эрээри, син биир дьиксинэҕин. Кэм-кэрдии аныаха диэри биир кэм баран иһэр, ону кытары киһи олоҕо эмиэ тэҥҥэ барсан иһэр.

Өр сылларга үгэскэ кубулуйбут үөрүйэх олох-дьаһах уларыйыан ким да баҕарбат.

Сөгүн чараас сурдун таһа син биир уруккутун курдукка дылы. Арай тэйиччи икки эдэркээн, түөс­тэригэр сабыс-саҥа дьаралыктаах генерал уолат­тар ыҥырыы кэтэһэн тэһийбэтэх курдук төттөрү-таары тэпсэҥнэһэ тураллар. Өтөрдөөҕүтэ анаммыт дьон быһыылаах, кимнэрин-ханныктарын У Хуан быһааран өйдөөбөтө, кинини көрөөт уолаттар улахан тойон иннигэр курдук чиккэс гына түстүлэр. Дьиҥэр кини сүүнэй эрэ ээ. Ол эрээри кураанах чыыннааҕар үрдүк соло суолтата хас да бүгүнэн ордук кыаҕы биэрэрэ баар суол. Уолаттар улахан кыһалҕаларын көрдөһөөрү гыммыттара өтө көстөр.

У Хуан үөһэ тыынна. Бу турар уолаттар киниэхэ Акуолу уонна Баабыры санаттылар. Кинилэртэн аҕыйах сыл аҕаларын иһин, биир кэм дьоно маарыннаһар, дьүөрэ быһыылаах-таһаалаах буолаллар. Баабыр бу уолаттартан түөрт-биэс сыл балыс ­буолуо эрээри, син кинилэр саҕа солоҕо сылдьар. Оттон Акуол барахсан харахтааҕа эбитэ буоллар киһиттэн итэҕэс буолуо этэ дуо? Ону ааһан адьас уһулуччу дэгиттэр дьоҕура эмиэ туһата суох хаалан эрдэҕэ.

Сугулаан ааныгар кырдьаҕас харабыл кинини иҥэн-тоҥон чинчийэрдии одууласта.

– Тугу одуулаатыҥ, мин кур бэйэм кубулуйбат кырдьаҕаспын, – диэн баран мултугур илиитин уун­на. – Көр, оннооҕор бачча сыл тухары илиим ты­ҥырах да саҕаны үүммэтэ.

– Чэ, ээх-ээх, аньыыны тылластаҕай. Кытайдар холус да дьоҥҥут. Аас түргэнник, сөгүн хайы-сах үс төгүл эйигин сураста: эн тардыллыбыккар ааранан мин буруйданыах курдукпун…

Сөгүн соҕотоҕун тоҕо эрэ иннин диэки дьүккүччү туттан, умса нөрүйэн олороро. Сирэйин-хараҕын оло­руутунан сабаҕалаатахха, санаата алдьаммыт кө­рүҥнээҕэ.

– Мин эйигин сүбэлэһээри ыҥыртардым.

– Истэбин.

– Адьас үөйбэтэх-ахтыбатах суолбуттан улахан кыһалҕаҕа ылларан олоробун.

– Тыый, ол тугуй?

– Эн иитэн-такайан таһаарбыт уолуҥ Акуол эмискэ ханнык эрэ ытык сирдэр айыыларыгар сүгүрү­йэ, үҥэ-сүктэ барыам диэн турда. Биһиги бары ону ­истэн уолуйан эрэ хааллыбыт. Туох-ханнык ытык сирдэр ханна баалларын, киниэхэ ким кэпсиэн сөбүн ырыта сатаан бу эйигин ыҥыртардым.

– Куньулуун сис хайаларыгар ытык сирдэр бааллар үһү диэн мин кэпсээбитим. Арай ол хайа да ама киһи санаммат кыраман ырааҕа дии.

– Оннук. Аны туран аттаан, арыалдьыттардаан ыытыахпын адьас ылыммат. Соҕотох сирдьиттээх сатыы эрэ барыа үһү. Онон биһиги аймах бука бары уйабытыгар уу киирэн, айманан-сайманан олоробут.

– Мин кинилэргэ Куньулуун хайатыгар ытык сирдэр баалларын туһунан былыргы үһүйээннэри эрэ кэпсээн аһарбытым. Оттон онно үҥэр-сүктэр, сүгүрүйэр туһунан тугу да эппэтэҕим, оннугу дьөрү бэйэм да истибэтэҕим.

– Хантан эрэ эбии сураһан иһиттэҕэ. Истибитин мүччү түһэрбэтин ааһан, ону дириҥэтэн, кэҥэтэн өйдүүр ураты дьоҕурдаах оҕо, – сөгүн туран үөһэ тыынна. – Туох ааттаах иэдээннээх санаата хантан кэлэн буулаатаҕай? Аны эппитин энчирэппэтин көрүөҥ этэ. Алы гынан, кэлин үчүгэйдик тэринэн бараар диэн ааттаһан көрдүбүт да, ылыммат. Булгу билигин, бу күннэргэ барыа үһү.

– Мин кэпсэтэн көрүөм да, миигин ылынара биллибэт.

– Ити биирэ. Иккис этэрдээхпин.

– Истэбин.

– Мин сэрии кэккэтиттэн тахсардыы сананным. Алыс сылайдым-элэйдим. Сааһым ыраатта.

– Тоҕо соһуччутай?! Ити биирэ, иккиһинэн эн соҕотох үһүгүн дуо, оттон үгүс элээниҥ-сэлээниҥ? Биһигини барыбытын таарыйар быһаарыныы дии.

– Ол иһин эйигин эрдэттэн сэрэтэбин.

– Мин диэн кыра киһи буоллаҕым.

– Эйигин мин биир бигэ итэҕэллээх киһим, эрэллээх чугас доҕорум курдук саныыбын. Онон бастатан туран маннык быһаарынарбар эн тускунан эмиэ саныахтаахпын. Мин эйигин хуун сэриитин кэккэтигэр ыларбар эн биир суолу көрдөспүтүҥ – Кытай кистэлэҥ кэтиир-маныыр дьонун хараҕын далыгар киирэн биэрбэт туһугар үрдүк чыын ылбакка өрүү дьалты, кэтэххэ сылдьарга уонна Кытай диэки айаҥҥа-сырыыга кыттыбакка.

– Саныахха үчүгэй. Кырдьыга, ити кэпсэтиини бэйэм да умнан кэбиспиппин. Оттон эн өйдүү сылдьаҕын.

– Дьэ онон мин эйиэхэ маннык этиилээхпин.

– Истэбин.

– Мин билигин онуоха-маныаха диэри сөгүн эрдэхпинэ эйигин, өскө сөбүлэстэххинэ, сэрии кэккэтиттэн босхолоон кэбиһиэхпин сөп.

– Сөп. Өйдөөтүм… Оттон эн бэйэҥ уурайарга бигэтик быһаарынныҥ дуо?

– Быһаарынан. Өскө саархаан  сөбүлэстэҕинэ.

– Оо, дьэ… Оттон эйигинэ суох хуун сэриитэ хайдах буоларый?

– Оттон, арай куһаҕанын талан эттэххэ, мин саас­таах киһи эмискэ “баран” хаалыым, оччоҕо син биир хайдах эмэ дьаһанан көрөргө тиийиэхтэрэ дии.

– Ээ, ол атын буоллаҕа дии.

– Хайдах атын? Мин сөгүн буолбутум 34 сыл буолла. Бэйэм да сылайдым, дьону да салгыттым. Салалтаҕа саҥа дьон кэлиэхтэрин мэһэйдиибин дуу диэн бардым. Онон миигин тута сатаама, хата бэйэҥ хайдах буоларгын быһаарын.

– Эн бигэтик быһаарыммыт буоллаххына, мин син биир иннэлээх сап курдук эйигин батыһарым чахчы. Эн халыҥ көхсүҥ күлүгэр мин киһилии олох олорон кэллим, эйигинэ суох мин баһа суох буола түһэбин.

* * *

У Хуан сугулаантан тахсарын маарыыҥҥы ик­ки оҕо тойоттор аны үһүө буолан көрүстүлэр. Хата бары биир кыһалҕалаах эбиттэр – чараас торҕо отуу уонна тоҕо эрэ ууга сытыйбатынан буолуо, өрүһү ­туоруурга торҕо утахтартан хатыллыбыт суон хатыс.

У Хуан бу тиийдэҕинэ хаһаас ампаардарын то­ҕо сүргэйэн анаан көрдөтүөх буолан эрэннэрэн араҕыста. Кыһалҕалаах дьон, хайыахтарай, ол уһун быа кинилэргэ булгу баар буолуохтааҕын үрүт-үрдүгэр быһаара, өйдөтө сатаатылар.

Күөйэ-көтө сылдьар көрдөһөөччүлэртэн арыычча куотан, У Хуан үрэх кытылыгар киирэн, соҕотоҕун бүгэн олордо. Сэрии тэрээһинигэр биир тутаах солоҕо сылдьан эмискэ туораан, ким да, тугу да көрдөспөт мас ама киһи буолан хаалар эмиэ да соччото суохха дылы буолсу быһыылаах.

Хайыаҥый, кэм-кэрдии, ону кытары саас баран иһэр. Уурайан уоскуйа түһэр эмиэ куһаҕана суох курдуга да, сибилигин тирээн кэлбитигэр эмиэ да хайдах эрэ… Дьикти баҕайы. Дьон ортотугар сылдьар, кыахтаахтары кытта тэҥҥэ үгүс кыһалҕаны быһаарсар дьол эбитин дьэ кэлэн өйдөөбүккэ дылы курустук үөһэ тыынна. Субу түгэҥҥэ кини уон сэттэ сыллааҕыта быһыллыбыт илиитин тарбахтара бу ­баардыы сып-сытыынан ньүөлүйэн ыллылар.

 

  1. Уай күрүөбүлү хас да саарыстыба үрдүнэн аатырдыбыт номох

Оччолорго, уон сэттэ сыллааҕыта, Лу Туан Уай күрүөбүл баһылыгын сэриини дьаһайар солбуйааччыта этэ.

Сүрүн күүстэр күрүөбүл таһыгар үс ли сиргэ эрчиллэ сырыттахтарына саба түспүттэрэ. Хууннар аттаах сэриилэригэр утарсар кыаҕа суох сордоохтор үҥүүлэрин утары тутан, төгүрүччү туруммуттара. Хууннар кытайдарга кинилэр саллар, эрдэттэн иитиллэр чаачар саалара суоҕун билэн, чугаһынан төгүрүччү сүүрдэ сылдьыбыттара. Уһун тирии хатыс быаларын быраҕан, оҕолор эрэйдээхтэри кими төбөтүттэн, кими илиититтэн оҕуурдаан, сарылап­пытынан кэйээргэ состорон ылаллара дьулаан көс­түү этэ.

Уолуйуу саҕаламмыта. Уйулҕалара хамсаабыт ньы­халар ыһыллан ким кыайарынан күрүөбүл диэ­ки куоппуттара. Хата күрүөбүл аана аһаҕас этэ. Дьон аҥара да киирэ илигинэ, туохтан эрэ сылтаан, чаҥынан бүрүллүбүт халыҥ халҕан үөһээттэн түһэн киирэн барбыта. Ити кэмҥэ аан аттыгар баар буолбут Лу Туан үҥүүтүн үөһэттэн түһэн эрэр халҕаҥҥа утары тутан тохтоппута. Дьон халҕаһалыы анньан иһирдьэ киирэн бүтүүлэрин саҕана, үҥүү мас уга тосту баран, ыарахан аан тыастаахтык сабыллыытыгар хаҥас илиитин ытыһын ыга баттаабыта. Лу Туан өйүн сүтэрбитэ…

Хууннар барбыттарыгар, ааны аһан, аллараа быһыллыбыт бэгэччиги эрэ булбуттара. Тула көр­дөөбүттэрэ да, Лу Туан өлүгэ көстүбэтэҕэ.

Кини хорсун дьайыытынан быыһаммыттар сонно туох буолбутун ымпыгар-чымпыгар тиийэ кэпсээннэр, кэлин хаста да уларыйан үһүйээн курдук буолбута.

Лу Туан ити кэннэ аны хаһан да дойдутугар төн­нүбэтэҕэ. Кини оннугар өтөрүнэн буолбатах хор­сун быһыы туһунан үһүйээн кэлбитэ. Онно кэпсэнэринэн, Лу Туан сабыллан эрэр ааны үҥүүтүнэн эрэ буолбакка, саннын эмиэ тоһуйан тохтотон, кириэп­пэс дьонун барытын быыһаабыт, халҕан хаҥас илии­тин хам баттаабытыгар, батыйалаах уҥа илии­тинэн өстөөҕү сууһара сыппыт диэн… Хууннар хорсун кутун бэйэлэригэр иҥэринээри илдьэ баран үөрэҕэстээн уокка үөлэн сиэбиттэр. Кэлин ити быһыы соччо бэрдэ суоҕуттан, аны кинини хууннар кыыллыы туомнарыгар толук туттан кырбастаан баран, уокка умаппыттар диэнинэн солбуйбуттара.

Инньэ гынан, Лу Туан Чжоуга эрэ буолбакка, ыаллыы саарыстыбаларга, чуолаан ийэтин дойдутугар У-га, бары киэн туттар киһилэринэн буолбута. Хоһоонньуттар хоһуйаллара, ону дьон ырыа оҥорон ыллыыра, уран тарбахтаахтар хорсун быһыыны кэрэһэлиир ойуулары дьүһүйэллэрэ. Хорсун бы­һыы хайдах буолбутун бытархайыгар диэри көрбүт киһи ахсаана быыһаммыттааҕар быдан элбээбитэ. Тиһэҕэр сөптөөх ымпыгынан-чымпыгынан тупсарыллан туолбут үһүйээн салалта кэтэбилинэн оннун булбута.

Үгүс дьоҕурдаах, сытыы дьон итинэн туһанан өрө тахсар кыахтаммыттара. Күрүөбүл баһылыга Сю И эбии чыын-соло ылбыта, сыл курдугунан сэрии кэккэтиттэн дьэ тахсан, Чжоу соҕуруу өттүгэр талыы сиргэ олохсуйбута.

У Хуан дьиэ кэргэнэ дойду салалтатынан муҥу­туурдук мааныламмыта. Киэҥ хорутуллар өҥ сири Хуоҥхай өрүс быйаҥнаах хочотугар анаабыттара. Оҕолор үчүгэй үөрэхтэммиттэрэ, сайдар кыахтаммыттара.

Өскө дойдутугар Лу Туан тыыннааҕа билиннэр, ­бу барыта түҥнэстиэхтээх этэ, хайдах бачча аатырбыт үһүйээҥҥэ кубулуйбут киһи хууннартан тыыннаах эргиллиэй? Ол иһин Лу Туан сураҕа суох сүтүөхтээх этэ. Оннук да буолбута. Кини оннугар ким да билбэт У Хуан баар буолбута.

* * *

Турар сөгүнүттэн уурайарга санаммытын туһу­­нан этиитэ У Хуаҥҥа үгүс нуктуу сыппыт өйдөбүл са­наалары уһугуннарда.

Маннааҕы саҥа олоҕун ситимэ барыта Турары кытта ситимнээх. Кини дьаһалынан У Хуан күрүө­бүл ааныгар хам баттаммыт илиитин сэрэнэн быһан, ­тиэйэн аҕалан эмтээннэр киһи оҥорбуттара.

Арыый бэттэх кэлбитигэр, бэйэтигэр сүбэһитинэн ылбыта. Биир сылынан балтын кытары холбообу­та. Кэлин У Хуан сатабылын көрөн, сэрии тэри­лин дьаһабылынан анаабыта. Эрдэттэн кэпсэтии бы­һыытынан, Кытайга барыыга биирдэ да кыт­ты­батаҕа.

Хуун сэриитин олоҕун иһиттэн ылынан олус сө­бүлээтэ: манна барыта судургу уонна чопчу, күн­нэ­тэ уларыйар, ситэ этиллибэт таайтарыы­лаах кис­тэ­лэҥнэр суохтар. Сүрүн ирдэбил – сиэр эрэ кэһил­лиэ суохтаах. Хаһан эмэ сиэр кэһиллэр тү­бэлтэтэ уус­ка ба­рытыгар күлүк түһэрэр, ол иһин киһи төрүөҕүт­тэн өлүөр диэри ол туһунан өрүү өйдүүр, үгүс хаачча­ҕы тутуһар, иэһи барытын толорор.

Өр сыллар тухары үөрэнэн нэмин билбит олоҕуҥ тосту уларыйара соччото суоҕун иһин, ­хайыыр да кыах суох. Уһуну-киэҥи толкуйдаан туһа суох, ба­рыта кинитэ суох быһаарыллан хаалбытын ха­йыа­ҕай? Ылынарга уонна сөбүлэһэргэ эрэ тии­йэр. Ханна Турар барар – кини онно. Киниэхэ Турара суох олох суоҕун курдук.

Маны барытын эргитэ санаан хайдах эрэ уоскуйда. Талар суох сиригэр, тугу гынаары өрүкүнэйиэй. Олох уларыйыытын кэмигэр өйдөөн ылынар уонна бас бэринэр ордук.

Ити санааттан санныттан ыар таһаҕас түспүтүнүү чэпчээн кэллэ.

Дьэ бэрт!.. Анараатах Күөх Күөллэргэ олох­суйдаҕына туохтан да тутулуга суох буор-босхо киһи буола түһэр. Дьиҥэр билиҥҥи кэмҥэ көҥүл буолар диэн тугун быһааран билбэтэр да, тоҕо эрэ итинник саныыр.

Туохтан да тутулуга суох көҥүл диэн тугуй?

 

  1. Кыаллыбат сорук

У Хуан сыыдам хаамыынан хас эмэ сыл устатыгар иитэн таһаарбыт уолаттарыгар баран иһэн, уруккутун санаан сүргэтэ көтөҕүлүннэ. Бу киниэхэ эмиэ туһунан үөрүү этэ. Аны санаатахха уолаттары үөрэппит кэмэ киниэхэ үгэс эрэ буолбакка, олоҕун биир бастыҥ кэмэ эбит. Оҕолор да кинини олус сөбүлээн кэтэһэллэрэ ахан. Оо, хайдахтаах кэрэхсэбилинэн истэллэрэй?! Буолуохтаах көр­сүһүү эрдэттэн сүргэни көтөҕөрө. Бу сырыыга сө­гүн “иһиттэҕинэ кинини истиэ дуу” диэн анаан көрдөһүүтэ кыаллыбат сорук буоларын эрдэттэн өйдөөтөр да, ону сыныйан санаатыгар бэрийэ илигэ. Оттон субу Акуолу көрсүөхтээҕиттэн өрүү буоларыныы сүргэтэ көтөҕүллэн мүчүйэн испитэ.

Ол эрээри аара кинини уолаттар икки эдэр эбэлэ­рэ – Турар алын кэргэттэрэ тоһуйан ыланнар кыр­дьа­ҕас Хотуҥҥа илдьэ бардылар. Улуу Хотун ­Хуа­ны сурт ­аттыгар төбөтүн хоҥкутан көрсүбүтүгэр, ­соч­чо сатамньыта суохтук сананна.

– Биһиги эйигин кэтэстибит аҕай, күндү Хуан! – диэтэ эҕэрдэлээн бүтээт уонна бэйэтин киэниттэн атын ыалдьыттары көрсөр анал суртарыгар киллэрдэ.

– Хайа Турарга сырыттыҥ?

– Бу киниттэн иһэбин.

– Оччоҕо уурайарын иһиттэҕиҥ, оттон эн?

– Кинитэ суох мин сатаммат киһибин, – Хуан сонньуйда. – Кини ханнаный да, мин оннобун.

– Ити тылгыттан мин наһаа үөрэбин. Эн эрэл­лээх, киһи киһилээхпин диир киһитэҕин. Дьэ били­гин бэ­йэбит билэрбитинэн олоруохпут, киһилии. Бач­чааҥҥа диэри наар сэрии кыһалҕатыгар сөп тү­бэһэн олорон кэллибит, көҥүл тыыммакка эрэ.

– Оттон дьэ холкутук тыынар инибит…

– Чэ ити хааллын. Аны туран, биир кыһалҕа күө­рэйдэ. Эн иитэн-такайан таһаарбыт уолуҥ ­Акуол Куньулуун ытык сирдэрин кэрийэ барабын диэн соһутта… Бу хайа да киһи санаатыгар баппат тыллар. Хайдах бу хараҕа суох уолчаан, сирдьитинээн иккиэйэҕин эрэ, ити үлүгэрдээх айаҥҥа сылдьан кэлиэхтэрин өйүм хоппот. Онно иэдээнтэн ордук туох баарын тобулбаппын, быһата, көстөн турар өлүү суола. Айанньыттары кытта аргыстаһыҥ диирбин адьас сөбүлэспэт: “Оччоҕо ытык сиргэ сүгүрүйүү буолбат, тот оҕо саатыыр айана буолуо”, – диир.

Хотун маннык иһиттэн аймана сылдьарын У Хуан бу үгүс сыл тухары аан бастаан көрдө. Онтон бу ытык ыалы аймаабыт быһылааҥҥа кини сыһыаннаах диэн уорбалыахтарын сөбүттэн дьэ дьиҥнээхтик куттанна.

– Икки сыллааҕыта уолаттарга аан бастаан Куньулуун туһунан кэпсээбитим. Онно итэҕэл ытык бэлиэ сирдэрэ баалларын, олору кэрийэн дьон таҥараҕа үҥэллэрин… итинник эрэ. Онтон ордук туох да этил­либэтэҕэ. Быһа тарыйан оннооҕор буолуох кэпсэннэ ини, – У Хуан илин түһэн урутаан билиннэ.

– Мин да итинник буолуо диэн сабаҕалаабытым. Акуол ону өйдөөн хаалан, ол туһунан кэлин кэҥэтэн, дириҥэтэн сырыыны сылдьыбыт дьонтон ым­пыктаан туоһуласпыта биллэр. Эн итинтэн ордугу кэпсээбэтиҥ ини? – Хотун сытыы хараҕынан У Хуа­ны чөҥөрүччү үүттүүрдүү супту көрдө.

– Биллэн турар суох уонна ымпыгын бэйэм да билбэт буоллаҕым. Мин хара маҥнайгыттан эппитим дии, кини көннөрү оҕо буолбатах диэн.

– Кини ичээнниҥи таттарыылаах диэри гынаҕын дуо?! – Хотун ити этиини сөбүлээбэтэ. – Хаалары лахсыйыма!

Хууннар ичээннэри да, ойууттары да хараҥа күүс­тэри кытта алтыһаллар диэн ахсарбаттар. Хууннар көрбүөччүлэри күһүн-саас бэргиир бодоҥноох, бы­һаарыылаах сырыыларга эрэлэ суох, ыарыһах дьонунан ааҕаллара.

– Ээ суох, суох. Атын курдук… – У Хуан көннөрү­нэ сатаата.

– Син биир соччото суох, күннээҕи киһилии чэгиэн олохтон туора турар туох үчүгэйдээҕий? Киһи көрбөтүн көрөр, истибэтин истэр?!. Тоҕо? Ити олоххо ньэгирэ суох омсолоох дьон уратылара.

– Мин эһигини өйдүүбүн ээ. Ол эрээри барыта киһи санаабытын курдук тахсыбат буоллаҕа.

– Туораны туойума!!! – Хотун уордайан кырыыламмыт хараҕа уоттанна. – Олохтон чэгиэн өй-санаа өйдөбүлүгэр баппат барыта туоратыллыахтаах! Олох тутулун өйдөбүллэрэ чопчу уонна бигэ эрэ буоллахтарына биһиги өйбүт-санаабыт чиҥиэ, бөҕөргүө. Бу сырыы алдьархайы аҕалыа диэн дьиксинэбин. Хайдах дьаһанан ол адаҕыйан эрэр алдьархайы туоратабытый?!

– Сатаан санаабаппын…

– Дьэ итини эн эрэ быһаарыаххын сөп, Акуол барыбытыттан ордук итэҕэйэр, толору ылынар киһитэ соҕотох эн эрэ бааргын. Ханныгын да иһин кини эн тылгын биһигиннээҕэр барыбытынааҕар ордук ытыктыыр уонна ылынар.

– Оо, дьэ… эттэххин. Ким билэр… Кыра Баабырга оннук буолуон сөп. Оттон Акуол… Биһиги кинилиин уруккуттан адьас тэҥҥэ кэпсэтэрбит, тугу барытын тэҥҥэ ырытарбыт. Кини бэйэтин сааһыгар холооно суох ырыҥалыыр дириҥ өйдөөх. Киниэхэ биһиги билбэт, билигин ситэ уһукта илик үгүс кыах баарын сэрэйиэххэ эрэ сөп.

– Ону билэ-билэ күдээринэ сэрэммэккэ кэпсээбиккит түмүгэ ити… Уолуҥ кэриимнии баран эрэр. Биири дьиктиргиибин – кини хантан ылан итинник чопчу ханна туох баарын, онно хайдах тиийиэххэ сөбүн, туох буомнар тоһуйалларын эрдэттэн билэрий? Урут бэйэтэ хаһан эрэ сылдьыбыт курдук…

– Ыых… Этэбин ээ, кини көннөрү оҕо буолбатах диэн. Кини олоххо буолуохтаах түбэлтэлэри эрдэттэн билэр эбэтэр ким туох ис санаалаах кэлэ сылдьыбытын, кимнээҕи кытта бэҕэһээ, иллэрээ күн көрсүбүтүн…

– Эмиэ! Мээнэни лахсыйыма! Ити эн бэйэҥ бу­туллубут төбөҕөр буккуллубут санаалар. Кини итинник ичээнниҥи буолбатах, көннөрү өтө көрөр сытыы өйдөөх оҕо! – Хотун быһа түстэ. – Билигин киниэхэ тиийэн кэпсэт, санаммытын төлөрүтүөх тустаах. Инньэ гымматаҕына иэдээн дии… Барыбытын алдьархайга угар… Ону өйдөт… Чэ, бар…

У Хуан суртан өтөрүнэн билбэтэх санаатыгар ылларан таҕыста. Биири өйдөөтө: хотун ыарахан эрэ буолбакка, хайдах даҕаны гынан кини кыайбат соругун сүктэрдэ. Үлэлээбитин тухары бу маннык сорук иккитэ бэриллибитэ, бу үһүс буолуо.

Сэрии киһитигэр толоруллубатах дьаһал диэн иэдээҥҥэ тэҥнээх, дууһаҕар хара мэҥ буолан үйэҥ тухары уйаланар. Дьаһал төһө да нүдьү-балай буол­бутун иһин, хайаан да толоруллуохтаах. Урукку этэҥ­ҥэ олоҕун түҥнэрбит биир төрүөтэ, эбии түһээн түһүүтүн кытта сөбүлэспэккэ, үөһээҥҥи салалтаҕа сурук суруйбута. Онно эбии түһээн киирдэҕинэ дьон ону төлүүр кыаҕа суоҕун, оттон күүс өттүнэн хомуйдахха, саас хоргуйуу тахсыан, ол түмүгэр үгүс киһи өлүөн сөбүн, ордубуттар ыһыыны толору ыыппаккалар күһүн үүнээйи аҕыйах хомуллуон ыйбыта. Маннык дьаһал дойдуга ночооту эрэ таһаарыан сөптөөҕө. Онуоха бэл улахан тойотторо сөбүлэспиттэрэ. Ол эрээри оннооҕор үрдүкү салалта атыннык дьаһайбыта. Лу Туан булгуччулаах сорудаҕы толорботох эрэ буолбакка, эбиитин ону суругунан утарса сатаабыта куорҕаллааһыҥҥа тэҥнэммитэ, үлэтиттэн уһуллубута.

Иккис түбэлтэ, кини кытай күрүөбүлүн сэриитин дьаһабылынан сырыттаҕына буолбута.

Ол сырыыга хууннар аттаах сэриилэрэ хотугу омуктар Чжоу ыраахтааҕытыгар илдьэн иһэр бэлэхтэрин халаабыттарыгар, киниэхэ дьаһал кэлбитэ: талабырдьыттары эккирэтэн ситэн, баайы былдьаан төнүннэрэргэ. Ону толорорго биэс мэҥэн сатыы ньыханы уонна биэс уон аттаах дьону биэрбиттэрэ. Хайыыр да кыаҕа суоҕа.

Хаһан хомунан кэйээргэ тахсыахтарыгар диэри, хууннар суоллара сойбут этэ. Бу дьаһал хайдах да­ҕаны кыайан туолбата эрдэттэн биллэрэ. Хайдах сатыы киһи иккилии көтөл аттаах дьону ситиэй уонна ситтэҕинэ да кинитээҕэр күүстээх сэриини хайдах кыайыай?

Үрдүкү салалта генераллара маны бэркэ биллэллэр да, бэлэҕи быыһыырга кыаллары барытын оҥорбут аатыраары маннык дьаһалы биэрбиттэрэ. Тугу да дьаһамматахтарына ол тугунан чаалыйыа өссө биллибэт этэ. Биллэн турар, У Хуан “сиппэтэҕэ, кэһэппэтэҕэ, босхолооботоҕо”, онон кини дьаһалы толорботоҕун иһин солото уонна чыына намтатыллыбыта. Киниттэн уратылар бары “бүтүн” хаалбыттара.

Дьэ сааһыран баран эмиэ биир кыаллыбат сорудаҕы ылла… Түмүгэ хайдах буолар? Манна Таҥара көмөтүнэн атын үгэстэр. Сорудаҕы то­лорботоҕун иһин аһаҕас буруйга тардыы суох. Са­ҥата суох хомуруйуу дуу, хомойуу дуу баар буолуо. Ол эрээри… Ити ордук ыарахан курдук. Хотун эрэнэн эттэҕэ, өһөс уол баҕар ытыктыыр бахсытын тылын ылыныа диэн. Туох да диэбит иһин ити күннээ­ҕи бытархай санаа буолбатах. Оттон уол сайдан, онтон тэйэн атыннык саныыр эбээт.

Биһиэхэ күннээҕи олох кыһалҕаларын кулут­та­рыгар, хараҕа суох уол Куньулуун ытык сирдэ­рин кэрийиэм этэ диирэ кэдэргини түөһүүгэ тэҥнээ­ҕин иһин, дьиҥинэн иһэ истээх санаа, үрдүк айыылар­­тан кэлбит аналлаах сорук быһыылаах. Тоҕо онну­­гун – хантан билиэхпитий?.. Дьэ билигин уолга тии­йэн туох диэй? Биллэн турар, санааҕын уларыт диэн этэн көрүөҕэ… Ону кини ылыныа дуо? Оттон арай ылынан кэбистин?.. Ол үөһээ күүстэр санааларын утарыы буолуо суоҕа дуо?.. Ол сэтэ-сэмэтэ ыарахан… Хайыыр да кыах суох… Бардаҕына эрэ сатанар.

У Хуан күүстээх сүүрүгү өксөйөрдүү уолаттар суртарын диэки дьүккүйдэ.

 

  1. Кэпсэтии

Акуол солко сурда тиирэ тардылыннар да, кыра тыалтан айааһамматах аттыы титирэтэлээн ылара.

Сурт аҕыйах мутукча мастаах кыракый ырааһыйа кытыытыгар турара уонна ааныгар хас да эһэ оро­ҕунуу көбүс көнө ыллыктар дыргыйаллара киһини дьиктиргэтэрэ.

Ким да суох курдуга. Чугаһаабытыгар иһирдьэт­тэн Акуол кини кэлбитин атаҕын тыаһынан таайда­ҕа буолуо, утары тахсан кэллэ:

– Бахсы! Кэмниэ-кэнэҕэс! Мин дьэ эйигин кэ­тэстим аҕай!

– Тыый!

Уол аҕыйах сыл иһигэр улааппытын сөҕөн У Хуан тохтоон турда. Акуол халлаан күөҕэ харахтарын көрсөн, дьик гынна. Кини баччааҥҥа диэри ити көрүүгэ үөрэнэ илик, Акуол хайдах эрэ илэ-бааччы көрөр киһи курдугуттан киһи этэ тардар.

Акуол кырдьаҕас бахсытын иннигэр төбөтүн хоҥкутан тутум тура түстэ.

– Ытыктабыллаах Хуан-эһээ! Мин олус да күүт­түм. Элбэҕи, олус элбэҕи ыйыталаһыахпын, сү­бэлэһиэхпин баҕарабын.

– Мин эмиэ эйигин олус аҕынным. Мин эйиэхэ эмиэ кэпсээннээхпин.

– Мин хайы-үйэ эһиги эһэбинээн сэрии кэккэтиттэн туораан эрэргитин билэбин. Сөп буоллаҕа дии. Нус-хас холкутук олоро түһэр уонна санаа саа­һыланар кэм кэллэҕэ.

Иһирдьэ Акуол сымнаҕас тэбиэн тэллэҕи уонна икки сыттык олбоҕу биэрдэ. Бэйэтэ утары олордо. Хантан эрэ хаҥас диэкиттэн хороҕор иһит ылан дьүүктэ уутун кутан утары уунна.

– Кырдьык, биһиги эн эһэҕин кытары сотору уура­йардыы сананныбыт, – диэн баран У Хуан уол сирэ­йин-хараҕын сирийэн одууласта. – Эн бэккэ эттиҥ, ­са­наа сааһыланар кэм кэллэ диэн. Күннээҕи иирбэ-таар­ба кыһалҕаны эккирэтэргэ олохпут бүттэ дии.

Акуол илиитинэн эргичиҥнэтэр төгүрүк синньигэс бамбук маһа У Хуан болҕомтотун тарта. Бу мас хараҕа суох тайаҕа да, сирдьит сиэтэр маһа да буолуон синньигэскэ дылы. Аны икки маннык мас сурка киирэр аан аттыгар өйөнөн тураллар. Аналлара оччоҕо тугуй?

Акуол бу маһы наар хамсатан, кини көмөтүнэн тугу эрэ туһанар курдуга. Сыныйан көрбүтэ уол маһы сүнньүнэн туруору тутара – сири таарыйбакка эрэ.

– Эһиги хом санаалаах курдук уурайан эрэргэ дылыгыт. Дьэ дьикти. Мин санаабар, сэрии диэн киһи өйүн, санаатын, билиитин барытын супту оборон ылар ыар дьарык.

– Оннугунан оннук курдук да… Киһи барахсан тугу тулуйбатаҕа баарай, туохха барытыгар үөрэниэн сөп. Чэ, холобура, биһиэхэ ыарахан чаҥ моойторугу хас да сыл кэтэрдэн баран эмискэ устан кэбистиннэр, аны онтукабытын суохтаан туруохпут дии, – У Хуан сонньуйда.

Акуол чочумча тохтоон саҥата суох хараҕын симэн олорбохтуу түһэн баран салҕаата:

– Оттон сиһилии эргитэ санаатахха да, эһиги сэрии салалтатыттан туорааһыҥҥыт судургу буол­батаҕа биллэр. Эһиги үөрэҕит, оттон дьиҥэр киһи хомойуоҕа элбэх курдук… – Акуол үөһээ тыынна уонна ботугуруу былаан, – бу эбит дии түүлүм ис хоһооно, бастаан соччо өйдөөбөтөҕүм, тоҕо оннугун. Билигин өйдөнөр… Эһиги уурайаргыт сэриигэ да, биһиэхэ барыбытыгар да охсуулаах, содуллаах быһаарыныы буолуоҕа.

– Тоойуом, Акуол, ити кэлиэхтээх суол буолла­ҕа. Биһиги сөбүн үлэлэстибит. Эдэрдэргэ кэмигэр ­суол аһыллыахтаах, холоноллоругар кыах бэриллиэх­­тээх. Бастаан сатамматаҕа диэн… оннооҕор саҥа ­хаа­­ман эрэр оҕо бастаан хаамарын охтортон саҕалаан үөрэ­нэр.

– Ким билэр… Билигин саарбах кэм. Уларыйыы-тэлэрийии кэмэ, – Акуол атыны эбии эппэт курдук өрө тыынна.

У Хуан уолчаан эппитинээҕэр элбэҕи билэрин таайан, кэпсэтиини ити хайысханан сайыннарбакка тохтоото уонна санаата: “Олох диэн дьикти, биһиги сэрии дьоно барытын судургутутан көрөбүт, сороҕор дьон туһунан эрэ буолбакка, бүтүн омук дьыл­ҕа­ларын ааһан иһэн талбыппытынан быһаарыах курдукпут. Ол барыта атахпытыгар чиҥник турабыт, күүстээхпит диэн, бэйэбит кыахпытыгар аһары бигэтик эрэнэрбит бэрдиттэн… Оттон ити уолчаан ­сыл аҥарын инниттэн буолбуту түһээн көрбүт бадахтаах. Ол тугуй, аналлаахтарга эрэ эрдэттэн арыллар олохпут күлүгэ дуу… Дьэ диэтэҕиҥ… Оо, Тойон Таҥара, айыы оҕолорун итини өйдөөбөттөрүн алы гын”.

Аны биири хомойо өйдөөтө, уолчаан бу турунар айанын тохтотор кыах киниэхэ суоҕун. Бу кэ­тэхтээх, иһэ истээх, бэрт ыраахтан силистээх, быһаарыллыбыта ырааппыт суол быһыылаах.

– Чэ, сөп, тоойуом, мин барыым. Сылдьар сирим элбэх. Кэлин айаҥҥар туруоҥ иннинэ кэлэ сыл­дьыам, – диэт У Хуан туран кэллэ.

– Ытыктабыллаах Бахсы, кэлбит соруккун ситэ эппэтиҥ дии…

– Тугу? – У Хуан уолу тургутан көрөөрү олус со­һуйбут курдук тутунна. – Кырыйдым быһыылаах, тугу умнубуппунуй?..

– Эбэм эйиэхэ эппитин…

– Ээ… – У Хуан уол диэки астыммыттыы көрдө… – Ээ, ону өйдүүбүн тоойуом, ол эрээри итиннэ мин эн санааҕын уларыппаккын билэрим бэрт буолан тугу да эппэтим. Туһата суохха саҥарбатах ордук.

– Сөпкө этэҕин. Быһаарыммыппын уларытар санаам да, кыаҕым да суох. Ити быһаарыныы сиппитэ балайда буолла, бары өттүттэн ырытан баран ылыммытым. Туох да буолтун иһин мин хайаан да, булгу барыахтаахпын. Бу анал уонна дьылҕа.

– Биһиги санаабытыгар, бу олус кутталлаах суол, этэргэ дылы, өлүү суола…

– Ити айан – мин иэһим! – Акуол кытаанахтык эттэ уонна туппут маһын кумахха батары аста… – Ити мин аналым!

– Маннык быһаарыныы ыларга киһи бастаан чугас дьонун саныахтаах. Арай эн туох эрэ буоллаххына эһэҥ, эбэлэриҥ эрэйдээхтэр, инилэриҥ хайдах буолаллар?

– Санаабытым… Элбэҕи этиэххэ сөп да, биири ­этиим… барыта Таҥара илиитигэр… Дьылҕам оҥо­һуута, ыйааҕым оннук.

 

  1. Уларыйыы кэмэ

Суртан тахсарыгар У Хуан этэ-сиинэ барыта дьырылаан, нүөлүйэн ыарыйда. Кэлиҥҥи сылларга сылай­быта барыта мустан хам баттаабытын курдук буолла.

Аймаммыт санаатын кыаммакка тоҕо эрэ өрүс туруору кытылын диэки хаамта. Аллара уу күүстээх сүүрүгэ тыаһыыра. Уҥуоргу кытылга хомуһунан са­ба үүммүт намтал көстөрө. Оттон ол анараа өттүгэр киэҥ кэйээр саҕаланара уонна аҕыйах көһүнэн өрү­күйэр кумах куйаарга кубулуйуо турдаҕа. Ити кураанах куйаар кумах байҕал курдук хотуну уонна соҕурууну араарар. Санаммыт эрэ маны туораабат, кумах итиитин көхсө дьаардаах.

Ити ыраахтан биллибэт. Арай аһаҕас эҥэр үрдүнэн киэһээҥҥи халлаан эгэлгэ кэрэ өҥүнэн дьэрэкээннэнэ оонньуур.

Ыраахтан барыта атын… Ыраахтан тугу баҕарар, хайдах баҕарар оҥорон көрүөххэ сөп. Оттон дьиҥ­нээх тутан көрдөххө эрэ биллэр. Ол иһин сыыһан эрдэхпит…

У Хуан, уол бэйэтин 16 сааһыгар өйө-толкуйа ситэн, олох туһунан бэйэтэ ураты өйдөбүллээх улахан киһи буолбутун уонна ону ылбычча уларыппат былааннааҕын астына санаата.

Ити урукку курдук ньуулдьаҕай, барытын билэ сатыыр, наар ыйыталаһар-токоолоһор уолчаан буол­батах. Кини билигин киэҥ, дириҥ билиилээх, үгүс­тэртэн таһыччы өйдөөх-санаалаах сиппит киһи.

Ытык сирдэр тустарынан аан маҥнай кини кэпсээтэҕэ, онон хайдах да диэбит иһин, кыттыгас­таах буолан тахсар. Оҕолорго оннук сирдэр бааллар үһү диэн маҥнай кэпсээбит кини. Таҥараттан орто дойду очурун-чочурун уҕарытар туһугар үҥэ-сүктэ ол сирдэри кэрийэр, ураты уһун үйэлээх, дьикти дьоннор бааллар үһү диэбит кини.

Уолаттар ону кэрэхсээн ахан истибиттэрэ. Сыныйан ыйыталаспыттарыгар кини тугу билэрин барытын, дьонтон истибит үһүйээннэрин сиһилии кэпсээбитэ.

Итиннэ сыһыаннаах биир түбэлтэни санаан кэллэ. Акуол сирдьитэ Хойгур диэн уол, У Хуан уолаттары кытта кэпсэтэр кэмигэр, туора утуктуу дуу эбэтэр муннун хаста дуу олорооччу. Тас быһыылыын-таһаалыын кини салаҥ уонна акаары көрүҥнээҕэ. Сороҕор утуйарын быыһыгар хаһыҥыраатаҕына Акуол оргууй тайаҕынан имнэнэн тохтоторо. Биирдэ эмиэ хаһыҥыраабытыгар чугас олорбут Баабыр сутуругунан сууралаабытыгар олус соһуйан уһук­тубута уонна чочумча истимэхтии түһэн баран хобдьооруйбута:

– Ээ, ити барыта сымыйа, киһи түөрт сүүс сыл олорбот! Хайаларга тымныы уонна ас суох буолуохтаах…

– Акаары, саҥарба! Ити эн татым өйүҥ таһынан! Эн аһыыры уонна утуйары эрэ билэҕин. Киэр бар мантан. Үчүгэй аҕайдык саайыам.

– Баабыр чэ, тохтоо, эрэйдээххэ күүһүргээмэ, – Акуол аргыый чаҕарын көмүскэспитэ.

– Ону баара кини эрэйдээх буолбатах, кини сүрэ­ҕэ суох, сымыйаччы ыт. Эн кинини хайдах тулуйан илдьэ сылдьаҕын?

– Суох, эн сыыһаҕын. Кини эн саныырыҥ курдук судургу мас ама киһи буолбатах. Кини дьиҥ бэйэтэ кэлин арыллан таҕыстаҕына бары сөҕүөххүт.

– Хайдах итинник этэҕиний? Кини куруук сымыйалыыр, хас хардыытын ахсын албынныырын бэркэ билэҕин буолбат дуо?

– Ону баара кини анаан сымыйалаабат ээ, иһиттэн итэҕэйэр суолун этэр.

– Эчи эттэҕиҥ – “иһиттэн итэҕэйэн сымыйалыыр” – ону хайдах өйдүүбүт? Итини кэмигэр тохтоппотоххо, эбии кигэн биэрэ сырыттахха туох үтүө киһи үүнэн тахсыан санаам хоппот.

– Эн дьоҥно олус тыйыскын, Баабыр.

– Буолуо. Мин ньыхаларым ортотугар маннык киһи баара буоллар, бэрт сотору кэминэн сүнньүн көннөрөн саатар ончу сымыйалаабат оҥоруох этим.

– Киһини күүскүнэн бүк баттаан буолбакка, ор­гууй үөрэтэн, итэҕэтэн көннөрүөх тустааххын. Киһи ис дьиҥин тоһутар сатаммат. Ити көннөрүү буолбатах, алдьатан самсааһын.

– Эттэххэ дөбөҥ. Атыннык хайдах гыныаҥый, имэ­рийэн-томоруйан дуо? Мин уон сүүн – бүтүн мэҥэн киһилээхпин эбээт!

– Алыс кыһарыйбакка, күһэйбэккэ эрэ киһини киһилии иитэн ылыннарыах, итэҕэтиэх тустааххын.

– Дьэ буоллун… Кырдьык, баҕар, мин сорох нү­кэрдэрбин кытаанах ирдэбилинэн куһаҕан бы­һыы­ларын-майгыларын тоһутарым да буолуо, ол эрээри кинилэр кэлин сэрии ыарын аастахтарына, сүтүгү көрүстэхтэринэ ис дьиҥнэрэ атын дьон буолаллар эбээт.

– Ол аата уһаарыллыы диэн ааттанар… Туойу итии оһоххо уктахха түбэспиччэ да быһыыта-таһаата аны уларыйбат гына үйэ-саас тухары хатан хаалар.

У Хуан уолаттар итиниэхэ маарынныыр үгүс мөк­күөрдэрин өрүү астына истэрэ уонна онуоха хаһан да буккуспат этэ. Баабыр балыс киһи сиэринэн, бас­таан утаа төһө да уутугар-хаарыгар киирэн омуннуран мөккүстэр, тиһэҕэр убайыныын сөбүлэһэн, аҕа киһиэхэ иннин биэрэрэ. Дьиибэтэ баар, кини кыра оҕо эрдэҕиттэн оннук. Хайдах эрэ эрдэттэн сэрии туруу киһитэ буолуон таайан эбитэ дуу, бас бэринии хааныгар баара.

Уолаттар мөккүһэ олорон сороҕор У Хуаҥҥа бах­сы быһыытынан ким сөбүн быһаар диэтэх­тэринэ соччо быһа-хото тугу да эппэккэ, кырдьыгы бэйэлэрэ көрдөөн булалларын ситиһэрэ. Бэйэтэ уолаттары олус болҕойон истэрэ уонна кинилэр мөккүөрдэриттэн үгүс саҥаны булара.

Ини биилэр быһыылыын-майгылыын, өйдүүн-санаалыын атын-атыннара биллэр. Баара-суоҕа күөс быстаҥынан эрдэ төрөөбүтүнэн убай киһи ­Акуол сөхтөрөрө. Хара төрүөҕүттэн хараҕа суоҕунан ­им-балайга хаайтарбыт уол, хантан бачча элбэх өй­дөбүлү, орто дойду бары ситимин, дьон, кыыл-сүөл, айылҕа бэйэ-бэйэлэрин кытта сыһыаннарын, сиһилии ымпыктаан-ырытан билэрий? Кыра да би­лии тооромоһун сыыска түһэрбэккэ, наардаан, уура сылдьан кэм кэллэҕинэ туһаҕа таһаарара. Хата У Хуан ону эрдэттэн сэрэйэн, уол туораттан улахан ыйыыта-кэрдиитэ, көмөтө суох сөпкө сайдар кыахтааҕын билэн аһары буккуспакка кыһаммыта уонна киниэхэ харыстабыллаахтык, бэркэ сэрэнэн сыһыаннаһара.

Бу орто дойду олоҕо бүтүннүүтэ дьалкыйар, сүҥ­кэннээх уларыйыылар-тэлэрийиилэр адаҕыйар ыар кэмнэрэ кэлэн эрэллэрин туһунан үгүс мындыр дьон эппиттэрэ ыраатта. Ханнык эрэ омос өйдөммөт түбэлтэлэр буолуталыахтаахтар үһү. Ол иһигэр бу Акуол ытык сирдэри кэрийэ барарга сана­ныыта эмиэ быһыылаах. Ама киһи күннээҕи олоҕун кыһалҕатыттан – аһыыр астан, таҥнар таҥастан ордук чопчу туохха да кыһаммат. Сарсын кэлэн иһэр алдьархайы сэрэйбэккэ олорон биэрэр. Тоҕо сороҕор хас эмэ халыҥ уус түмсэ түһээт үйэлэр тухары олорбут сирдэриттэн, туох да улахан сылтаҕа суох, кый бырах көһөллөрүй? Тоҕо эмискэ үгүс дьоҥҥо ким эрэ кикпитинии өйгө баппат дьайыылар үөскүүллэр? Тоҕо?.. Өйдөммөт…

Им-ньим олорбут киһиэхэ хантан эмискэ балыс­хан модун санаалар кэлэллэр? Ким бу санаа­ла­ры ич­чилиир? Олус элбэх өйдөммөт, сатаан бы­һаа­рыллыбат суоллар киһини төгүрүйэ сылдьаллар.

Аны туран киһи онтон соччо оруһуйбат, эмискэ оруо маһы ортотунан туттар-хаптар, быһыыланар. Тугу да ахсарбат, барытын бэйэм билэбин, өйдүүбүн диирдии туттар, дьаһанар.

Аан дойду иирбэтэ-таарбата, киһи барахсан татым өйүнэн ааҕан тиийбэтэ үгүс, онтон хайа өрүтэ олоххо ордук сабыдыаллааҕын этэр ыарахан. Ол быыһыгар киһи сүөргүлүү санаан ылыммата эмиэ баар. Аны олор субу дьылҕа быһаарыллар түгэнигэр эмискэ тиийэн кэлэллэр, киһи дьылҕатыгар үөһэттэн буккуһуу баара чахчы курдук. Онон тойонноотоххо, киһи дьылҕата төрүөн инниттэн эрдэттэн суруллар дииллэрэ оруннаах буолан тахсар. Ким ону дьаһайар? Биллэн турар, аан дойдуну Айбыт Айыы Тойон буоллаҕа. Кини оҥорбут киһи аймах дьылҕатын торумугар хас биирдиибит оннун булан, сөп түбэһэн, онон салайыллан эрдэхпит. Оччоҕо хас биирдиибит дьылҕата киһи аймах сайдар дуу, кэхтэр дуу суолун сорҕото буоларыгар тиийэр.

Бу ама киһи санаатыгар кыайан баппат өйдөбүл­лэр кэтэхтэригэр сирдээҕи олох сүдү кистэлэҥэ баар. Киһи сэрэйэр-сабаҕалыыр эрэ кыахтаах, дьиҥнээх буолуохтаах киһиэхэ көстүбэт. Оннооҕор бэйэлээх бэйэтин ааһар былыттыы быстах санаатыгар хам баттатар буолбат дуо, киһи барахсан, ону хантан кыа­йыай?

Буолтун иһин олох тосту уларыйар мүччүргэн­­нээх түгэннэргэ өлөр дуу, өрүһүнэр дуу санаа киһиэ­хэ хантан кэлэрэ дьикти.

Дьэ ити баар дии, көһүппэтэх өттүттэн эмискэ күөрэйбит Куньулуун ытык сирдэрин кэрийэ барыы туһунан иэдээннээх баламат ытык санаа. Итиннэ үгүс моһолу туохха да түбэспэккэ ааспытыҥ иһин, иннигэр төһөлөөх элбэх кутталлаах буомнар кэтэһэн сыттахтара буолуой? Адьырҕа кыыллар, күүгэннирэр сүүрүктээх үрэхтэр, күрүөйэх талабырдьыттар… Тоҕо уонна ким маннык дьикти толугу ирдээтэ? Тоҕо көрбөт киһи маннык алдьархайдаах суол­га турунуохтааҕый? Хантан маннык уодаһыннаах санаа тиийэн кэллэ? Куньулуун ытык бэлиэ сирдэрин кэрийбэккэ да эрэ Айбыкка үҥүөххэ-сүктүөххэ сөп буолбатах дуо?

Ол ытык сирдэргэ хараҕа суох хайаан да бэйэтинэн тиийиэхтээх диэн буолбатах ээ. Этэллэр дии, Аар Таҥараҕа анаан иэйэн-куойан үҥпүтүҥ сөп түбэстэҕинэ, Кини кулгааҕар тута тиийэр диэн.

У Хуан ис-иһиттэн эҥсэн ынчыктаан ылла, били Уай күрүөмүлгэ баар Хуан тэбиэн курдук. Манна хууннарга кэлэн олохсуйарыгар тэбиэн аатын ылыммыта. Хаһан эрэ тэбиэҥҥэ киһи аатын биэрбиттэрэ, кэлин аны төттөрү киһиэхэ көстөҕө.

Хуан тэбиэн туруору сыыры дабайарыгар киһи курдук уһуутаан өрө тыынара уонна аргыый алтахтаан дьүккүйэн барара. Киниэхэ үксүгэр ыарахан сыаналаах таһаҕаһы тиэйэллэрэ уонна ол куруутун тоҕо эрэ ыйааһына эмиэ ыарахан буолара.

Хуан киһи нүксүччү туттан Хотун сурдугар барда, тута киириэн кэтэмэҕэйдээн аан таһыгар олордо. Чаҕардар эппиттэрэ дуу, бэйэтэ кэтэспититтэн дуу, утары тахсан кэлбит Хотун туох буолтун тута өйдөөтө уонна аттыгар олордо.

– Хайдах гыныахпытый? Уҕарыйан, буолуохтаа­ҕы кытта сөбүлэһэн, үөһэттэн ыйаах курдук ылынан кэтэһэргэ тиийэбит. Кэтэһэн… Эн миэхэ хом­ноомо, туолбат сорудаҕы сүктэрдэ диэн. Мин ­эйигиттэн атын көрдөһөр киһим суох. Баҕар ытык­тыыр үөрэтээччитин тылын ылыныа дуу диэн тиһэх эрэлим этэ. Эйигин ылымматах буоллаҕына, ол аата… Мантан ылата барыта Таҥара илиитигэр…

Кыраттан долгуйбат, туохха да хомуллубат модун Хотун ибигириир саннын көрөр сүөргү уонна ыарахан этэ.

 

  1. Кэргэн

Кэргэнэ кини санаата түспүт, кута-сүрэ самныбыт дьүһүнүн көрөн, саҥата суох кубу-дьиби көрүстэ, тугу да ыйыппата.

Аан уҥа өттүгэр үс тирии хааһах сытара. Ити аата бу дьиэ үс эр киһитин айаҥҥа хомуйбуттар. Маны барытын кэргэнэ бэйэтэ бэлэмниир. Чаҕардары чу­гаһаппат.

Бу түҥ былыргыттан бүгүҥҥү күҥҥэ тиийэн кэлбит хууннар үгэстэрэ – ыраах айаҥҥа туттуллуон сөптөөх малы барытын бастаан ийэ, онтон кэлин ­бас­такы кэргэн илиитинэн бэрийэн хомуллар. Ма­ныа­ха алын кэргэттэр илии-атах буолан кө­мөлөһөллөр эрэ.

Хааһахтар үгүс элбэх улахан-кыра сиэптэрдээхтэр. Ол барыта суол-суол тус-туһунан малга анал­лаахтар. Айаҥҥа туттаары тугу эмэ көрдөөтөххүнэ ол хайа ­сиэпкэ баара чопчу биллэр. Аны хас биирдии мал тус-туһунан эгэлгэ дьүһүннээх торҕо таҥаска суу­ланар. Тугу эрэ ыллаххына, онтугун туттан баран төттөрү суулаан оннугар угуохтааххын. Оччоҕуна туох да сүппэт, буккуллубат уонна ол дьайыы ыраах хаалбыт дьиэ кэргэҥҥин, кинилэр кыһамньыларын санатыа.

– Хайа, айанньыттарыҥ бэлэмнэрэ төһөлөөтө? – ааһан иһэн ыйытта уонна таҕааҥҥа туой иһиккэ сылыйа турар астаах, уоттаах холумтан аттыгар олордо.

– Оттон эйигин хайдах быһааран эрэллэрий? Этэллэрэ кырдьык дуо?.. – куруук барытын эрдэттэн билэр аһары дьаһаллаах кэргэнэ тоҕо эрэ кэри-куру буолан ыйытта.

– Кырдьык. Мин аны букатын көҥүл киһибин. Тиһэҕэр тиийэн дьэ босхолонобун.

– Хайдах оннук? Хайдах? Эн аны да сэниэлээххин, элбэҕи туһалыаххын сөп… Хайдах кинилэр ону өйдөөбөттөрүй? Чэ, эн буол… Оттон кинилэр эйигинэ суох сатаналлар үһү дуо?

– Сатаныахтара, сатаныахтара.

– Оттон Турар оннугар ким сөгүн буолар үһү?

– Билигин биллибэт. Этэллэринэн, саархаан Турар уурайарга көрдөһүүтүн ылыммыт да, саҥа киһини аныы илик. Бука, эдэрдэртэн талыаҕа. Саҥа сөгүн бэйэтигэр эдэр көмөлөһөөччүлэри булунуо.

– Оттон эн… Хайдах буолаҕын сэрии кэккэтиттэн туораатаххына?..

– Миэхэ этэҥнэ буолуо… Эн билэҕин дии. Сынньанар ырам дии… Кырыйдым.

– Эс, хантан эн кырдьаҕас үһүгүөн? – кэргэнэ дириҥ санааҕа түһэн кини диэки көрдө, өрө тыынна уонна эттэ. – Мин өйбөр баппат, хайдах маннык сэниэлээх эр киһини сэрииттэн туораталларын.

– Ити эһиэхэ, хууннарга, олоххут наар сэрии тула эргийэр. Атын бары омуктарга, кытайдарга курдук, сэриигэ айаны-сырыыны тулуйар эдэрдэр сылдьаллар. Мин курдук оҕонньоттору онно дэҥҥэ көрөҕүн.

– Дьикти эбит, оччо элбэх киһи тугу гыналларый?

– Дьарык элбэх буоллаҕа дии. Сүнньүнэн сир­тэн кэлэр аһы үүннэрэллэр, торҕо оҥороллор, таһаҕас таһаллар, ким эрэ харабыллыыр, атыттар сиэри-быһыыны көрөллөр.

– Эмиэ дьикти. Биһиэхэ испитигэр харабыла да, анал көрүүтэ-истиитэ да суох син олоробут. Сэриит­тэн ураты аҕыйах эрэ киһи дьиэ сүөһүтүн көрөр-харайар, онтон атын дьарык да суох.

– Ол эһиэхэ. Оттон онно… Онно кытайга адьас-адьас атын!..

– Онно маннааҕар быдан ордук диэххин баҕара­ҕын дуо?

– Биир тылынан этэр ыарахан. Сороҕо манна үчүгэй, сороҕо онно…

– Инньэ даа? – кэргэнэ кинини уһуннук батары көрдө. – Дьон этэринэн кинилэр биһигини этинэн аһы­лыктанарбыт иһин сиэмэх кыылга тэҥнииллэр үһү дии.

– Өссө эт ээ, бэйэлэрэ сүөһү курдук от аһы­лыктаахтар, үөнү-көйүүрү, эриэн үөн курдук си­дьиҥнэри сииллэр диэн. – У Хуан сонньуйда. – Ити хааллын, туһата суох мөккүһүмүөх. Кытай ыраах, оттон эн биһиги олохпутун манна тэринэбит – аны атыннык, көҥүллүк… Арба мин ханна барарбын билэҕиҥ?

– Ханна?

– Хотугу хаһаастаах маҥхааһайдары баран бэ­рий, дьаһай диэтилэр. Бэйэҥ билэҕин, онтон аҕыйах көс­кө Күөх Күөллэр чугас баалларын, булт-алт, үүнээйи да эгэлгэтэ… Биир бэрдэ, кимтэн да кыбыстыбакка оту-маһы кытта сидьиҥнэрбин сиэм этэ…

– Ол диэн үчүгэй бөҕө буоллаҕа, – кэргэнэ дьэ ­мичээрдээтэ. – Мин ону өйдүүбүн! Мантан инньэ саас, сайын, күһүн барыта биһиэннэрэ буолуохтара дии? Киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук. Ол эрээри эн сэриигин бука суохтуоҥ ээ, чуҥкуйуоҥ суоҕа дуо?

– Ханна барыамый, үөрэниэм. Мин бөҕө тыын­наахпын. Көҥүл-босхо олорор балай да ыарахан ­буолуо да, син оттон-мастан тутуһан тыыннаах ­хаалар инибин диэн тоҕо эрэ эрэллээхпин, – диэн      ­У Хуан иһиттэн чэпчээн саҥа таһааран күллэ.

* * *

Киэһэриитэ уолаттара кэллилэр, ийэлэрин утумнаан бөдөҥ-садаҥ, үскэл бэйэлэрэ соччото суох сонуну истибиттии саҥата суох сөҥ түһэн олордулар. Онтон төрөппүттэрин сэргээн сырдаабыт сирэйдэрин көрөннөр, соһуйдулар: олох үөһүттэн туоруурга киһи үөрэрэ суохха дылы.

Хууннарга сэрииттэн ордук атын олох суох. ­Кыах­тааҕыҥ, тыыннааҕыҥ тухары. Сэрииттэн оһол­ло­нон, ыалдьан, кырдьан эрэ уурайаллар. Хуун оло­ҕун сэрии хонуутугар кыргыһыыга өлөн түмүк­түөх­тээх.

Уолаттар тас көрүҥнэринэн эрэ буолбакка ис майгыларынан эмиэ ийэлэрин курдуктар. Сырдык чачархай баттахтаахтар, харахтара арай халлаан күөҕүнүү буолбакка, сааскы от күөҕэ дьүһүннээх. У Хуан итинтэн үөрэр. Дьиктитэ Чжоуга төрдүгэр хуун хааннаах элбэх да, кэрэ дьүһүннээҕинэн кыра уҥуохтаах, кыараҕас харахтаах, хара баттахтаах эрэ дьахтары билинэллэр.

Уолаттар ийэлэрэ астаабыт тэбиэн сыатыгар бус­пут тумалаах хой этин сиэн кимириҥнэтэллэрин көрө олорон атын санааҕа түстэ…

Кинилэр кыра оҕо эрдэхтэринэ аҕаларыгар олус чугас сыһыаннаахтара, улааттахтарын аайы ардылара атан иһэргэ дылы. Үгүстүк барарын-кэлэ­рин быыһы­гар ­уолаттарын кытайдыы тылга, сурукка, быһыыга-майгыга, кэлин туһалаах буолуо диэн ­үөрэ­тэ сатаабыта.

Ол төһө көмөлөспүтэ биллибэт да, кинилэр уон биэс саастарыгар сүүнэйдэр чыыннаннылар. Ити олус бэрт, табылыннаҕына үүнэллэригэр, сайдалларыгар кыах үөскүүр.

Төһөнөн өр туспа ыраатан сылдьаллар да, соччонон төрөппүттэриттэн тэйэн иһиэхтэрэ турдаҕа. Ону хайыаҥый?

Итинник сөп курдук. Буолуохтаах да быһыылаах… Ол эрээри… кинини биир санаа хам баттыыр… Киниттэн төбө үрдүк, бөдөҥ уолаттарын көрөн олорон, хайдах эрэ бэйэтин кэҕэ оҕолорун ииппит сылгы чыычааҕын курдук сананан ылара эмиэ баар.

Ханан да кытайдыы силик сыстыбатах, ис дьиҥ­нэринэн бастыҥ хууннар.

Ити да буоллар, кинилэр төрүкүттэн кытай хаан­наахтарын билинэллэр, онтукалара үгүс хойуу тума­лаах аһылыктарыгар, эҥинник буһарыллыбыт харамайдары сөбүлээн сииллэригэр биллэр. Ити барыта ­кистии саба. Атыттартан туспалара итинэн бүтэр курдук.

Ханна да тулалыыр эйгэҥ үгэһэ үксү быһаарар быһыылаах.

Аҕалара уолаттар хууннуу майгыларын букатын атыҥырыы көрөр – ийэлэрэ буолуохтааҕын курдук ылынар.

У Хуан хууннарга балай да сөбүлээн нус-хас олордо, элбэххэ үөрэннэ да, кинилэр сорох быһыыларын-майгыларын баччааҥҥа диэри хайдах даҕаны кыа­йан ылыммат.

Өйдүүр туһа туспа, оттон ис сүрэххиттэн ылынар диэн букатын атын буолар эбит.

* * *

Олоххо дэҥҥэ тахсар түбэлтэ уонна төлөрүйбэт төлкө холбоһон киһи дьылҕатын түстүүллэр. Үҥүү уга тулуйбута буоллар, ол түгэҥҥэ тыыннаах, эчэйбэккэ хаалан баран, кэлин кыргыһыыга кэрдиллиэ дуу, эбэтэр супту ытыллыа дуу этэ. Алҕаска тыыннаах хаалан дойдутугар этэҥҥэ эргиллибитэ буоллар, хойут табылыннаҕына суруксут буолан, кыра хамнастаах үйэтин моҥуо этэ. Ону ук бытарыйан атын дьылҕаланнаҕа. Дойдутугар дьонун быыһыыр туһугар толук түсүһэн номоххо киирэн албан аата эргилиннэ, дьиэ кэргэнигэр өҥө-көмө бөҕөтө оҥо­һулунна, манна кини Турар сөгүн дьаһалынан саҥа олоҕун оҥоһунна, антах хаһан да тиийбэтэх үрдүк солоҕутугар тиийдэ.

Хууннарга олоҕо бүүс-бүтүннүүтэ Турары кытта быстыспат сибээстээх.

Бастаан кинини бэйэтигэр көмөлөһөөччүнэн ылар. Онтон бэйэтэ этии киллэрэн киниттэн сүүрбэ сыл балыс балтын кэргэн оҥорор.

 

  1. Хааһына хаһаас маҥхааһайдара

Ыраах хайалар быыстарыгар хаһаас мал-сал кис­тэнэ сытар хаспахтарыгар тиийэригэр У Хуан күлү­гүрбүт санаата соччо көнө илигэ.

Кинини Лү Сүэ диэн соторутааҕыта үрдүкү дьа­һалынан ууратылларга быһаарыллыбыт бу дойду бэрт өртөн тойоно көрүстэ – үрдүк нүксүгүр оҕон­ньор, кытайдыы ааттааҕын да иһин кинилэргэ букатын маарыннаабат этэ.

Лү Сүэ сүүрбэччэ сыл манна дьаһайбытын тү­мү­­гэр, үгүс сылларга дьапталлыбыт хаһаас сахсайан хан­на барбыттара биллибэккэ симэлийэ бы­һыытыйбыт.

Бу кытайга тахсыбыта буоллар, кинини сууттаан өлөрөргө, эбэтэр хаатырга үлэтигэр эбэтэр сэ­риигэ дуу ыытыахтара этэ. Манна буоллаҕына төттөрүтүн буруйдааҕы сэрии кэккэтиттэн туораталлар, ити саамай ыар буруйунан ааҕыллар. Тоҕо диэтэххэ хуун эр киһитигэр сэрии диэн – олох арҕаһа.

У Хуан Лү Сүэ эрэйдээҕи ис сүрэҕиттэн аһына санаата. Дьиҥэр кини буруйа диэн төгүрүк сыл устатыгар дьону аҕыйахта көрөр буолан, күндү ыалдьыттар көрдөһүүлэрин быһа гыммат. Ол түмүгэр хаһаас хапсыйдаҕа дии.

У Хуан икки эдэр генерал киниттэн ууга сытыйбат, ууммат торҕо утахтартан хатыллыбыт хатыс быа көрдөспүттэрин, олор суох эбиттэрин, уу тэстибэт хорсоохторо, улахан ууну туоруурга аналлаах ыыһаммыт тирии хааһахтар аҕыйаабыттарын санаан кэллэ.

Ол оннугар ох саа тэрилин бэлэмнииргэ аналлаах хатыҥнар, уу оҕуһун муоһа, тайах иҥиирэ, тириитэ балай да баарын бэлиэтии көрбүтэ.

– Дьэ, Лү Сүэ, маннык дьаһаммытыҥ иһин Кытайга эбитиҥ буоллар, отут сыл хоруу хоруоҥ хааллаҕа.

– Сөп, – Лү Сүэ дөйүҥү буолан өйдөөбөккө да эрэ сөбүлэһэн кэҕиҥнээтэ уонна кэтэҕин тарбана-тарбана эттэ. – Кытай – үтүө дойду.

– Сөпкө эттиҥ, ордук бу эн курдуктарга, – бэтэ­лээтэ У Хуан. – Биһиэннэрэ онно бараары тэринэллэр, хата барыс.

– Миигин аны ылбаттар, – санаарҕаан саҥарда Лү Сүэ. – Миигин сэрии кэккэтиттэн тэйиппиттэрэ.

– Сөпкө гыналлар. Аны онно тиийэн тугу эрэ ыскайдыаҥ.

У Хуан эдэр генералларга тута ыытыах буолбут сөп түбэһэр хатыстара урукку ууруллар сирдэригэр суохтарын көрөн сонньуйа санаата, хас да сууламмыт солко сурду ылла – айаҥҥа син биир наада ­буолуо.

Хата таһырдьа тахсан баран, көрдөөбүтүгэр кэтиллэ түстэ. Эҥин дьүһүннээх утахтартан хатыллыбыт торҕо быанан мууска тоҥмут оҥочону кытылга үүммүт маска баайбыттара тыалга дэйбэҥниир. Ол аата кыһыны быһа ыйанан турбут.

Ордук Лү Сүэ үөрдэ, саҥа аллайаат, сүүрэн тии­йэн өһүлэн тирии куулга укта.

Дьэ үчүгэй, тэрил көстөрө бэрт бөҕө! У Хуан бу өр сыллаах үлэтин түмүгэ табыллыбатах киһини таба өйдөөн эрэриттэн хайдах эрэ үөрэ санаата. Бачча элбэх сыл дьонтон туора ыраах бүгэн олордоххо, ханнык баҕарар киһи киниэхэ күндү ыалдьыт буоллаҕа. Бачча үлүгэр баайы баһылаан олорон хайдах киһи кыра көрдөһүүтүн толорбот буолуоҥуй… Туораттан санаатахха судургу. Модьуйарбыт чэпчэки, оттон киһини өйдүүр уустук.

Оҕонньор аһылыкка ыҥырбытыгар саарбахтаан иһэн сөбүлэстэ. Эргэ сурка киирэн иһэн билбэт саҥа сыта баарын бэлиэтээтэ. Дьэрэкээн ойуулаах олбоххо сандалы аттыгар олордо.

Киэҥ нэлэгэр мас иһиккэ толору буспут сыалаах эти хоторон аҕаллылар.

– Туох дьикти этэй? Хой этиттэн атыҥҥа дылы.

– Сөпкө сэрэйдиҥ. Ити хайа кыылын этэ.

– Дьэ бэрт, сиэбэтэҕим ыраатта. Оттон атын туох сыта кэлэрий?

– Ханнык сыт? Туох да атын суох курдук этэ, – Лү Сүэ тойон сытырҕалаан эргиччи көрбүтүттэн си­митиннэ, кини күһүҥҥү тайах сыматын санаан кэллэ. Үөрэммэтэх киһиэхэ дьэ аҥылыйан сыт да сыт ол ­буолуохтаах этэ эрээри, син хомунан сордоммута дии.

– Суох-суох, эн кыбыстыма, куһаҕан буолбатах. Төттөрүтүн дьикти ис киирбэх сыт кэлэргэ дылы.

– Ээ! Бу буолуо! – саҥа таһааран иһэн, сурт иһи­гэр баар малларга хаһыспытынан барда. – Со­то­рутааҕыта чаҕардар тэриллэри бэрийэ сылдьан сыттаах баҕайы мэлии тэскэччи кутуллубут торҕо иһиттэрин булбуттарын, быраҕаары гыммыттарын, эйиэхэ анаан көрдөрөөрү быһа тутан ылбытым, – диэ­битинэн хас да сыттык саҕалары аҕалла.

– Бу буоллаҕына… Бу буоллаҕына… Күндү баай дии!.. – У Хуан күүскэ саҥа аллайда уонна мөһөөч­чүктэри аспакка да эрэ ханныкка туох тума баарын умнуллан испит сыттарынан быһаара турда.

– Сөбүлээтэххитинэ ыллаххыт дии, – диэтэ дьиэ­лээх киһи У Хуан үөрбүтүн көрөн. – Мин эйиэхэ ­анаан уурбутум дии.

– Улуу махтал буоллун оччоҕо.

У Хуан төрөөбүт туматын сытыттан туймааран мэ­йиитэ эргийдэ, хараҕа ууланна. Хаһаайыттары хомотумаары онон-манан аһаабыта буолаат, бараары оҥоһунна:

– Талбыппын тыытымаҥ, кэлин эбии көрүөм.

* * *

Кэлиэн аҕай иннинэ эрдэттэн бэлэм турар сур­дугар барда.

Лү Сүэ кини тугу сөбүлүүрүн билэр буолан, бу киниэхэ эрэ анаан туруорар анал сурда, бардаҕына ту­та хомуйар. Эһиилгэ диэри ууран кэбиһэр. Ол иһин сурт куруутун кураанах, ыраас, туора сыта-сымара суох. Иһиттэн үрүҥ боолдьох буолан сырдык уонна сылаас.

Манна ый аҥара сылдьыа. Ханна, туох хаһаас төһөтө баарын бэлиэтэниэ. Ил бары аҕа уустарыгар кимтэн төһө боолдьох, кылтан тэһиин, көнтөс, быа, тирии, таҥас, сэп-сэбиргэл үллэһиллэрин быһаарыа.

Аны Кытайга барааччыларга анаан били торҕо хатыстарыттан саҕалаан, айаҥҥа-сырыыга аналлаах иһит-хомуос, таҥас-сап төһө-хачча ирдэнэрин суоттуо.

У Хуан сымнаҕас тэллэххэ сынньана сытан, санаата көнөн, сүргэтэ көтөҕүллэн, соҕотох хаалбычча төрөөбүт дойдутун санаан кытайдыы ырыаны саҕалаата. Манна олоҕун оҥкулунан куруутун олохтоох дьон ортотугар сылдьан тоҕо эрэ ыллыыртан туттунара, дьиҥэр ким да кинини дьүһүнүнэн да, быһыытынан да атыҥҥын диэн туора көрбүтэ суох. Эдэрдэр букатын да кини кытайын истэн соһуйаллар эрэ.

 

  1. Төрүт сыт

Түүн У Хуан түүлүгэр Кытай көһүннэ. Эгэлгэ астаах олус баай сандалыга олус мааны дьону кы­тары олорор. Кини аһыыр, аһыыр да топпот. Дьүһү­нүн, амтанын умнубут астарын дуоһуйа аһыыр.

Ити саҥа дьыллааҕы улахан, уһун той аһа бы­һыылаах. Онтон дьэ сыыйа өйдөөн кэлэр.

Уонна онтон кыра оҕолуу үөрэр.

Сарсыарда уһуктан баран, балай да хам баран сытта. Бу түүлэ бэҕэһээ аҕалбыт тумаларын кытары ситимнээҕин сэрэйдэ. Ити баар дии – сыт диэн! Олоҕу бары дэгэтин көрө, истэ, сыттыы сылдьан астымматтаахпыт. Тоҕо?

Бэл күн сирин сырдыгыттан маппыт Акуол барахсан олоҕу хайдахтаах толору өйдүүрүй уонна ылынарый? Киниэхэ туох барыта сонун, кэрэхсэбиллээх. Кини сырдык уоттаах харахтара орто дойду өҥүн-дьүһүнүн тонолуппакка көрөр курдуктар.

Саҥа күнү У Хуан кытыы хаспахтар малла­рын көрүүттэн саҕалаата. Төһө-хачча баарын, хайдах ­ха­раллыбытын эридьиэстээн сурукка тистэ. Сүн­ньү­нэн барыта сөбүттэн астынна.

Хотугулуу-илиҥҥи уустарга барыахтаах балай да мал-сал мустубут. Онно кыһыҥҥы суолунан эрэ илдьиллэр, оттон суол ыраах уонна эрэйдээх. Ол иһин кыаттарбат.

Кинилэртэн сотору таһаҕасчыттар кэлиэхтээхтэр – хаппыт эт, балык, тирии аҕала. Төннөрүгэр кинилэр уустарыгар анаан мунньуллубут, өлүүлэммит баайы-дуолу илдьиэхтэрэ.

Буоларын курдук хууннар саархааннара маныаха уруккуттан олус болҕомтолоохтук сыһыаннаһаллар. Хас сырыы булумньутуттан хайаан да кинилэргэ барыларыгар өлүүлэнэрин ирдииллэрэ. Ол ил ис тутулун бөҕөргөтөрө, эрэли үөскэтэрэ, бииргэ тутуһар барыстааҕын туоһулуура.

* * *

Күн бүтүүтэ дойду хасааһын ааҕан син үмүрүт­тэ. Түмүгэр тахсыбыт, бөх диэн быраҕылларга бэлэмнэниллибит түүнүгүрбүт кууллары кытары эргэ таҥаһы-сабы, маллары бэрийдэ. Сэрэйбитин курдук, хас да тумалаах торҕо хааһахтары уонна сөҕүөн иһин үс орто хааһах хаппыт мас аһын булан үөр­дэ ахан. Бу хантан күөрэйбит сэдэх баайый? Бука кы­тай сэриитин таһаҕаһыттан быһыылаах.

Бэйэтин сурдугар кэлээт, хаппыт отоннорго уу ­кутан уокка туруорда. Сотору, бу кэмҥэ, бу сиргэ ханан да сөп түбэспэт минньигэс дыргыл сыт тарҕанна.

Хууннар ханнык баҕарар көс омугунуу судургулар, наҕыл өйдөөх-санаалаах кытайдарга тэҥнээтэххэ ис куттара модороон, майгылара быһымах. Манна айылҕа көстүүлэрин өҥүн-дьүһүнүн анаан кэрэхсиир-сэргиир үгэс суох. Баҕар ол кинилэр бэйэлэрэ айылҕа эйгэтин иһигэр сылдьалларыттан эбитэ дуу?

Оттон кинилэргэ холоотоххо кытайдар дьыл ­эҥин кэмигэр айылҕа сэдэх-кэрэ көстүүлэрин ­анаан-ми­­нээн кэтээн көрөллөрүн, астыналларын та­һы­нан хо­һооҥ­ҥо хоһуйаллар, ойууга түһэ­рэл­лэр. Сөбүлээбит хар­тыыналарын ахса суох үтүк­түбүттэрин атыылаан дьиэ киэргэлэ оҥостоллор.

Атын омук аахайбакка ааһар тулалыыр эйгэ эҥин дьикти өрүттэрин кытайдар кимтэн да ордук са­таан булаллар. Кинилэр тугу барытын оннук сиһилии кэтээн көрөллөр, сыныйан үөрэтэллэр – уһуннук, дириҥник. У Хуан бэйэтин дьонун уратытын манна эрэ кэлэн дьиҥнээхтик өйдөөтө. Антах сылдьан итиниэхэ соччо аахайбата.

Хууннар букатын атыттар. Күннэтэ уларыйар көс олоҕо киһиттэн ирдэбилэ да атын. Түгэн ахсын уларыйа турар олоххо сонно түргэнник быһаарыы ылынан иһиллиэхтээх, эҥин диэн кутталлаах быһыыга-майгыга барытыгар бэлэм буолуохтааххын. Туох эрэ таҕыстаҕына сэбиҥ-сэбиргэлиҥ, туттар тэрилиҥ илииҥ иһигэр эбэтэр уунан тиийэр сиргэ баар буолуохтаах.

У Хуан 17 сыл сэрии кэккэтигэр сылдьан хууннар тэрээһиннэрин биһирээтэ. Кинилэр ортолоругар олорор судургу уонна өйдөнөр. Бэйэҥ көнө уонна сымыйалаабат буоллаххына, албыны-көлдьүнү ал­ҕаска да таһаарбатаххына холкутук олороҕун. ­                         У ­Хуан улуу булуута манна – киһи бэйэтигэр, олоҕор эрэлэ. Итини хайа да киһи олус күндүтүк саныыр өйдөбүлэ. Олоххо эрэл киһиэхэ чиҥ тирэҕи биэрэр, оннук киһи ис санаатыттан өрө көтөҕүллэн көнөтүк, судургутук олорор. Эн бэйэҕэр, дьиэ кэргэҥҥэр, чугас эргимтэҕэр туох да куттал суоһаабат буоллаҕына бигэ уонна нус-хас олохтоноҕун.

Кытайга барытыттан дьулайа, куттана, кэтэнэ-манана олороҕун, кыратык сыыһа туттууттан буруйданарга аналлаах дьаһал-дьаһах киһини көмүскээбэт, ыраахтааҕы аатыттан кими баҕарар, хайдах баҕарар кэнэйдииллэрэ көҥүл.

Хууннарга туохтан да үрдүкү турар – сиэр-бы­һыы. Манна сүнньүнэн сиэри төһө кэспитинэн киһини дьүүллүүллэр. Өлөрөргө уураахтааһын бэрт сэдэх. Аһыналлар диэн буолбатах, кинилэр чахчы буруйдааҕы аһымматтар, оннук кэһии тахсара ах­сааннаах. Сиэри кэһии киһи төрүт ууһугар барытыгар тарҕанар ыарахан, уһун кэмҥэ умнуллубат саат. Ууска үтүө аата алдьаныытыттан ордук иэдээн суох. Ол иһин кыра эрдэхтэриттэн оҕону сиэр тула иитэр, өйдөтөр үлэ барар (мин буолбатах – биһиги, дьон туох диэй? о.д.а.) Дьэ ол түмүгэр ким да илэ өйүнэн со­руйан сиэри кэспэт, сыыһа-халты түмүгэр алҕас өйдөөһүнтэн эрэ кэһии тахсыан сөп. Дьүүлгэ турбут ки­һиэхэ, кини дьайыыта сиэри кэһиигэ тиэрдиби­тин ырытан, быһааран биэрэллэр, сэмэлииллэр.

Атын омуктарга барыларыгар бэркэ тарҕаммыт уоруу диэн, бу хууннарга букатын суох. Ыйыппакка ылыы – уорууга киирбэт, холобура үөргэ алҕаска муммут сүөһү холбостоҕуна араарбаттар – сурах ыыталлар: ханна, хаһан, хайдах, хас төбө көстүбүтүн, кимиэхэ баарын. Эбэтэр быстара сылдьан ыксаан хаһан, тугу туттубутун, ылбытын – кимиэхэ төлөһөрүн аһаҕастык быһаарсаллар. Уоруу диэн – атын киһи бас билиитин билэ-билэ кис­тээн иҥэринии. Бу хууннар эйгэлэригэр иитиллибит ки­һиэхэ өйүгэр баппат түктэри дьайыы.

* * *

Күн уотун суоһуттан сорох сиринэн хаар быһыта сиэнэн харалдьык тахсыбыт.

У Хуан хаһаас ампаардарын көрөн бүтэрдэ, ол түмүгүнэн туох баарын, туох тиийбэтин бэлиэтэннэ. Манна сүрүннээн сэриигэ туттуллар тэрил киирэр. Ас хасааһа син балай да ааҕылынна. Бу сүнньүнэн туорахтаах куруппа ас. Хууннар ону адьас быстардахтарына эрэ сииргэ хаһааналлар.

У Хуан хомус мас тырыыҥкатыгар суруйар. Бу кэлин түөрт төгүл анаан торҕо таҥаска хос уһуллар. Хууннуу уонна кытайдыы балачча анал үөрэхтээх үс киһи суругу усталларыгар мэлдьи сыыһалары таһааралларын кэлин бэйэтэ утары ааҕан көннө­рөн иһэрэ, арай төрдүс туох да үөрэҕэ суох уол хата ­адьас сыыспата.

Бастакыта – саархааҥҥа, иккиһэ – сөгүҥҥэ, үсүһэ – тэрийээччилэргэ, төрдүһэ – хас ампаар ахсын. У Хуан бэйэтэ суруйбутун манна хаалларара.

Этэҥҥэ сырыттаҕына эһиил эмиэ кэлиэ, барытын саҥалыы эридьиэстээн ааҕыа, суоттуо. Туох эбии ­ирдэнэрин быһаарыа: төһө, туох ас-таҥас, тэрил, мал-сал, сэп-сэбиргэл…

Арба бу санаатаҕына – кини сэрии кэккэтиттэн уурайар этэ дии, арай анаан кэпсэтэн ыыттахтары­на эрэ кэлэр эбит. Кини оннугар атын киһи ананна­­ҕы­на, атыннык дьаһаныа турдаҕа. Кинини – кырдьаҕас ­кытай киһитин көмөлөһүннэрэ ыҥырарын-ыҥыр­батын ол саҥа тойон бэйэтэ билиэ…

Олох барыта төрдүттэн уларыйар эбит диэн санаа У Хуан төбөтүгэр дьэ бастаан түстэ. Саҥа сөгүнү кытта саҥа дьон, саҥа сүбэһиттэр кэлиэхтэрэ турдаҕа.

Сэрии тутула, туруга хайдах буолар?! Саҥа дьон хаһан бары ымпыгы-чымпыгы үөрэтэн, билэн бигэтик салайарга үөрэнэллэр?! Сэрии тэрээһинэ олус уустук ис тутуллаах эбээт. Ахсаана биллибэт үгүс тэрилтэн, тэрээһинтэн турар эбээт. Өрүһү туорааһыҥ­ҥа биир уһун солко быа тиийбэтэҕиттэн харгыс тахсан, сүүһүнэн киһини сүтэриэххэ сөп.

Салалта кэмигэр уларыйыахтааҕа өйдөнөр. Ол эрээри салайар, дьаһайар үөрүйэх түргэнник кэлбэт, уһун кэминэн уһаарыллар эбээт. Үтүмэн үгүс көс айантан, эҥин быһылааннары кэмигэр быһааран иһэртэн, кыһалҕаны тирээн кэлиэн быдан иннинэ барытыгар эрдэттэн бэлэмнэнэртэн – айан-сырыы үтүө түмүктэнэр.

 

  1. Уһун уонна кылгас өйгө санаа

Бу дьэ уларыйыы-тэлэрийии кэмэ ыган тиийэн кэллэ – уһун санаалаах, өйдөөх кытай омуктара олус дьаахханар кэмнэрэ. Кинилэр тугу да умнубакка уруккуну сиһилии барытын өйдөрүгэр хатыы сылдьар буоланнар билэллэр – быһылаан, сэрии, иэдээн үксэ маннык быыһык кэмҥэ тахсар.

Хууннар уруккуттан өйдүү сылдьаллара кылгас. Кинилэр туруу омуктар – ааспытынан буолбакка, бүгүҥҥүнэн уонна сарсыҥҥынан олороллор. Өйдө­рө-санаалара, эттэрэ-сииннэрэ, сатабыллара барыта онно туһуланан тирээн кэлбит кыһалҕаны түргэнник тута быһааран иһэргэ аналлаах. Бэҕэһээҥҥиттэн бү­гүҥҥү кыһалҕаны быһаарар эрэ өттүн өйдүүллэр, онтон уратыга кыһаллыбаттар. Ону ааһан субу тү­гэҥҥэ туһата суох урукку умнуллуохтаах, саҥаҕа мэһэйдиэ суохтаах.

Кытайдар өлөн хаалбыт төрөппүттэрин, былыргы өбүгэлэрин анаан ытыгылаан ахтар-саныыр анал туомнары толорор буоллахтарына, хууннар оннугу сөбүлээбэттэрин таһынан, букатын да аньыыга тэҥнииллэр. Ол ис хоһооно маннык: кэннигин ха­йыспытынан иннигинэн барбаккын.

Ити сылдьан аймахтарын, уустарын силиһин-мутугун бэркэ билэллэр. Олор бары өй-санаа, эт-сиин өттүнэн чэбдик, аһынан-таҥаһынан хаач­чыл­лыылаах буолалларыгар кыһаналлар. Ол туол­батаҕына, ким эрэ сиэри кэстэҕинэ бары саакка-суук­ка баралларыттан аһары куттанар буоланнар, кы­раҕытык кэтэнэллэр.

Дьэ бу кытаанах ии барыларын бигэтик холбуу тутар.

У Хуан хууннарга олохсуйуоҕуттан элбэххэ үөрэн­нэ эрээри, аны да билбэтэ-таайбата үгүс бы­һыылаах.

Холобура, биир эр киһи хайдах икки, үс, та­бы­лыннаҕына түөрт ойохтоох буолуон сөбүй? Аны биир ыал түөрт ийэтэ бары бэркэ тапсан олороллор. Оҕолор ханнык ийэттэн төрөөбүттэриттэн тутулуга суох, үрдүкү тутаах ийэлэринэн бастакы кэргэни эрэ билинэллэр, кини эппитин бары ылыналлар. Сүнньүнэн саҥа кэргэн кэлиитин урукку ойохтор сүбэлэһэн быһаараллар. Эр киһи баҕатыгар сөп түбэһэрин-түбэспэтин ыйыппаттар. Үксүгэр эр киһи саҥа кэргэни эбии кыһалҕа элбиир диэн сө­бүлээбэтэр да, ылынарга күһэллэр.

Итини төһө даҕаны өйдөөбөтөргүн, ылымматаргын утарсар, талымастыыр кыаҕыҥ суох буолан, сөбүлэһэргэ уонна тулуйарга эрэ тиийэҕин. Билигин У Хуан аһары саллара, хаһан эрэ кэргэнэ эдэр ойох туһунан тыл көтөҕүө диэн. Ыарахана диэн сөбүлэспэтэҕинэ ханна да куотар, өрөлөһөр кыаҕа суох…

Манна кэлэн кыһалҕаттан иккиһин ыал буолла, икки уолланна. Үгүс элбэх доҕор дьоннордонно, ­уһу­луччу дьоҕурдаах үөрэнээччилэрдэннэ. Сөбү­лүүр уонна сатыыр үлэтэ дьоҥҥо туһаны аҕаларыттан ­ас­тынар. Кыбыстыан иһин, бэйэтин дойдутугар ­кытай сэриитигэр эрдэҕинэ манныгы билбэтэҕэ. Онно бука соччо сатамньыта суох сала­йааччы быһыылааҕа. Антах барытын буруйдаа­һыҥ­ҥа түбэспэт эрэ туһу­гар оҥороллор. Буруйдааһын хараҥа былыт буолан күннэри-түүннэри үрдүгэр ­ыйанан турара, ону бары билэллэрэ уонна куттаналлара. Антах киһини кии курдук ылыналларын хууннарга кэлэн эрэ баран биллэ. Манна киһиэхэ киһи курдук сыһыаннаһаллар, дьоҕургун-сатабылгын сөпкө туһаналлар. Кини ­уурайарын истибит хас да генерал сөгүҥҥэ киирэн кинитэ суох сэрии тэрээһинэ хайдах да табыллыбатын эппиттэр, киминэн да са­таан солбуллубат киһи диэбиттэр.

Туох да диэтэргин, оннук сыһыан саныахха астык курдук.

Генераллар санааларын хата Турар сөгүҥҥэ эппиттэрэ үчүгэйдээх. Бастакытынан, кинилэр сө­гүн бэйэтэ уурайаары сылдьарын билбэттэр, ик­ки­­һинэн, ити саҥа саархааҥҥа тиийбитэ буоллар ­этии­лэрэ ылыныллыан сөп этэ. Төһөтүн да иһин, бы­һаарыылаах сиргэ сылдьар тутаах генераллар тыл­лара ыйааһыннаах. Хууннар модун күүстэрин ил­­дьэ сылдьааччы, хамсатааччы кинилэр буоллахтара.

Модун күүс диэн үчүгэй. Ол эрээри төһө өр кэмҥэ? Күүһүнэн күөнтээһин – күүс баарын эрэ тухары. Оттон күүс бүгүн баар, сарсын суох, оччоҕо? Көмүөл кэриэтэ.

Күүс тутула – сэрии кыаҕа, күннэтэ уларыйар, үгүс кэриҥтэн тутулуктаах эбээт. Көрдөрбүтүнэн ­симэлийэн сүтэн хаалыан сөп. Уу дуу, кумах дуу курдук тарбах быыһынан түһэн сүтэн хаалыан сөп.

Бүгүн хууннар ахсааннарыттан тутулуга суох чугас эргин бары омугу баһыйар модун күүстээхтэр.

Ол күн бүгүҥҥү модун кыах төрүөтэ элбэхтэн турар. Дьиҥ төрдө анал сэптээх-сэбиргэллээх аттаах сэрии. Оттон кытайдар сатыы сылдьаллар. Аҕыйах аттаах сэриилэрэ – кытай хууннара. Олор да ханна эрэ быстахха, суһал көмөҕө туһааннаахтар.

Икки сэрии сүрүн уратылара – ахса биллибэт ахсааннаах кытай сэриитэ былыргыттан үгэс бы­һыытынан буруйдарын боруостуу сылдьар дьонтон таҥыллар. Мээнэҕэ даҕаны дьон-сэргэ кинилэри “эдэр түөкүттэр” диэ дуо. Бачча элбэх маннык дьону биир хааһахха хаалаатахха, туох аанньа тахсыай. Кытаанах уонна кырыктаах дьаһаллар эрэ сүнньүлэрин көн­нөрүөн сөп. Бас баттах барыы, халааһын, бэйэлэрин олохтоох дьонноругар кэрээнэ суох сыһыан кинилэргэ буолуохтааҕын курдук. Ол иһин маннык “көмүскээччилэр” чугаһаабыттарын иһиттэхтэринэ ким кыахтаах барыта куотан эрэ быыһанар.

У Хуан “аймахтарын” санаан өрө тыынна. Дьи­ҥинэн хас биирдии нүкэри тус-туһунан ыллахха оннук куһаҕана суох эбээт. Тойону утары көрбөт кэнэннэр, толлугастар, сорохтор өссө килбиктэр. Оттон элбэх киһи бииргэ түмүстэхтэринэ адьырҕа кыылга тэҥнээхтэр. Маннык хабыр олоххо наар сору-муҥу көрбүт, тугу да итэҕэйбэт буолбут дьоҥҥо тиһэх тутулунан – манна буруйу оҥордохторуна антах хаалбыт кинилэр дьиэ кэргэттэрин дьылҕата тутулуктанара буолар.

 

  1. Толук ис хоһооно

Толук туттуу диэн Кытай сэриитигэр, дьону салытыннаран бас-баттах ыыппат туһугар, сөп-сөп буола-буола туттуллар түҥ былыргыттан кэлбит үгэс.

Арай биирдэ, Уай күрүөбүлгэ этэ, биир ньыха-нүкэри сэрии кэмигэр бэрт кыра буруйун иһин, кэккэ иннигэр төбөтүн быһыы туомун толоруу буолла. Томтор үрдүгэр ыраахтан көстөр гына, сэриини тула туруоран баран өлөрдүлэр. Умнуллубат дьулаан көстүү этэ! Сытыы батаһынан быһа охсуллубут төбө хаанын тыгыалаппытынан бииргэ сылдьыбыт дьонун атахтарын анныгар төкүнүйэн түспүтэ.

Бары да долгуйбуттара. Итиннэ эбии күрүөбүл баһылыгын дьаһалын аахтылар: бу буруйдам­мыт ньыха дьиэ кэргэнэ бүтүннүүтэ кулут быһыытынан хааһына кыһалаҥ үлэтигэр бэриллэллэрин туһунан. Онуоха диэри им-ньим турбут дьон суугунаһа түстэ:

– Бу аата хайдаҕый?! Киһи өлөрүллүбүтүн үрдүнэн аны дьиэ кэргэнэ бүтүннүүтэ кулут буо­лара наһаа дии! Тоҕо? Кини оҥорбут буруйун толуйдаҕа дии.

– Барыта сөп, – аргыый саҥа таһаарбыта сааһырбыт нүкэр, хайы-үйэ көҕөрөн эрэр хааннаах төбөнү көрөн туран. – Барыта сөп, бу дьаһайыы буруй оҥоһуллубутун иһин иэстэһии эрэ буолбакка, атыттарга, ол эбэтэр биһиэхэ ананар: эһиги оҥорбут буруйгутугар дьоҥҥут эмиэ түбэһэллэр диэн.

Бу чымаан түгэнтэн саллан сарын сарыҥҥа олус күүскэ ыга симсэн турар биир кэлим бигэ кэккэ, ити тыллартан эбии чиҥээбиккэ дылы гынна. Хас эмэ тыһыынчанан киһи тэҥинэн үөһэ тыын­на. Онтон аба-сата хоһооно суох ­суугун буолан иһэн хам барда: хас биирдиилэрэ тус бэйэлэрин ис санааларыгар бүктүлэр, ­ыраах ­хаалбыт дьиэ кэргэттэрин ахта, быыһа-арда суох дьылҕаларын санаан, биир кэлим бэйэлэрэ ­тус-туһунан бытарыйан, ыһыллан хааллылар. Ол кэн­ниттэн сатала суох халы-мааргы салалта ту­та хорсун быһыы көрдөрбүттэри бэлиэтээтэ. Ким ­да ону улахан­нык аахайбата, бу ыар толукка бүк баттатан, саҥата суох ньыкыйан, ээл-дээл турбуттара баара…

Ити кэнниттэн кэм-кэрдии бөҕө аастар да, У Хуан тоҕо эрэ чуо бу сырыыны үгүстүк эргитэ санааччы. Тоҕо? Итинник Кытай сэриитигэр үгүстэ буоларын ааһан, сороҕор элбэх киһини биирдэ дьакыйааччылар эбээт… Олор хас биирдиилэрэ бары дьулааннар этэ эрээри, ити быһыы бытаххайыгар тиийэ барыта кини мэйиитигэр бигэтик иҥэн хаалбыт. Сүүрбэтиттэн саҥардыы тахсыбыт уолчаан эрэйдээх уолуйбут дьүһүнэ, хатыҥыр кыра уҥуоҕа, уһун моойо хараҕар бу баар. Уол куруук тугу эрэ атыны толкуйдуу сылдьар көрүҥнээҕэ. Болҕомтото суоҕуттан үгүстэ дьалаҕай быһыылары таһаарара, оннооҕор биирдэ харабылга туран утуйбуттаах. Бу да сырыыга буруйа наһаа улахана суоҕа да, атын тоҕоостоох буруйдаах көстүмүнэ толук буоларга кини түбэһэн биэрдэҕэ.

Бу ньыха барахсан У Хуан түүлүгэр өтөр-өтөр, ордук баттаттаҕына киирээччи. Кэлэн баһа суох бэйэтэ кини иннигэр чиккэччи тэбинэн, быһыллыбыт төбөтүн хонноҕор кыбынан турааччы. Оччоҕо хонноҕун анныгар кыбыммыт төбөтүттэн үрүҥ сөрүөҕэ хаан илэ-бодо таммалыырга дылыта.

– Тойон Лу Туан, эн дьаһалгынан сэттис бөлөх үһүс кэккэтин ньыхата кэллим, – уонна муҥ уһуннук саҥата суох турар. Хайдах гыныан билбэккэ сыта сатаан баран У Хуан биирдэ эппитэ:

– Мин кими да ыҥырбатаҕым, арба аатыҥ ким этэй?

Ньыха туох эрэ диэн саҥарбытын, бу сырыыга тугу да арааран истибэтэ.

– Эн туохха эрэ сөпсөспөккүн дуо? Мин ба­һылыгы сэриигэ солбуйааччыбын эрэ, онон эн дьылҕаҕын быһаарыыга кыттыбатаҕым. Эйигин сүрүннээн аска-үөлгэ уонна иитиигэ солбуйааччылар дьүүллээбиттэрэ.

– Өйдүүбүн… Ол эрээри миигин син биир сыы­һа дьаһайбыттара. Сыыһа… Ону эн эрэ…

– Суох, оннук буолбат, сыныйан ырыттахха хайа баҕарар дьаһал бэйэтэ туһунан ис хо­һоонноох. Туох эрэ туһугар оҥоһуллар.

– Алҕас дьаһал кытта дуо? Мин кыайарбынан кыһалла сатыырым дии. Онтон туох таҕыста? Суох, миигин сыыһа буруйдаатылар, онон мин адьас сөбүлэспэппин.

– Эйигин буруйдаабыттара, баҕар, сыыһа буолуо. Ол эрээри, эйигин толук туттуу, эн буруйа суоҕуҥ да иһин, төһө үгүс киһини ыар буруйу оҥорортон быыһаабыта буолуой. Манна диэн эттэххэ, эн буруйа суоҕуҥ толук суолтатын күүһүрдэр.

– Оннук дуо? Мин итинник санаабатаҕым, наар миигин тус бэйэбин эрэ сыыһа дьүүллээбиттэрин туһунан санаан абатыйарым. Оттон толук буолуу ис хоһооно мин таспар эбит дии… Мин буруйбуттан тутулуга суох….

– Соннук! Дьэ онон эн толук түһэн улуу дьайыыны оҥордуҥ – бэйэҥ олоххун толук уураҥ­ҥын, бииргэ сылдьар дьоҥҥун буруйу оҥорууттан быыһаатыҥ. Этэҥҥэ сылдьыбыттар дьиэлэригэр төннөн кэргэннэниэхтэрэ, оҕолонуохтара, ньир-бааччы дьоллоохтук олоруохтара – ити барыта эн үтүөҕүнэн. Ол эн хорсун быһыыҥ туһата буолбаат?

– Оннук дуу?.. Итини билбэккэ эрэй бөҕө­тө. Оччоҕо мин да туһалааҕы оҥорбуппун дии… Мин да…

– Хорсун быһыыны! Эн чулуу ньыхаҕын.

– Махтал!.. – тоҕо эрэ бу соҕурууттан сылдьар төрүт кытай уола хууннуу саҥарда уонна чик­кэс гынна. – Тойон баһылык, миэхэ барыта өйдө­нөр гына быһаардыҥ, онон мин мунаах олоҕум чаҕылхай ис хоһооннонно. Оттон ити үчүгэй! Урут ыпсыыта-дьайҕата суох аба-сата, хомолто барытын бүөлүүрэ. Билигин мин туспар саҕах дьэҥкэрдэ… Барарбын көҥүллээ, тойон баһылык!

– Бар.

Манна кэлэригэр унньуҥнаан дук-дах, быһаа­рыыта суох быһыылаах ньыха эмискэ уларыйан, быһыылыын-таһаалыын тупсан хаалла. Эрчимнээхтик эргиллэн, чиҥник үктээн барда. У Хуан уолу кэнниттэн батыһа көрөрүгэр, кыбына сылдьыбыт төбөтө оннугар түспүтүн соһуйа көрөн хаалла.

Онтон ылата ол ньыха түүлүгэр киирбэт буолбута. Түһээн баттатара тохтообута да, хан­нык эрэ ситимэ суох көстүүлэр хаалбыттара. Холобура, күн-дьыл уларыйыытыгар эбэтэр бэ­йэтин ис ту­руга соччото суоҕар, быһыллыбыт төбөттөн үрүҥ сөрүөҕэ хаан таммалыыра көстөн сордуура.

Ыарахан түгэни ахтар санаалар киһи кутугар-сүрүгэр ньоҕох буолан сөҥөллөр. Элбэҕи, олус элбэҕи ааспыт олоҕуттан У Хуан умнуон, бу­катыннаахтык сотуон баҕарар да, кыаллыбат.

Олор барыта ыраах хаалбыт кытайдааҕы олоҕуттан кэлэллэр.

Хууннарга олорор чэпчэки уонна судургу. Эн көнө, эппит тылгар турар, ис санааҕыттан бэриниилээх буол эрэ. Ол кэннэ сиэри-туому кэспэккэ тутустуҥ да, бэйэҥ уонна чугас дьонуҥ-сэргэҥ туһугар долгуйбакка холкутук нус-бааччы олоруоҥ.

Олоххо эрэллээх буолуу… У Хуан антах-бэттэх икки омук олоҕун дьүөрэлии тутан олорон тэҥнээн, сыныйан көрөр кыахтаах. Кытайга дьаһал-дьаһах хабыр, онон табыллыбатаҕына туох баҕарар, хайдах баҕарар эргийэн тахсыан сөп.

Киһи туохха баҕарар түргэнник үөрэнэр, бэл адьас ылыммат суолун кэлин үгэс оҥостор буолар эбит. Оттон үгүс ааспыт түгэнтэн өйгөр тутан хааларыҥ диэн үчүгэйиттэн дуу, куһаҕаныттан, эбэтэр сөбүттэн-сөтөгөйүттэн тутулуга суох бы­һыылаах. Киһи дьикти… У Хуан ааспыт олоҕор элбэҕи, олус элбэҕи өйдүү-билэ сылдьан урукку эрэйдээх олоҕун син биир ахтар. Онно хаалбыт кытайдааҕы ойоҕун, оҕолорун, оччотооҕу доҕотторун саныыр… Туох да диэбит иһин силискин сатаан кэрдиммэккин, төрүт хааҥҥын уларыппаккын.

Лу Туан Кытайга эрдэҕинээҕи дьоно кинитэ суох хайдах олороллоро буолла? Орто дойдуттан арахсыбытынан ааҕан, кини туһугар өлбүттэри ахтарга аналлаах дыргыл сыттаах ­буруо таһааран туом толороллоро буолуо.

Үчүгэйэ диэн сураҕынан кинилэр баайдык-тоттук, этэҥҥэ олороллор үһү. Оттон арай кини быһылааҥҥа түбэспэккэ тыыннаах ордон дойдутугар этэҥнэ төннүбүт буоллун? Уруккутун кур­дук кыра солотугар ананан инчэҕэй тир­бэҕэ быс­тыбатынан олоруохтар этэ. Кытайга сэриит­тэн кэлбиттэртэн сэрэнэллэр, соччо өрө таһаарбаттар, быстах үлэлэри толорорго ­аныыллар.

* * *

Хууннарга түбэһиэҕиттэн, ааспыт олоҕун са­ныан да куттанара, ол иһин анаан туруула­һан тутту­нара. Туһата суохха ааспыты тоҕо уһу­гун­нарыай? Түбэстэ да түбэстэ. Хайыыр да кыах суох.

Буолбуту баарынан ылыммыт ордук. Дьылҕам оннук оҥоһуулаах эбит диэтэххинэ эрэ сатанар.

Уустуга диэн санааларыҥ эн баҕарбытыҥ курдук баран испэттэр. Төрүт да умнуллубут, ыарыылаах түгэннэр эмискэ күөрэйэн тахсаннар олоҕу барытын туох да көстүбэт гына сабар­даары тииһэллэр. Оччоҕо кэлэр кэскилиҥ кэлии үүтэ буолан оҥойор. Кутаҕа түспүт киһилии – быыһанаары төһөнөн мөхсөҕүн да, соччонон тимирэҕин. Киһини биир быыһыыр: уруккуну ах­тар санаалартан атыҥҥа аралдьыйбыт ордук.

Хууннар судургу уонна кытаанах омук, ааспыт сүтүгү наһаа ороһуйан аһыйары сөбүлээбэттэр.

Өлбүт киһиэхэ үс күн ананар. Кэлин тоҕус уонна түөрт уон күнүн бэлиэтииллэр. Өлбүт киһи үөһээ дойдуга Таҥараҕа бэйэтигэр барбытын быһыытынан наһаа аһыйан айманар сатаммат.

Ол оннугар барыахсыт талыллан наардаммыт үтүөтүн эридьиэстээн, онон эдэрдэри үтүө бы­һыыга иитэн үөрэтэллэр. Кини туһунан саастыылаахтара анаан ахтан, астына кэпсиир үгэс­тээхтэр: “Били барахсан инньэ диэбитэ ээ”, – диэн.

Өбүгэлэри ахтар, саныыр, бэлиэтиир, көтү­түллүбэккэ тутуһуллар анал туомнар Кытайга курдук хууннарга суохтара кинини бастаан улаханнык соһутара. Кэлин кинилэр олохторун быһыытын иҥэн-тоҥон өйдөөтөххө эрэ, ити сөптөөх дьаһаныы буоларын итэҕэйэҕин. Көс олоҕун тэтимэ оллоонноон олорон анаарарга анаммат. Кинилэргэ туох барыта кэмнээх, кэрдиилээх, ордук-хоһу суох. Ол кэһиллэрэ туоҕунан диэлийиэ биллибэт.

Туора киһи кинилэр сиэрдэрин өйдөөн, ылынан, бииргэ тутуһан сырыттаҕына эрэ, кинилэ­ри кытары кыттыһар кыахтаах. Кэлин У Хуан курдук кинилэртэн биирдэрэ буолуо.

У Хуан дьолго ону кэмигэр таба өйдөөбүтэ уонна тутуспута. Арай букатын атын ис хоһоонноох, тэриллиилээх олоҕу барытын ымпыгар тиийэ толору өйдүүр уонна ылынар син биир уустук.

 

  1. Дьиэ кэргэн

У Хуан хайа эрэ улуу тойоннуу, баара-суоҕа уон харабыллаах, уларыта сылдьан миинэр үс дьоруо аттаах соҕуруулуу-илин, аллараа диэки сытар Күөх Күөллэргэ аттанна. Айана уонча көс сир. Кэннилэриттэн үс ындыылаах тэбиэни кытта аарбаҕа кини били маҥхааһайы ыраастаа­ры быраҕаары гыммыт бөхтөрүттэн булбут күндү баайа – тумалара уонна хаппыт мас отонноро үллэччи тиэллибиттэрэ батыһар. Баппакка балай да ордубутун кэлин Күөх Күөллэргэ бэйэлэрэ тиэрдиэх буолбуттара.

У Хуан бу соһуччу көстүбүт булумньутуттан олус астынар! Мантан инньэ амтаннаах олох са­ҕаланыа!

Кэргэнэ аны өлгөм тумалаах аһы астыа, ол дыргыл сыта туланы толоруо. Үчүгэйэ диэн уурайан манна хааллаҕына бэйэлэрэ эрэ, кимтэн да кыбыстыбаттар, сыыһа өйдүөхтэрэ диэн сас­паттар. Оттон тумалара! Аны мантан ылата ас барыта эгэлгэ амтаннаныа! Хасааһа баһаам, кини үйэтигэр тиийэрин ааһан, баҕар аһары түһэн ордуо, кэннигэр да хаалыах элбэҕэ.

Хууннарга түбэстэҕин саҥатыгар, кытайдар кистээн кэтээччилэрэ кини ханна баарын, тугу гынарын билиэхтэрэ диэн олус куттанара, манна хайдах эрэ саһан, суураллан хаалыан баҕарара, уолаттара киниттэн атын, ийэлэринии сэбэрэ­лээхтэриттэн үөрэрэ. Кэлин аны уолаттара аһа­ры хуун курдук буолан тахсыбыттарын көрөрө ­эмиэ да соччото суохха дылыта.

Арай ханнык эмэ Кытайга сырыыларыгар аҕа­ларын үөскээбит сирдэригэр түбэһэннэр, баай дьиэлэри халаан бардыннар? Хууннар бытархайдаспаттар, дьадаҥы сирдэри тумналлар… У Хуан кытайдааҕы оҕолоро лаппа кыахтаахтык ба­йан-тайан олорор буолуохтаахтар, оччоҕо…

– О, аньыы… Таҥара көмөтүнэн оннук буолбатар… – сибигинэйдэ У Хуан.

* * *

У Хуан сааскы айылҕаны дуоһуйа, сөҕө одуу­лаһар. Манна хайалаах сиргэ барыта олус түр­гэнник уларыйар. Хаардаах хайаларга кыһын ­турар, оттон аллараа хочоҕо күргүөмүнэн саас кэлэр: мыраан тэллэҕэр эгэлгэ өҥнөөх ньургу­һун, көҕөрөн эрэр от, мастарга тыллыбыт үнү­гэстэри көрүөххэ астыгын.

Үөһээттэн бэл улахан күөллэр кытыылара ырбыыланан эрэллэрин көрөн үөрдэ. Билигин кута тоҥор, ньамахха от силиһин хомуйарга уонна балыктыырга сөп буолбут.

Сурт ахсаанынан барыллаатаҕына кэргэнэ балайда киһилээх кэлбит.

– Дьэ, бүттэ! Аны кырдьыбыт генерал атын, көҥүл олоҕу саҕалыыр! – кэргэнигэр У Хуан са­ҥа аллайда. – Аны мин көҥүлбүн, атын сирдэри кэрийэ сылдьан ааҕарым-суоттуурум бүттэ. Сөп буоллум!

– Оннук дуо? – кэргэнэ саарбахтаабыттыы кини диэки көрдө. – Кырдьык итинник санаалаах буоллаххына үчүгэй…

– Тоҕо саарбахтыыгын?

– Билбэтим, сэриитэ, айана-сырыыта суох олоҕу сатаан санаабаппын.

– Мин онтон сөрү-сөп буоллум.

– Этэбин дии, чахчы оннук буоллаҕына үчүгэй диэн…

– Биллэн турар! Мин нүкэр буолан тө­рөө­бөтөҕүм. Мин үйэттэн үйэҕэ биир сиргэ олохсуйбут кытайбын эбээт, биһиги төгүрүк сыл уларыйбат нуурал уонна холку олоҕу сөбүлүүбүт.

– Билбэтим, миэхэ көс омук кыыһыгар ону өйдүүр уустук, хайдах киһи биир сиргэ бааллан олоруой.

– Олус судургу. Бу дьиэҥ, бу ыһыыҥ сирэ – онно тугу, төһөнү, хайдах, хаһан үүннэрэриҥ эйи­гиттэн эрэ тутулуктаах.

– Оттон атын сирдэр? Айылҕа баайа барыта биир сиргэ суох. Ханна эрэ бултаах, балыктаах, отонноох, эмтээх оттоох сирдэр тарҕана сытал­лар эбээт. Кыһын тыала суох мыраан хоойугар, саас силигилии көҕөрбүт кэйээргэ, сайын сө­рүүн үр­дүк хайа тэллэхтэригэр дьыл кэмин көрсөр­төн ордук туох баарый? Хантан ону кытайдар эһи­ги билиэххитий? Барытыттан маппыт, ону ааһан оннук кэрэ сирдэр баалларын да билбэт сор­доохторгут.

– Сөпкө этэҕин. Кытайдар биир сиргэ баал­лан олорон, сороҕор аттыларыгар ким, туох баарын да билбэттэр.

– Киһи сөҕөр.

– Ити эн санааҕар. Кинилэр дьиҥэр ол олохторун астыналлар, дьоллоохтор. Кэпсиибин да, сороҕор бэйэм да саарбахтыах санаам кэлэр – мин онтон төрүттээхпиттэн…

Кэргэнэ кинини истэ, кэпсэтэ сылдьан ас астаан тугу эрэ буккуйар, ытыйар, бэлэмниир… Ааһан иһэн оҕонньорун төбөтүттэн имэрийэн ылла. У Хуан онуоха биилиттэн кууста.

– Ити сылдьан аҕынным ээ.

– Мин эмиэ…

– Манна айылҕа маанылаабыт сиригэр көҥүллүк сайа тыынан, таптаабыппытынан тэринэн олоро түһэр инибит. Оннук?

– Олоруохпут, – тараҕайданан эрэр төбөтүн имэрийдэ. – Арба эйигин эмтиир-томтуур уолдьаспыт.

– Ол туохтан? Мин ыалдьыбаппын ээ.

– Баттаххын эмтиэхпит этэ, хойутуу иликпитинэ.

– Туохпутуй ол? Сааһым ырааттаҕа дии. – У Хуан кэргэнин диэки уорбалаабыттыы көрдө: тоҕо мин баттахпыттан иҥиннэ? Туох эрэ атын санаа баар быһыылаах. Арай кэргэнэ атыҥҥа аралдьыйбыт курдук тугу да хардарбата.

Сэрэхэдийбитэ ааспата: хаһааҥҥыттан кини хайдах бодолооҕор итиччэ кыһанар буолбутай? Сэрии киһитэ буолан ыраах ханан эрэ эргитэн, туох эрэ бөрүкүтэ суох бэлэмнэниллэрин уорбалаата. Дьэ тугуй ол? Куттал субу суоһаабатар да, сэргэх, бэлэм сылдьыахха… Аны сытыттан то­йонноотоххо киэһээҥҥи бэрт мааны аһылык бэлэм…

Кэргэнэ аһы сатаан астыыр. Туох да диир суох. Ол эрээри аһары минньигэстик эрэ буолбатах… Хайдах эрэ. Чопчу хайдаҕын этэргэ тыл тиийбэт: хууннуу да, кытайдыы да. Ас амтаныгар төһөлөөх үгүс араҥа баарын сатаан эппэккин.

Ити быыһыгар төһөлөөх сиргэ, ас эгэлгэтин сиэбитэ буолуо да, кэргэнин дьиэтээҕи аһылыгыттан ордугу эмиэ да билбэт.

Оннооҕор үөскээбит түөлбэтигэр маннык ас­тына аһаабыта суоҕа, төһө да эҥин тумалаа­ҕын иһин. Тугу эмэ оннук үлүгэр минньигэһиргээ­битин өйдөөбөт. Ити дьикти.

Баҕар сааһырбытыттан эбитэ дуу, эбэтэр көн­нөрү уруккуну умнан кэбистэҕэ дуу?

Ити эрээри төрөөбүт кытайдыы, ордук үүнээ­йиттэн ас ахтылҕана ханна эрэ ыраах иһирдьэ бүгэн сылдьыбыта, кэлиҥҥи кэмҥэ сытыытык көбөн кэллэ.

Киһи кырыйдаҕына төрдүгэр төннөр бы­һыы­лаах. Туох даҕаны төрүөтэ суох, эмискэ былыргытын, былыт саппыт кэмнэрин санаан кэлэр: ымпыгар-чымпыгар тиийэ сиһилии…

Ааспыт олоҕун аһыыта мүлүрүйэн, саҥа дьыл­ҕатыгар бас бэриммитэ ыраатта. Барыта оннун булбут курдуга. Ону баара син биир кини баҕатыттан тутулуга суох урукку олоҕуттан эҥин умнуллубут көстүүлэр эмискэ тиллэн, өйүгэр охсулла тураллар, мэһэйдииллэр. Тиһэҕэр көхсүҥ кыарыыр, оччоҕо устунан долгуйан, кыйыттан, айманан бараҕын.

* * *

Сарсыҥҥытыгар кэргэнэ бэҕэһээ көрсүһүү арал­лааныгар умнуллубут тумалаах торҕо иһит­тэр чөмөхтөрүн көрөн ыйытта:

– Бу тугуй?

– Ити бөхтөн хомуйбут баайым, – аахайбаттык хардарда У Хуан.

– Пахай! Ону бачча ыраах дьиэҕэр тоҕо сос­туҥ? Аара ханна эрэ сүөкээн кэбиһиэх этиҥ.

– Онно хаһаанар сиргэ хомуйаннар элбэх сыл мустубут бөҕү быраҕаары бэлэмнээбиттэрин быыһыттан булбут баайым. Тиийэн туппахтаан, сыттаан көр эрэ.

– Дьикти. Бөххө туох баара буолла? – Сиргэммиттии аахайбакка тарыйталаата, сытырҕаа­та. Онтон өрө көтө түстэ. – Хайа бу!.. Бу баай буолбат дуо! Элбэҕин, бэрдин! Биһиги үйэбитигэр ­тии­йэр.

– Өссө ордуо, – У Хуан киэн тутта эттэ, кэргэнэ туттунар бэйэтэ оҕолуу үөрбүтүн көрөн.

* * *

Түүн ахтылҕаннара тахсыар диэри таптаһан баран сыттахтарына, кэргэнэ арай эмискэ уйа-хайа суох ытаан барда, У Хуан соһуйда: туох эрэ иэдээни иһигэр тута сылдьар дуу диэн тугун-ханныгын билээри ыйыталаһан көрдө.

Кэргэнэ саҥарбат. Ааттаһыннаран, ааттаһыннаран дьэ эттэ.

– Мин… мин эйигиттэн оҕолонуохпун баҕарабын.

– Эмээхсин, хайдах буоллуҥ? Тугу туойаҕын? Уолаттарбыт улааттылар… Сотору сиэннэр кэ­лиэхтэрэ. Уонна баҕарбыппыт иһин оҕолонор ­сааспыт аастаҕа дии.

– Ити миэхэ – сөп… – Дайаа өрө тыынна. – Оттон эн аны да оҕолонуоххун сөп буоллаҕа…

– Хайдах мин эйигинэ суох? Эмиэ эттэҕин, – онтон эмискэ өйүгэр дьэ түстэ, туох туһунан кэпсэтэллэрин кэтэх ис хоһооно. Суорҕанын туо­ра хаһыйаат ойон турда. – Букатын да угаайы бэлэмнээбит эбиккин буолбаат… Мин акаары букатын атыннык санаан, кырдьар сааспар Айбыт төһө сылы анаабытынан астына, бүччүмнүк олоруохпут диэн бэлэмнэммитим. Онтум баара саҥа эдэр ойохтоору сылдьаллар эбит. Суох, түксү! Бу эһиги, хууннар, наһаалаан эрэҕит! Мин эһиги таптаабыккытынан туттар малгыт буолбатахпын. Ити бииринэн. Иккиһинэн, мин манна көҥүл өттүбүнэн кэлбэтэҕим.., хайдах да гыммыт иһин мин кытайбын эбээт, биһиэхэ тыыннаах кэргэҥҥэ хос ойохтонор улахан аньыы… Санаабар да баппат… Өйдөө, миэхэ ити букатын сатаммат!

Сүүрэн тахсан сыбыдах акка олорон күөлү кыйа ойутта уонна толору ньургуһуну бүрүммүт томторго тиийдэ.

Кыһыытыттан тула туох баарын көрбөккө, ыты­һынан сирэйин саптан дөйбүттүү олордо. Тугу гынар? Ханна эрэ баран хаалбыт киһи. Бу санаатахха, барар сирэ да суох эбит… Хайыырый? Хаһааҥҥа диэри барытын тулуйар?

Хууннарга кэлиэҕиттэн кинилэр быһыылара-майгылара олус атынын төһөлөөх эрэйинэн ылыммытай, онуоха кытай туруу уонна тулуурдаах хаана көмөлөстөҕө. Ол эрээри туох барыта муҥутуур уһуктаах эбээт… Онтон туох кэлэр? Билигин кини хайдах буолар? Барытын быра­ҕан кый бырах, атах балай барар дуо? Кытайга син биир төннүбэт. Баҕарбытын иһин, ол отой сатаммат, анарааҥҥы дьонун олохторун аймыа суох­таах.

Оччоҕо хайыыр? Тугу дьаһанар?

Бээ, эрэ… Бастаан уоскуйуохха. Ханна ыксаан. Кини бастакы кыыһырбытын уоҕар, киэҥ көхсүлээх унньуктаах тулуурдаах кытай курдук буолбакка, бэйэтэ да билбэтинэн түргэн туттуулаах быһымах хуун курдук дьаһана сыспыт. Буолумуна, бачча уһуннук манна олорон син уларыйдаҕа, кинилэр киэптэригэр киирдэҕэ.

Тиэтэйбэккэ уһуну-киэҥи эргитэ саныахха. Кими эмэ кытта сүбэлэһиэххэ дуу?.. Сөгүннүүн кэпсэтэр бэрт эбит. Кини сэрииттэн уурайара букатыннаахтык быһаарылыннаҕына манна Орто күөлгэ кэлиэхтээх. Баран көрүөххэ баар эбит, баҕар отор олоҕун оҥорор уолаттар эрдэлээн хайы-үйэ кэлбиттэрэ буолаарай?

Соннук! Кэлбиттэр. Сыыр кэннигэр буруо, онтон дьон уонна мэччийэ сылдьар дьиэ сүөһүтэ көһүннэ.

Аттаах киһи чугаһаан иһэрин көрөн сэрэхэдийэн иһэн, кимин билэн, улахан сэрии тойотторун көрсө үөрэммит дьон быһыытынан дьарыктарын тохтотон, чиккэччи туттан тирэх тэбинэн көрүстүлэр.

– Үтүө күн! Үтүө ыаллар!

– Үтүө!.. Үтүө кэм.

– Оннук! Сонун хайдаҕый, тойоҥнут хаһан кэлэр?

– Күүтэбит. Кэлбиппит уонча хонно, – саастаах дьаһабыл Тэҥсик хардарда. – Барыта бэлэм.

– Бу сири туох дии санаатыҥ?

– Манна бастакы кэлиим. Дьэ бэрт астык дойду быһыылаах.

– Этимэ даҕаны.

– Бэйи, бу диэки эмиэ ким эрэ иһэр, – Тэҥсик кымньыытынан ыраах аттаах киһини ыйда.

– Ээ, миэннэрэ, миигин көрдүүллэр. Чэ мин дьоммор төннөбүн.

– Чэйдээн, кэпсэтэ түһэн барбаккын дуо?

– Аныгыскы сырыыга, – У Хуан атын эргитэн ­айаннатан иһэн, уолаттарга хайыһан хаһыытаата. – Сөгүн кэллэҕинэ тута биллэрээриҥ!

– Сөп! Бэйэтэ да сонно тута ыҥыттарара буолуо.

* * *

Кэргэнэ иэдэһэ барыта харах уута. Хууннуу омунугар кууһа түһүө диэн эрдэттэн сэрэнэн эттэ:

– Чэ-чэ! Мантан тэйиэххэ, дьон көрөрүгэр быһаарсымыахха.

Ньургуһуннаах сыыр быарыгар тиийэн саҥата суох кэккэлэһэ, айылҕа кэрэ көстүүтүн одуулаһа – биирдэстэрэ дьуоҕаран, иккиһэ сыҥсыйа балачча олордулар.

– Эчи үчүгэйин! – кэргэнэ уоскуйан кэмниэ-кэнэҕэс саҥа аллайда.

– Мин эмиэ манныгы көрө илигим. Кырдьар ­сааска кэрэ бэлэх буолар үтүө дойду.

– Эн миигин өйдөө, алы буол. Кытайгын букатын умнан кэбиһэбин. Эйигин атын омук диэн санаа миэхэ төрүкүттэн адьас суоҕа.

– Оттон миигин антах Кытайга ийэбинэн хуун диэн туора көрөллөрө. Барытыгар дьиҥ төрүт кытайтан атын этибит.

У Хуан кэргэнин санныттан кууһан олорор эбитин дьэ өйдөөтө. Соторутааҕыта эрэ барар-кэлэр сирэ суох буолуор диэри хомо­йон омуннур­бутун санаан сонньуйда. Бачча айыл­ҕа силиги­лии уһуктар маанылаах хоойугар тэҥнээтэххэ, атын барыта бытархай, суолтата суох буолан көһүннэ.

Тоҕо эрэ эмискэ иитэн-такайан таһаарбыт Акуоллаах Баабыры санаан кэллэ. Кырата Баабыр – үтүө уол, хараҕа суох убайыгар харах буола сатаан сордонооччу, иннилэригэр баары барытын кэпсии сатааччы. Ону баара тылын баайа тиийбэккэ муҥнуура. Дьиктитэ диэн, Баабыр этэр тыла тиийбэккэ иҥиннэҕинэ, уба­йа быраатыгар чопчу кини туох туһунан этиэн баҕарбытын көрөн турар киһи курдук ситэрэн биэрээччи. Үтүөкэн уолаттар. Сыллар ааспыттарын иһин, киниэхэ сыһыаннара уруккутунуу ытыктабыллаах, махталлаах… Дьиҥэр итинник буолуо диэн санаатыгар суоҕа. Киһи хаһан да.., хаһан да олоҕу кэмигэр сөпкө өйдөөбөт эбээт, бэйэтин да, атын да киһи үтүө өрүтүн. Үгүс иэдээн төрдө итиннэ быһыылаах…

Маарыын кэргэнигэр: “Манна көҥүл өттүбүнэн кэлбэтэҕим“, – диэбитэ. Ол аата күһэлэҥ хааччахтаах олохтоохпун диэн дуо? Хантан?! Төһөлөөх ытыктабыл ылла кини бу туора сиргэ? Кытайга хайдах буолуо эбитэй? Көрбүттээҕэр сэрэйбит ордук. Кини курдук киһини астаах сиргэ чугаһатыа да суоҕа этилэр.

– Доҕоор! – Дайаа кэргэнин түөһүгэр ыга сы­һынна. – Аны кыыһырсан бүтүөххэ эрэ, сөп?

– Туох туһунан этэҕин? Ол хаһан кыыһы­рыстыбыт этэй?

Иккиэн күлэ түстүлэр. Туох эрэ хам тутар туллан түспүтүнүү, көхсүлэрэ кэҥээн чэпчээн кэллэ.

Киэһээҥҥи сарыал Дайаа дьоллоох сирэйин сырдатта.

Бу түгэҥҥэ кини У Хуан ийэтигэр маарыннаабыта сүрэҕин аста. Ийэтин курдук бөдөҥ, кэтит, тулуурдаах уонна эрэллээх, чачархай баттахтаах. Бу иһин эбит бастааҥҥыттан кинини тута сөбүлүү көрбүтэ.

Дайааны кэргэн ыларыгар убайа Турар сөгүн ­бэ­йэтэ суорумньуһуттаабыта эбээт. Тоҕо маннык ­­ки­һи күтүөтүнэн тас өстөөх омугу талбытын кистэлэҥэ баччааҥҥа диэри биллибэт таабырын. Оччо­лор­го У Хуан талымастыыр кыаҕа суоҕут­тан сөбү­лэс­пит курдуга. Төһө да сөгүн сүбэһитэ ­буолтун ­иһин, дьиҥнээхтии оннун булунуоҕа ыраах этэ.

Кэргэннэнэн, хууннар иллэрин биир модун кыахтаах ууһун күтүөтэ, кинилэр быһаарыылаах үгүс дьаһалларыгар кыттыгастаах, сэрии биир тутаах киһитэ буола түспүтэ.

– Эн мин ийэбэр маарынныыр эбиккин.

– Дьикти.

– Тоҕо?

– Эн урут инньэ диэбэт этиҥ.

– Мин бэйэм да саҥардыы ону көрөн биллим.

– Ол миигин аан бастаан сыныйан көрдүҥ дуо?

– Урут одуулаһар түгэн да суоҕа. Наар хар­аҥа буолара, – У Хуан мичээрдээтэ. – Урут барыта хараҥаттан хараҥаҕа диэри этэ дии. Хойут кэлэрим, эрдэ барарым.

– Оччотугар мин букатын да туһата суохха эйиэхэ сөбүлэтээри дьүһүн тупсарына, киэргэнэ сатыыр эбиппин дии. Онтукам эмээхсин буол­бутум кэннэ биирдэ болҕойон көрдөҕө.

– Эн да, мин да кырдьыахпыт эрдэ! – У Хуан кэргэнин ыга кууста. – Көрөҕүн, бачча үчүгэй сир­гэ олохсуйуохпут… Үүнээйи эгэлгэтин олордуохпут… Уонна мин төрөөбүт астарбын астаан аһыахпыт.

– Кыалларынан барытын астыахпыт! Ыт этиттэн уонна эриэн үөнтэн уратыны…

– Сыылаҥ өттүн бэйэм ылынабын, ол судургу. Оттон ыкка бэйэм да таласпаппын, төрөөбүт аһым буолбатах. Баайдар хатаҕаланнахта­ры­на сииллэрин истэрим. Дайаа, биири кэпсэтэн кэбиһиэххэ эрэ, саҥа ойох туһунан аны ахты­мыах­ха даҕаны. Мин ити адьас сөбүлээбэт түгэ­ним, ити туһунан истиэхпин баҕарбаппын.

– Оттон миэхэ… – Даайа субу аҕай сырдаабыт сирэйигэр күлүк түспүтүнүү курус гынна.

– Туох диэри гынаҕын?

– Мин этэрим ис хоһоонун өйдүү сатаабакка эрэ, эрдэттэн быһа түһэҕин.

– Барыта биллэр буолбаат? Эн ити була са­таан талымастыыр эгэлгэҥ. Кыра оҕону көрүөххүн баҕардаххына – сотору сиэннэр кэлиэхтэрэ. Кинилэри дьэ биэбэйдээ, төһө баҕарбыккынан.

– Сиэн диэн атын. Аналларын ылыахтара. Мин бэйэм талбыт эдэр кыыспыттан уонна эйигиттэн төрүөхтээх адьас бэйэм оҕом туһунан ыраланабын эбээт.

– Эмиэ, дьэ! Хайдах өрүү биири хатылыы тураҕын, ити хаһан да туолбат суол! – У Хуан кыыһыран Дайааны кууспут илиитин эһэ тардан ылла. – Букатын өйгүн сүтэрбиккин.

– Туох ааттаах тулуура суоххунуй? Муҥ саатар маҥнай ситэри иһит ээ, сөп? Эн сыныйан өйдүү сатаабакка тута киэр хайыһаҕын. Уоскуй уонна иһит, – Дайаа кинини төттөрү олорто.

– Чэ сөп, эт. Истэбин. Өйдөөн диэн, барыта биллэр судургу.

– Адьас судургута суох, – Дайаа өрө тыынна. – Эр киһи айылҕатынан атын дьахтартан аккаас­таммат эрээри, кэргэн ыларыттан саллар, эбии кыһалҕа курдук көрөр. Мин сөпкө этэбин?

– Билбэтим, баҕар ханан эрэ оннук да буолуо. Тоҕо сааһырбыт киһи эбии түбүгү көрдүөй? Мин хуун буолбатахпын, кытайбын эбээт.

– Эбии түбүк туһунан санааҕар оҕустарыма. Аҕыйахта хоонньоһуоҥ эрэ, ол кэнниттэн эн кинини көрүөҥ да суоҕа… Чэ манан кэпсэтиини билигин тохтотуохха.

 

  1. Эмиэ айан

 Турар сөгүн сарсыҥҥытыгар киэһэлик кэлээт, тута сорук уолунан У Хуаны ыҥырбытыгар атынан ойутан тиийдэ.

Көрсүбэтэхтэрэ ый эрэ курдук буолтун иһин, кэпсэтиилэрэ элбэх мунньуллубут, онон түүн хойукка диэри ыаһахтастылар.

Турар бу дойдуну тохтообокко хайгыыр. Маннык үтүө сиргэ кырдьар сааһыгар олохсуйарыттан олус астынар.

– Дьэ манна көһөн кэлэммит үчүгэй аҕайдык оҕонньоттор оҥостон, нус-хас олоруохпут этэ… Биһиги да сааспыт тухары наар тардыллыбыт ох кирсинии тыҥааһыннаах сырыыны-мэһиини сырыттыбыт. Биир бэйэм онтон сылайдым.

– Кэлин чуҥкуйуохпут суоҕа дуо? – У Хуан оргууй аҕай сэрэммиттии ыйытта. – Мин биир сиргэ олоро үөрүйэхпин. Оттон көс олохтоох киһи эн тулуйуоҥ дуо?

– Эс… Мин сөп буоллум мин сэрии олоҕуттан. Аны айбыт төһөнү анаабытынан дьаһала-дьаһаҕа суох көҥүллүк уонна босхотук олоруохпун баҕарабын. Дьаһала суох олох диэн тугун билбэтэрбин да…

Сарсыҥҥы күнүгэр көххө атаранан балыктыы бардылар. Балык элбэҕин иһин, бөдөҥнөрү дьаар анныгар, дириҥҥэ бултастылар.

Турар икки сүр улахан балыгы анньан мө­ҕүһүннэрбитинэн таһааран олус үөрдэ. Бии­рэ сыалыһар, иккиһэ бил. У Хуан син обургу сордоҥ­ҥо түбэстэ. Чаҕардар балыктары тута илдьэн со­роҕун мииннээтилэр, атынын үөллүлэр. Элбэх киһини дуоһута тоторор астык аһылык ­буолла.

Бүтэн баран күөлү кыйа кэпсэтэ-кэпсэтэ дьаарбайдылар. Дьэ манна Турар биир дьиксинэр сонунун кэпсээтэ. У Хуан кистэлэҥ маҥхааһайдар баайдарын эридьиэстии барбытын кэннэ, сотору буолаат хараҕа суох сиэнэ Акуол соҕотох биир сирдьитинээн, Куньулуун ытык сирдэригэр кэрийэ диэн ыраах айаҥҥа турбут. Он­тон ­бэт­тэх ыйтан ордук кэмҥэ кинилэртэн туох да сурах суох үһү.

Бу кэмҥэ кинилэр Тэбиэн кэйээрин, салгыы Са­ракумаҕы туораан дьон олорор сирдэригэр ­тии­йиэхтээхтэр эбит да, онно тиийбэтэхтэр.

– Туох алдьархай буолта буолла, сатаан санаабаппын, – Турар өрө тыынна. – Туохха баҕарар түбэһиэхтэрин сөп… Мээнэ киһи санаммат тыйыс сирдэрэ эбээт. Арай, баҕар ааспыттарын дьон көрбөккө хаалыан сөп. Дьэ, доҕоор, мин мучумааҥҥа ыллардым.

– Туох диэмий? Ити айаны мин хара маҥнайгыттан дьиксинэ истибитим. Сатыы буола-­буола, ол аата хаһаас уута, аһа, таҥаһа суох…

– Кэлиэм иннинэ саархааҥҥа сылдьан кэпсээтим уонна дьоҕус сэриилээх кинилэр суолла­рын тордуу барарбын көҥүллүүрүгэр көрдөстүм.

– Ону…

– Үгэһинэн тута туох да диэбэтэ.

– Оччоҕо кэтэһэргэ тиийэбит. Өскө саархаан көҥүллээтэҕинэ, эн ыллаххына, мин барсарга бэлэммин.

– Махтал. Эйигин бэйэм да барыс диэн көр­дөһөөрү сылдьыбытым.

– Туһалаах буолуом дии саныыбын.

– Оннук. Эйиэхэ эрэнэбин. Эбии туох эрэ ­этэрдээххин быһыылаах?

– Хайдах диэххэ сөбө буолла… Киһи кыбыстар кыбычыыныгар ыллардым.

– Кэтэҕэмэйдээмэ, туох баарынан кэпсээ.

– Маннык… Эн балтыҥ Дайаа дьэ кэлэн оҕоҕо баҕаран миигин эдэр хос ойохтуон баҕаран сү­гүннээбэт. Мин төһөтүн да иһин кытай киһитэ, аттыбар кэргэннээх сылдьан итинтэн кыккыраччы батынабын. Бу саатын-суутун! Ону адьас өйдөөбөт.

– Сөп. Кинилиин кэпсэтиэм. Эн олус омуннурума. Сааһырбыт дьахтарга эҥин эгэлгэ санаа киирэр баҕайыта. Тулуй. Ааһыа.

– Түргэнник аастар!.. Сүрэ бэрт, – диэтэ У Хуан уонна иһигэр мантан ханна эрэ ыраах уһун айаҥҥа аттаныан баҕарар санаа баарын таайда: мантан өр кэмҥэ баран хаалбыт киһи…

* * *

Баара-суоҕа икки хонугунан У Хуан ити бүөм санаата туолан соһутта.

Киин Уоруктан сорук уол саархаан дьаһалын аҕалла. Онно этиллэринэн Турар сөгүн икки аҥаар мэҥэннээх соҕуруулуу-арҕаа Куньулууну кыйа аартыкка диэри тиийэн салгыы дьаһал кэтэһэригэр соруйбут.

– Дьэ бэрт! – Турар үөрдэ. – Миэхэ ити эгэ эрэ!

– Миэхэ эмиэ! – У Хуан саҥа аллайда. – Айана суох тэһийбэт эбиппин.

– Мин сарсын бардым, айаны-сырыыны кэпсэтэ. Эн өйүүн аттанаар.

– Истэбин, тойон сөгүн! – дьоллоох У Хуан хаһыытыы былаан хардарда.

Кинини өрөгөй кууста! Айаҥҥа! Күүтүүлээх айан! Көҥүл диэн бу!

Санаан көрбүтэ саҥа саҕаланыахтаах сын­ньалаҥ олоҕуттан хайыы-үйэ сылайбыт. Кэлин сэриитэ, айана-сырыыта, дьаһала-дьаһаҕа суох хайдах буолар?

 

Чолбон. – 2018. – №3, 4

 

 

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *