Ньургуһун кэхтибэт кэрэтэ

Быйыл төрөөбүтэ 100 сылын туолбут буойун-суруйааччы Тимофей Сметанин суруйбут «Лоокуут уонна Ньургуһун» драмата—биһиги биир дойдулаахтара киэн туттар айымньыбыт.
Кэбээйи народнай театра уруккуттан туруорар биир сүрүн айымньытынан буолар. Ньургуһун оруолун хайаан да көрөөччүлэр куттарын туппут, бары өттүнэн эргиччи талааннаах, кэрэ мөссүөннээх артыыс оонньуохтааҕа саарбаҕа суох буолара. Урут оскуолаҕа үөрэнэ сырыттахпытына, Ньургуһун оруолун олохтоох народнай театр артыыһа, учуутал Анастасия Левина уйан кутунан иэйэн итэҕэтиилээхтик толорбутун туһунан биһирээн кэпсииллэрэ. Анастасия Федоровна тутта-хапта сылдьара, уһун суһуоҕа, ураты куолаһа уонна кини уобараһы айар, дьоҥҥо тиэрдэр дьоҕура элбэҕи этэрэ. Бар дьоно кини чаҕылхай толоруутун олус биһирээн ылынара…
Бу драма күн бүгүн П.А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын сценатыгар көстөр. Хас биирдии испэктээкил “Лоокуут уонна Ньургуһун” саҥаттан саҥа көрөөччүнү умсугута абылыыр күүстээх айымньы буоларын мэлдьи мэктиэлиир. Саха академическай театрын сценатыгар саҥа көлүөнэ артыыстар кытыннылар: Ньургуһуну — Ирина Никифорова, Лоокууту — Айаал Аммосов, Мөлчөһү — Иннокентий Луковцев, Мардьааһайы — Петр Садовников толорбуттара, онтон Күһэҥэй оҕонньор оруолун, ити үөһээ ааттаммыт эдэр артыыстары театральнай искусство маастарыстыбатыгар уһуйбут РФ үтүөлээх уонна СР народнай артыыһа, ССРС уонна РФ Государственнай бириэмийэтин лауреата Ефим Степанов толорбута.
Бу соторутааҕыта, “Лоокууту уонна Ньургуһуну” кытта саҥалыы алтыһан аастым. Ол курдук Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии уота уҕараан, Кыайыы кыһыл былааҕа тэлэбирии кыыспыт, дьон-сэргэ үрүҥ хараҕын өрө көрөн үөрбүт-көппүт кэмигэр Ньургуһун оруолун бастакынан оонньообут, САССР үтүөлээх артыыһа Ирина Михайловна Максимова сүүс сааһын быйыл өрөспүүбүлүкэҕэ бэлиэтээн аастыбыт, кини тус олоҕор олук түһэрбит айар аартыгынан ахта-саныы айаннаатыбыт…
1962 с. «Лоокуут уонна Ньургуһун» драманы Тааттатааҕы народнай театр Москваҕа Кремль сценатыгар хайдах туруорбутун, кылаабынай оруолу толорооччу, туруорааччы-режиссер Ирина Максимова уустук дьылҕатыгар бу драма улахан оруоллааҕын туһунан артыыс кыыһа, САССР үтүөлээх артыыһа, РФ культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха сирин норуоттарын музыкатын уонна фольклорун мусуойун директора А.П. Решетникова ахтыы суруйбута. 1999- 2000 сс. Дьокуускайга театр сезонун аһыллыытын анал буклетыгар, Тааттатааҕы народнай театр үбүлүөйдээх сылынан нууччалыы тылынан тахсыбыта. Онно Аиза Решетникова «Неувядаемая красота Ньургуһун» диэн нууччалыы тылынан суруйбут ахтыытыттан тылбаастаан билиһиннэрэбит:
— Ирина Михайловна 1990 с. бэйэтин автобиографиятын Америка чинчийээччитигэр Марджори Балзерга анаан суруйарыгар ити түгэни туттуна суруйбута уонна куомуннаһан баһааҕырдыбыт күөттээччилэри ааттарын ааттаабатах этэ. Мунньах боротокуолун сыныйан аахтахха, барыта сталининскай саралааһын кэмин суутун сценарыйынан барар курдук, Артыыс П.М. Решетников талааннаах дьону театртан үүрэр сатамматын туһунан эппитин, онно кинилэри утарааччылар түгэни туһанан, кирдээх-хохтоох тылларынан үрдэ суох саба ыһан, тумнаран биир үтүө тыл этиллибитин күөрэйбэттии тимирдибиттэр. Өйдөнүллэр, ити барыта мөкү дьон соруйан сонордоһуулара, дьон олоҕун саахымат хаамыытын курдук көрөн олорон киһини самнарар быһыылара, театр примадоннатын от-мас курдук үлтү тэпсии, театр иһинээҕи ордугурҕааччылар кыыбаҕалара-дьээбэлэрэ этэ. Аҥардастыы таптал туһуттан эмсэҕэлээбит икки киһи олоҕун улахан драмата. Ол эрээри, киһини дьиҥнээхтик тургутуу — кинини өссө ыраас, үчүгэй эрэ оҥорор!
Улуу Кыайыы (1945-1946) сылларыгар Тимофей Сметанин лирическай драматыгар Ньургуһун оруолун оонньоон Ирина Михайловна Максимова инникитин улахан артыыс быһыытынан ааттанар, сураҕырар күннээх кэмэ сандаара күөрэйбитэ, кини талааныгар сүгүрүйээччилэргэ сулус буолан тырымныы тыкпыта . Көрөөччү биһирэбилинэн, “саха кэрэ Джульеттатын” аатын ылбыта уонна кини дьылҕатыгар ити оруолу толоруу туспа бэлиэ суолталаах этэ. Оттон салгыы, 1962 сыллаахха Кремль сценатыгар тахсыыта кини артыыс, туруорааччы режиссер быһыытынан чаҕылхайдык көстүүтүнэн, хаһан эрэ хаарыаннаах кэмин мүччү ыһыктыбытын төннөрүүтүнэн, айар дьоҕурун көрдөрөр, кыаҕын бигэргэтэр өрөгөйдөөх түһүлгэтинэн, дьоллоох туонатынан буолбута!
Буойун-суруйааччы Т. Сметанин норуот номоҕор олоҕуран суруйбут дьикти лирическай драматыгар бииртэн биир солбуллар түһүмэх оччотооҕу уустук олох социальнай харгыстарыгар хабыллан улахан аймааһыннаах, тыҥааһыннаах трагическай көстүүгэ кубулуйар, ол эрээри, таптал күүһүнэн солбуллан айманыы оргууй симэлийэн үөрүү, дьол түһүлгэтигэр кубулуйар. Ирина Максимова Ньургуһунунан саха сэмэй кыыһын биир бастыҥ уобараһын, кини ис-тас иэйиитэ кэрэтин, күүстээҕин, эҥкилэ суох ырааһын чаҕылхайдык арыйбыта уонна туруулаһар дохсун күүһүн-уоҕун аһаҕастык көрдөрөн, барытын сэмэйдик, сүрэҕин түгэҕэр саһыара сытар күндү иэйиитин көрөөччүгэ тиэрдэр. Оттон кыыс күүстээх иэйиитин, ис туругун балысханнаах долгунун Ньургуһун монологун ааҕыытыгар көстөр. Кыыс уолга тапталын билинэр сырдык иэйиитин Пушкин Татьянатыгар суругар сыһыары тутан тэҥниэххэ сөп . Артыыс иэйэр туругунан, толорор маастырыстыбатынан барытын биир ситимҥэ күөгэҥнээбэт уран тыыннаан көрөөччүгэ тиэрдэринэн, абылыы долгутарынан дириҥ суолталанар. Кини Ньургуһуну оонньууругар бэйэтэ туспа өйдөбүллээҕэ: оруолу арыйыы хас биирдии түһүмэҕэ — инники буолан ааспыт сайдыытын түмүгэ, ситиспити ыраастык бигэргэтэн биэрии уонна артыыс оонньуур тэтимин ыһыктыбатын ситиһии. “Лоокууту уонна Ньургуһуну” төһөлөөх элбэхтик көрбүппүн ааҕан сиппэккин… Хас сырыы аайы көрдөххө бары өттүнэн тэҥҥэ сайдыбыт кэрэ дууһа кэхтибэт эйгэтэ арыллар: бастаан биһиги көрөбүт кыраһыабай килбик кыыһы, оттон салгыы драма героинятын дьиҥнээх уобараһын, кини сүрэҕэр иһийэ сыппыт уохтаах иэйиитэ төлө мөҕөн тахсарын…
Мин театр оҕото буоллаҕым, күннэтэ ийэбинээн сиэттиспитинэн сырыттахпыт. Хас бэлэмнэнии аайы, хоруопка сытар Ньургуһуну көрөн мэлдьи уйадыйар, аһынар буоларым уонна үргүлдьү хараҕым уута тохтубутунан барара. Кини дьиҥнээхтик өлбөтүн билэрим, сценаҕа оонньуурун, ол эрээри бу сырыыга чахчы өллө дии санааммын өссө марылаччы ытыырым, ийэбин ыҥыран сарылыырым… Сцена кэннигэр турар артыыстар миигин көрүдүөргэ соһон таһаараллара, улахан эдьиийим Лера имэрийэн, кууһан уоскута сатыыра… Ийэм барахсан “хоруоптан” ойон туран миигин уоскутар, өйдөтөр түбүгэр түһэрэ уонна этэрэ: “Эмиэ ытаабыккын! Мин дьиҥнээхтии өлбөппүн, оонньуубун ээ…” диирэ.
1962 сыллаахха Москваҕа “Лоокуут уонна Ньургуһун” Кремль сценатыгар турбутугар, мин Киин музыкальнай оскуолаҕа бииргэ үөрэнэр дьүөгэбинээн Одаркалыын сылдьыбыппыт. Кремльгэ чугааһаан истэхпит аайы долгуйарым күүһүрэн иһэрэ, төһөтүн да иһин самодеятельнай театр улахан сценаҕа тахсан эрдэҕэ уонна тыа дьоно хайдах оонньууллара, кинилэри киин сир публиката хайдах ылынара барыта биллибэт этэ. Саала иһэ дьонунан туолбут, олор истэригэр саха устудьуоннарын сирэйдэрэ көстөн ааһаллара, биллэр- көстөр артыыстар да бааллара. Аныгылыы истэр тэрил, тылбаастааһын суоҕа, онон тылы-өһү өйдүүр уустуктардаах этэ. Ийэм бэйэтин монологун ааҕарыгар, сценаҕа килбиктик киирэн, атаҕын төбөтүнэн сир кырсын бигээн ханнык эрэ көстүбэт бэлиэлэри оҥортуура, ол кыыс уолга сүрэҕин кистэлэҥин арыйар долгутуулаах түгэнигэр, онно саҥарарыгар сирэйин туттара, хараҕынан көрөрө Лоокуут эрэ сүрэҕин долгуппатаҕа, бүтүн сааланы иэйэр кутунан кууспута, таптал тыынынан илгийбитэ. Оттон дохсун ытыс тыаһа саалаҕа ньиргийбитигэр мин ийэбинэн киэн туттубутум. Бу кини улахан сценаҕа алта сыл устата тахсыбакка сылдьан баран, артыыс быһыытынан саҥалыы уран иэйии кынаттанан өрө күөрэйэн тахсыытын биир чаҕылхай түгэнэ этэ. Оннук да буолуохтаах этэ! Бу спектакль “биир артыыс оонньооһуна” буолбатах, бары артыыстар биир таһымнаахтык тэҥҥэ оруолларын толорбуттара, режиссер туруоруммут сыалын-соругун ыраастык ситиспитэ.
Онно сылдьыбыт театральнай пресса суруналыыстара режиссер үлэтин, уһуйааччы быһыытынан кини дьоҕурдааҕын, самодеятельнай артыыстар оонньооһуннарын үрдүктүк сыаналаабыттара. Ирина Михайловна Таатта народнай театрын артыыстарыгар бэйэтин үтүө холобурунан, билиитинэн-көрүүтүнэн, талаанынан элбэҕи сахпыта, артыыс уустук идэтин баһылыырга үгүстэргэ олук уурбута. Аҥардас Ньургуһун уобраһынан кини кураанах санаа сиппэтин көрдөрбүтэ. Ньургуһун кэнниттэн кини элбэх сүрүн оруоллары дьон өйүгэр-санаатыгар иҥэр гына чаҕылхайдык толортообута. Оччолорго телевизор суоҕа, онон дьон театрга дьулуһар этилэр, сөбүлээтэхтэринэ хастыыта эмэ төхтөрүйэн сылдьаллара, билигин артыыс тугу саҥарыахтааҕын, хайдах хамсаныахтааҕын билэн олороллоро, ол эрээри, кини оонньуур оруолларын саҥалыы көрөн эрэрдии умсуйгуйан туран көрөллөрө-истэллэрэ, артыыһы астына биһирииллэрэ, толору эстетическэй дуоһуйууну ылаллара.
Бу Москваҕа маннык чаҕылхайдык, үрдүк көтүүлээхтик, ситиһиилээхтик сылдьыы кэнниттэн кими баҕарар саҥа бочуокка-аака түһэриэ этилэр, онтон кинилэри баара-суоҕа партияҕа төннөрүү эрэ туһунан кэпсэтии барбыта. Бииринэн, кинилэр партийнай дьиссипилиинэнэн кыһарыйыллан тыаҕа букатын хаалыахтаахтарын эмиэ сөбө, онон аккаастаммыттара. Ирина Михайловна уонна Роман Семенович биири эрэ көрдөспүттэрэ, Дьокуускайдааҕы драматическай театр сценатыгар төннүннэрэллэригэр, айар олохторугар онтон ордук атын улахан наҕарааданы күүппэттэрин туһунан эппиттэрэ. Кинилэр реабилитацияны ааһар кэмнэрэ 1990 сыл сэтинньи 12 күнүгэр диэри уһаабыта, онтон Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Председателин М.Е. Николаев Уурааҕа тахсыбыта, ол И.М. Максимоваҕа “САССР үтүөлээх артыыһа” диэн бочуоттаах аатын төнүннэрии туһунан этэ. Ити барыта уһун унньуктаах историяны ааспыта, театрдар ааттарыттан, бу икки артыыс аҥардастыы тапталтан эмсэҕэлээбит дьылҕаларын чэпчэтэн уонна үтүмэн сыл кэнниттэн репрессияламмыт дьоннору өйөөн, урут ылбыт, былдьаммыт наҕараадаларын төннөрөллөрүгэр хаста да ССКП обкомугар көрдөһүү сурук түһэриллибитэ. Ол барыта «суулуу тутуллан” эппиэтэ суох мэлийэрэ.
1990 — нус сылга, хамыыһыйа эмиэ 1956 сыллааҕы “ айдааннаах арахсыыны” көбүтэн суругу театрга төнүннэрбитэ, Аны мин Роман Семенович сүбэтинэн, ханнык да киһи кулгааҕар баппатах түктэри дьыаланы хамсатарга ылсыбытым. Михаил Ефимовичка И.М. Максимова дьылҕатын быһаарарыгар, буруйа суох дьон кырдьыктарын таһаарарга, кыра да сырдык санааны угарга культура өттүттэн биир да бэрэстэбиитэл ыҥырыллан мэктиэлэспэтэҕин, саҥа наҕарааданы буолбакка, урут үлэлээн ылбытын Президиумунан төнүннэрэллэрин туһунан ис хоһоонноон суруйбутум. Театр миигин өйөөбүтэ, кырдьык тахсар сарыала кылбайбыта, культура үлэһиттэрин энциклопедиятыгар киирбит албан аата -суола төннүбүтэ. А.С. Борисов Ирина Михайловнаҕа түөскэ кэтэр бэлиэтин кытта докумуонун бар дьон ортотугар, сиэнэ кыыс Алина сыбаайбатыгар кэлэн бочуоттаахтык туттарбыта. Онтон, бу курус история кыттыылааҕа, эмиэ элбэҕи сүтэрбит Роман Семенович бэйэтин тус сыһыанынан туспа махталы ылар, бу кинилэр кэхтибэтэх кэрэ сыһыаннарын өссө төгүл мэктиэлиир. 14-16 саастааххар Ромео уонна Джульетта буолар судургу курдук, онтон тапталы сааһырыаххар диэри бүөбэйдээн илдьэ сылдьыы олох атын эбээт…
Ньургуһун – миэхэ эмиэ бэйэбэр туспа бэлиэ кэриэтэ…
Ньургуһун — барыларын бииргэ тутуһуннарбытынан Кремльгэ тиэрдибитэ.
Ньургуһун сибэкки тоҥ буору тобулар — ол аата саас, таптал иһэр… Күн күлүмнээх кэрэ сибэкки күүстээх таптал туоһута буолан үөмэхтэһэ үүнэ Ийэ Сири үйэлэргэ симии туруоҕа…

Варвара Калининская, СР культуратын туйгуна,общественник

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *