НЬЫЫКАН ОЙУУН ТУҺУНАН ЧОПЧУЛААҺЫННАР

Ньыыкан наука, краеведение уонна публицистика матырыйаалларыгар

Айылҕаттан айдарыылаах, үөһэттэн үөтүүлээх, XX үйэ биир бэлиэ киһитэ, саха омук киэн туттуута, саарына буолбут Никон Алексеевич Васильев норуот эмчитин быһыытынан бүтүн Арассыыйа, Сибиир, Саха сирин үрдүнэн киэҥник биллибитэ. Аан айылҕата киниэхэ анаан биэрбит уратытын кэмигэр сөпкө өйдөөн, олох араас эндирдэриттэн сынтарыйбакка, ыар охсууларыттан дьулайбакка, ол талаанын уотун сөҕүрүппэккэ салгыы күөдьүтэн, сайыннаран, дьонун-сэргэтин дьаҥтан-дьаһахтан, өлөр өлүүттэн быыһыырга олоҕун барытын анаабыта.

Ньыыкан Ойуун–Никон Алексеевич Васильев ураты дьоҕурун бэрт эрдэттэн бэлиэтии көрөннөр, оччотооҕу Сэбиэскэй Сойуус, кэлин Арассыыйа, Саха сирин биллиилээх дьонноро – историктар, этнографтар, фольклористар, ботаниктар, музыковедтар, кино-фотодокументалистар, кыраайы үөрэтээччилэр интэриэһиргээн, араас сылларга анаан кэлэн үөрэппит, чинчийбит уонна сурукка-бичиккэ киллэрбит, хаартыскаҕа түһэрбит, киинэҕэ устубут эбиттэр.

Бастакынан, Ньыыкан ойуун, оччолорго сурукка киирэринэн Никон Поскачин, ааспыт үйэ 20-с сылларынааҕы кыырыыларын I Боотулуу нэһилиэгин үлэһиттэр 1-кы сүһүөх оскуолаларын учуутала 20 саастаах Андрей Александрович Попов сурукка тиһэн ылбытыгар тирэҕирэн кэлин, сахалар былыргы итэҕэллэрин Арассыыйа наукатын киэҥ эйгэтигэр киллэрбитэ. Кини бу сүдү суолталаах научнай үлэҕэ оччотооҕу Үөдүгэй улууһун Боотулуу, Оноҕоччут уонна Сургуулук нэһилиэктэрин уон ойуунун отуттан тахса араас суол кыырыыларын суруйан, кэлин тылбаастаан киллэрбитэ. Манна Ньыыкан ойуун «Сылгы кэрэҕэ», «Дүҥүр алгыһа» уонна «Кэрэххэ кыырыы» диэннэрэ киирбиттэр.

Андрей Попов 1902 cыллаахха сэтинньи 2 күнүгэр Бүлүү уокуругун Үгүлээт нэһилиэгэр баар Благовещенскай таҥаратын дьиэтин аҕабыытын Александр Попов дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Дьокуускайга 2-с сүһүөхтээх оскуоланы бүтэрэн баран Боотулууга 1919 сыллаахха аһыллыбыт оскуолаҕа учууталынан ананан кэлэн, 1922-1925 сылларга үлэлээбит. Бу үлэлиир кэмигэр этнографическай матырыйааллары хомуйуунан күүскэ дьарыктаммыт. Бэйэтэ суруйарынан, кыһынын учууталлыыр кэмигэр Боотулууга, сайыҥҥы сынньалаҥын кэмигэр 5-6 көстөөх дойдутугар Үгүлээккэ бара-кэлэ сылдьан баай этнографическай матырыйаалы хомуйбут. Үгүлээт уонна Боотулуу икки ардыларынан, эбэтэр ыаллыы сытар Оноҕоччут, Көтөрдөөх, Сургуулук, 1-й Үөдүгэй, 1-й Күүлэт, Ыйылас нэһилиэктэригэр олохтоох саха ойууттарын тылларыгар киллэрэн, кыырдаран, ону сурукка түһэрэн туох да сөҕүмэрдээх улахан үлэни оҥорбут. Попов бу сүдү научнай үлэтигэр чугас көмөлөһөөччүлэринэн олохтоохтор, олор истэригэр Боотулуу оскуолатыгар бэйэтэ үөрэтэр оҕолоро буолбуттар. Ол курдук, кини Захар уонна Евсей Николаевтары, Роман Поскачины, Лука Федотовы уонна Петр Догоровы махтанан ааттаталаабыт.

1925 сыллаахха Андрей Поповы Саха АССР үөрэххэ наркомата Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай университет этнографияҕа салаатыгар салгыы үөрэттэрэ ыыппыт. Кини өссө университекка үөрэнэр сылларыгар Петр Великэй аатынан антропология уонна этнография музейыгар (Кунсткамераҕа) үлэҕэ киирбит уонна олоҕун тиһэх сылларыгар диэри, бу манна, Сибиир секторыгар үлэлээбит. Саха сириттэн соҕуруу барарыгар, Бүлүү ойууттарын кыырыыларын, о.д.а. этнографическай, фольклорнай матырыйааллары хомуйан илдьэн архыыпка туттарбыт. Олортон сорох матырыйааллар, ол иһигэр Ньыыкан Поскачин «Дүҥүр айааһааһына» («Оживление бубна») диэн кутуруута 1936 сыллаахха «Якутский фольклор» кинигэҕэ киирбит эбит. Кинигэни академик А.Н. Самойлович, Е.М. Тагер, М.А. Сергеева хомуйан, редакциялаан таһаарбыттар.

1935 сыллаахха ССРС Наукатын академиятын Квалификационнай хамыыһыйата Поповка «этнография» хайысхатыгар историческай наука кандидата учуонай степенин иҥэрбит, оттон 1947 сыллаахха ВАК кинини Ленинградтааҕы университет этнографияҕа доцена оҥорбут.

Улахан учуонай уһуна суох олоҕун устатыгар научнай интэриэһин Сибиир кыра омуктарын – долгааннар, нганасааннар устуоруйаларын, култуураларын уонна олохторун-дьаһахтарын үөрэтиигэ анаабыта. Элбэх фундаментальнай научнай үлэлэри бэчээттэппитэ, сорох улахан үлэлэрэ хомуллан, бэлэмнэнэн баран бэчээттэммэккэ хаалбыттара. Сэрии кэмигэр Андрей Попов баҕа өттүнэн блокадаламмыт Ленинградка хаалан, үөрэммит, үлэлээбит музейыгар Сибиир секциятын салайан салгыы үлэлэппит. Кини наукаҕа киллэрбит сүҥкэн үтүөтүн уонна Ленинград куорат көмүскэлигэр көрдөрбүт хорсун быһыытын иһин сэбиэскэй бырабыыталыстыба «Бочуот знага» уордьанынан уонна «Ленинград оборонатын иһин» мэтээлинэн наҕараадалаабыта. Үлэтин үгэнигэр сылдьар учуонай 1960 сыллаахха өлбүтэ.

***

А.А. Попов ааспыт үйэ 20-30-c сылларыгар Бүлүү уокуругар хомуйбут бэрт элбэх фольклорнай, этнографическай матырыйааллара бэчээттэммэккэ хаалбыттарын, Антропология уонна этнография музейын (Кунсткамера) архыыбыттан саха учуонайдарыттан бастакынан булан, иҥэн-тоҥон үөрэтэн киэҥ эйгэҕэ таһаарбыт киһинэн ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи салаатын Тыл, литература уонна история институтун научнай үлэһитэ, биллиилээх фольклорист-учуонай Прокопий Елисеевич Ефремов буолар. Антропология уонна этнография музейын (Кунсткамера) архыыбыгар баар Бүлүү ойууттарын туһунан А.А. Попов үлэлэрин булан үөрэтэригэр Прокопий Елисеевич Никон Поскачин (Васильев) үс кыырыытын: «Сылгы кэрэҕин», «Дүҥүр алгыһын» уонна «Кэрэххэ кыырыытын» ордук иҥэн-тоҥон билсибитэ. С.Т. Боескоров суруйарынан, кэлин Ефремов Боотулууга уоппускатыгар, эдьиийигэр А.Е. Ефремоваҕа сынньана таарыйа кэлэн, оҕонньорго Түүкээҥҥэ киирэн хонон-өрөөн тахсара үһү (2014).

***

Ньыыкан кырдьаҕас уустук эндирдээх олоҕун, кини бастаан ойуун, онтон эмчит быһыытынан, сахатын дьонун араас ыарахан ыарыылартан, дьаҥтан-дьаһахтан быыһыырга бэйэтин иннигэр туруоруммут сүдү сыалын-соругун, ону ситиһэргэ өркөн өйүнэн, талба талаанынан айан таһаарбыт араас эмтиир ньымаларын туһунан сиһилии ырытан маҥнайгы научнай киэптээх ыстатыйаны философия доктора, профессор Ксенофонт Дмитриевич Уткин суруйан турар (Саха ойууннара, 1993).

Бэйэтэ Ньурба Таркаайытыттан төрүттээх улахан бөлүһүөк учуонай тыыннааҕар Ньыыканы көрсүбэтэҕиттэн улаханнык кэмсинэрэ: «Биһигини бэйэбитин кытары айылҕаттан айдарыылаах эмчит, ойуун киһи тэҥҥэ сылдьыбытын наука, үөрэх өттүттэн сэҥээрбэтэхпит хомолтолоох. Өлбүтэ 15 сыл ааспытын эрэ кэннэ, саҥа өй-санаа ухханыгар олорсон, сүдү, улахан дьоннорбутун туоһулаһан, ыйыталаһан эрэбит…»

Саха биир бөдөҥ бөлүһүөк-учуонайа Уткин Ньыыкаҥҥа анаммыт улахан ыстатыйатын маннык дириҥ ис хоһоонноох тылларынан түмүктээбит: «Никон Алексеевич Васильев–Ньыыкан ойуун дьиҥнээх бэйэтин талаана ситэ-хото арыллыбакка хаалбыта. Ол эрэн, киһи уонна олох сүдү, сүппэт тылларын өтө көрөн, эт сүрэҕинэн ылыммыт буолан, киһи олоҕун уһатар соҕотох сокуонунан олорон ааспыта. Ойууннуур да кэмигэр, кэлин отоһут, эмчит да буолан баран, бар дьону дьаҥтан, ыарыыттан быыһыыр туһугар өйүн, сүрэҕин бүтүннүү анаабыта. Элбэх киһи абыраммыта. Олох кэрэ киэлитигэр иккиһин эргиллэр дьылҕа бэлэҕин билэр кыахтаммыттара. Ньыыкан курдук уос номоҕор олорон хаалбыт норуот бүтэй бөлүһүөктэрэ, өйдүүн-сүрэхтиин гуманист дьоннор кэлэр да кэмҥэ кэпсэлгэ сылдьыахтара».

***

Никон Алексеевич Васильев ойуун, эмчит быһыытынан төрөөбүт норуотугар оҥорбут сүдү суолталаах үтүөтүн туһунан биллиилээх археолог-сахалар былыргы итэҕэллэригэр, ойууннааһыннарыгар элбэх научнай үлэлэрдээх учуонай, историческай наука доктора, профессор Розалия Иннокентьевна Бравина хас да үлэтигэр эмиэ ахтан, суруйан турар. Ол курдук, «О шаманских текстах А.А. Попова» (2006), «Шаманы седого Вилюя» (2010) диэн ыстатыйаларыгар уонна быйыл тахсыбыт «Шаманы – избранники небес и духов» (2018) диэн кинигэтигэр Ньыыканы Ойууну норуот номоҕор киирбит саха ойууттарын ахсааныгар киллэрбитэ.

***

Ньыыкан кырдьаҕас айылҕаттан бэриллибит мындыр өйдөөх отоһут эмчит буоларын туһунан киниэхэ эмтэнэн үтүөрбүт дьон үгүстүк махтанан этэрин-суруйарын таһынан, ботаника, фитотерапия хайысхаларыгар анал үөрэхтээх специалистар эмиэ үрдүктүк сыаналаан бэйэлэрин научнай үлэлэригэр таарыйбыттара.

Саха сирин эмтээх отторун уһун кэмҥэ дириҥник үөрэппит, биллиилээх ботаник-учуонай Афанасий Акимович Макаров «Растительные лечебные средства Якутской народной медицины» (1974), «Лекарственные растения Якутии» (1980) диэн научнай монографияларыгар: «Здесь использованы многочисленные опросные сведения, собранные нами в 1962-1970 гг., с участием студентов-дипломников биологического отделения биологогеографического факультета Якутского университета собираются сведения о ботанических средствах народной медицины якутов. Сбор сведений путем опроса местного населения показывает, что в настоящее время в результате коренного улучшения медицинского обслуживания, расширения аптечной сети в районах республики, население полностью забыло знахарство. Народных лекарей, наделенных ореолом искусного врачевателя, почти не осталось. Лишь кое-где сохранились отдельные старожилы, хорошо знающие народные средства и рекомендуемые рецепты (ныне здравствующий Н.А. Васильев из Вилюя, недавно скончавшийся Ф.П. Чашкин из Татты и др.)».

Ньыыкан Саха сирин үүнээйилэрин дьону эмтииригэр туһанар ньымаларын үрдүктүк сыаналаан туран, Афанасий Макаров сорохторун бэйэтин научнай үлэлэригэр киллэртээбитэ. Ол курдук, Макаров «Растительные лечебные средства Якутской народной медицины» (1974) диэн монографиятыгар тиит мас (лиственница даурская (Larix dahurica Turcz.) норуот медицинатыгар былыргыттан араас ыарыыларга туттулларын ыйан туран, суруйар: «По сообщению народного быраасевателя Н.А.Васильева, сухие, мелко раскрошенные кусочки ветки непрерывно развариваются в течение 2-3 суток, после чего жидкость упаривается. Оставшаяся после этого масса (попрошок) используется при головных болях, болях в сердце, энцефалите и параличе, ревматизме, при болезнях почек и печени, а также при раке желудка». (стр.35).

Оттон «Лекарственные растения Якутии» диэн 1980 сыллаахха тахсыбыт монографиятыгар сугун абаҕата, чэмпэрээк (багульник болотный, Ledum palustre L.) киһи доруобуйатыгар туһатын ырытарыгар Афанасий Макаров Ньыыкан кырдьаҕас туттар ньыматын аҕалар: «По словам народного врачевателя Никона Алексеевича Васильева (1882 г.р., якут, коренной житель Вилюйского района) отвар надземной массы пьют при сердечных заболеваниях. Для этого 10 г. сухого растительного материала, собранного перед цветением, кипятят в 1 л воды. Затем 9 капель отвара растворяют в 1 столовой ложке воды и принимают 3 раза в день».(стр.43).

Уҥуохтаах отону (толокнянка обыкновенная, Arctostaphylos uva – ursi L. Spreng), ханнык ыарыыга туһаныахха сөбүн туһунан маннык суруйбут: «О лечебном эффекте толокнянки знали и применяли в своей практике и якутские быраасеватели, такие, как Ф. Чашкин (в качестве вяжущего, мочегонного и успокаивающего средства), Н.А. Васильев (при болезнях почек и мочевого пузыря: 20-30 листьев на 0, 5 л. воды; по 3 раза в день по 1 столовой ложке) и др». (стр.141).

Н.Е. Васильев (2011) суруйарынан, биологическай наука кандидата, геоботаник, доцент Семен Захарович Скрябин оҕонньорго анаан-минээн кэлэн кэпсэтэн-ипсэтэн, эмтээх үүнээйилэр тустарынан үгүһү ыйыталаһан суруммут эбит. Оҕонньор кинини күнү быһа батыһыннара сылдьан ханнык үүнээйи хаһан, хайдах хомуллан, дьаһаллан туһаныллыахтааҕын кэпсээбит, көрдөрбүт этэ. Семен Захарович сөҕөн-махтайан: «Үүнээйилэри билэбин дии саныыр этим даҕаны, оҕонньор билэринкөрөрүн кыратык даҕаны билбэт эбиппин», – диэн билиммитэ үһү.

Оттон Семен Скрябин диэн дойдуга биллэр улахан ботаник-учуонай этэ. Кандидатскай диссертациятын 1968 сыллаахха «Степная растительность в среднем течении р. Индигирки» диэн интэриэһинэй тиэмэҕэ ситиһиилээхтик көмүскээбитэ. Вера Александровна Шелудякова, Михаил Николаевич Караваев курдук ССРС үрдүнэн биллэр бөдөҥ учуонай-ботаниктары кытта бииргэ үлэлэспитэ. Михаил Караваевы кытта кыттыһан таһаарбыт «Растительный мир Якутии» диэн бөдөҥ научнай үлэлэрэ аан дойду үрдүнэн улахан биһирэбили ылан, 1991 сыллаахха «Зеленый покров Якутии» диэн саҥа аатынан хос бэчээттэнэн тахсан күн бүгүҥҥэ диэри ботаника, флористика специалистара кыбына сылдьар кинигэлэригэр кубулуйбута.

Бу биһиги кылгас ырытыыбытыттан да көстөрүнэн, оччотооҕу ботаническай наука уонна фиторесурсология биллиилээх үлэһиттэрэ, дойду бөдөҥ учуонайдара мындыр өйдөөх норуот эмчиттэрин уонна кинилэр дьоннорун-сэргэлэрин эмтиир ньымаларын күүскэ кэтээн көрөн үөрэппиттэр, наадыйалларын бэйэлэрин үлэлэригэр туһаммыттар уонна сүрдээх үрдүк сыанабылы биэрбиттэр эбит.

***

Улуу эмчит биир дойдулааҕа, биллиилээх археолог, этнограф, историческай наука доктора, профессор Никита Деевич Архипов научнай үлэлэригэр Үөһээ Бүлүү улууһун, чуолаан Боотулуу, Сургуулук нэһилиэктэрин түҥ былыргыларын дириҥник хасыһан үөрэтэн уонна ол туһунан элбэхтик суруйан турар. Кини этэринэн, XX үйэ саҕаланыаҕыттан үөскээбит араас политическай моһоллортон иҥнибэккэ норуот тылынан уус-уран айымньытын уонна фольклорун кэҕиннэрбэккэ биһиги кэммитигэр диэри тыыннаах аҕалбыт дьоннорбутунан саха төрүт итэҕэлин илдьэ сылдьааччы ойууттарбыт этилэр. Профессор Архипов араас хайысхалаах наука үлэһиттэрэ Ньыыкан ойуун туһунан этиилэрин, сыанабылларын бииргэ туомтуу тардыы кэриэтэ: «Аан айылҕа биллибэт сүдү күүһүн толору туһанан, отоһуттааһынын кытта ойууннааһынын табыгастаахтык дьүөрэлээн туттубут саха норуотун бүтэһик дьиҥнээх Улуу эмчитэ – Н.А. Васильев–Ньыыкан Ойуун этэ», – диэн, Ньыыкан кырдьаҕас дьонугар-сэргэтигэр оҥорбут сүҥкэннээх үтүөтүн биир этиинэн олус бэргэнник бэлиэтээбитэ баар (2018) .

***

Ньыыкан кырдьаҕаһы кытта элбэх сылларга биир бөһүөлэккэ олорон чугастык алтыспыт, эн-мин дэһэн табаарыстаспыт, ыалласпыт киһинэн, Боотулуу орто оскуолатын учуутала, кыраайы үөрэтээччи, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна Степан Тимофеевич Боескоров буолар. Биһиги санаабытыгар Степан Тимофеевич, норуот эмчитэ Ньыыкан бу билиҥҥи кэм ураты киһитэ буоларын, кини олорон ааспыт олоҕо дириҥ суолталааҕын эрдэ таба өйдөөн, бу Улуу киһи үтүө аатын үйэтитиигэ бастакы олуктары уурбута туох да мөккүөрэ суох. Ол да иһин элбэх сыллар усталарыгар сыралаһан туран, Никон Алексеевич уһун, эндирдээх, уустук олоҕор, кини дьонун-норуотун араас ыарыылартан эмтиир ураты дьоҕуругар анаммыт интэриэһинэй матырыйааллары хомуйан «Ньыыкан: норуот эмчитин туһунан ахтыылар» (2001), «Ньыыкан» (2008), «Ньыыкан: бар дьон махтала бараммат» (2011), «Көстүбэт күүс кистэлэҥэ» (2014) түөрт кинигэни таһаартарбыта.

Ньыыкан бу орто дойду олоҕор Үөһээ Айыылартан анатан, айыллан кэлбит сирдээҕи аналын хайдах толорбутун туһунан Степан Боескоров маннык итэҕэтиилээхтик суруйбут: «Ньыыкан араас түһүүлээх-тахсыылаах олоҕу олорон ааспыт киһи киэнэ кылааннааҕа, мындыра буолан, олоҕун сүнньүн таба тутан, бар дьону абырыыр Эмчит Ньыыкан, Хаанньыт Ньыыкан, Ньыыкан Ойуун, Ньыыкан дуо, – дэтэн, үс сахаҕа биллэн, саҥа туран иһэн ойуун буолан дүҥүрүн айааһыырыгар кутурбутун курдук, «босхо бастаах бороҥ урааҥхайдары эмтээн абыраан», кырдьарын саҕана ойуун дүҥүрүн туттубакка, эт мэйиитинэн, сэргэх-чэбэр көрүҥүнэн, итэҕэтиилээх сыһыанынан, тиийимтиэ тылынан дьон өйүн-санаатын баһыйан-салайан, эмтиир буолан аатырбыт. Норуот эмчиттэригэр итэҕэйии, эрэнии өйүн-санаатын олохтообут сүдү кырдьаҕас – Ньыыкан» (2014).

Степан Тимофеевич өссө аан бастакы кинигэтин киириитигэр: «Никон Алексеевич эдэр эрдэҕиттэн дьоҕурун билинэн, ону сайыннарарга бэйэтинээҕэр сатабыллаах аҕа саастаах дьонтон үөрэнэн, киэҥ сиринэн сылдьан үгүс киһини билэн, билсэн, өйөсанаата түмүллэн, дьоҕурунан дьарыгыран, дьоҥҥо туһалаан, олоҕун дириҥ суолталаан бэйэтин өлбөт үйэлээбит», – диэн саамай сөптөөх уонна таба сыанабылы биэрбит (2001).

***

Ньыыкаҥҥа эмтэнэн, «орто дойду олоҕун кэрэ киэлитигэр иккиһин эргиллэр дьылҕа бэлэҕин билэр кыахтаммыт» (К.Д. Уткин, 1993) хас эмэ сүүһүнэн ааҕыллар саха боростуой дьонун дириҥ махталлаах суруктарын, ахтыыларын хомуйан, тиһэн, сааһылаан хас да кинигэни бэлэмнээн ааҕааччы киэҥ эйгэтигэр таһаарбыт киһинэн Николай Егорович Васильев–Ньыыкан оҕонньор сиэн быраата буолар.

Николай Егорович Васильев эмчит Никон Алексеевичтыын чугас аймахтыылар. Ол курдук, Ньыыкан ийэтэ Огдооччуйа уонна Ньукулай эбэтэ Баабыла бииргэ төрөөбүттэр эбит. Ону таҥара дьиэтин метрическэй докумуоннара чуолкайдык туоһулууллар. Ньыыкан туһунан тоҕо уонна туохтан кинигэ суруйан үйэтитэргэ санаммытын Николай Егорович маннык быһаарбыт:

«Ньыыкан ойуун диэнинэн саха норуотугар киэҥник биллибит норуот улуу эмчитэ Никон Алексеевич Васильев туһунан тугу билбиппин-көрбүппүн суруйан хаалларарга сананным. Оҕонньор Түҥҥэ олорбута – ол туһунан элбэхтик кэпсэтэр буоларбыт. «Суруйааччылар кэлэ сылдьан мин туспунан кинигэ суруйуохпут диэбиттэрэ, онтукалара ханна баарый, эн, ол суруйааччы буолбатах киһи, туох дуоннааҕы суруйуоҥуй», – диирэ. Кырдьык, мин техническэй үөрэхтээх киһи бэрт ыарахан соругу туруоруннум быһыылаах. Ону ол диэбэккэ киниттэн тугу билбиппин-көрбүппүн, дьон ахтыыларын түмэн, кинигэ таһаарар эһэм иннигэр мин ытык иэһим дии саныыбын» (2011).

Ньыыкан кино-фотодокументалистика матырыйаалларыгар

Биһиги дьолбутугар, улуу эмчит Ньыыкан тыыннааҕын баттаһа, кини олоҕун, эмтиир дьоҕурун документальнай киинэҕэ устан үйэтиппит, өлбөт тыыннаабыт киһинэн Латвия аатырбыт кинодокументалиһа Андрис Слапиньш буолар.

Биһиги дойду орто уонна аҕам саастаах дьоно 1981 сыл сайыныгар Латвияттан Андрис Слапиньш диэн өрүкүйбүт хойуу, куудара баттахтаах, элэккэй эдэр киһи Боотулууга бэйэтин айар бөлөҕүн кытта кэлэн, эмчит Ньыыканы киинэҕэ устан барбытын өйдүүр буолуохтаахтар.

1980-1985 сылларга Латвийскай ССР Наукаларын Академиятын народнай киностудията ССРС Композитордарын сойууһун иһинэн норуот музыкальнай айымньытын үөрэтэр Бүтүн Сойуустааҕы хамыыһыйаны кытта кыттыһан Сибиир уонна Уһук Илин норуоттарын былыргы итэҕэллэрин, ойууннааһыннарын, норуодунай медициналарын үөрэтэр сыаллаах «Dream Times» – «Времена сновидений» («Төлкөлөөх түүллэр кэмнэрэ») диэн документальнай киинэни устарга саҥа бырайыагы бэлэмнээн барбыта. Айар бөлөх салайааччытынан эдэр гынан баран, бэлиэр ааттаах-суоллаах Андрис Слапиньш анаммыт. Документальнай киинэ уһуллуутугар консультант-экспертэринэн дойду биллиилээх учуонайдара – этнограф Елена Новик, музыковед Эдуард Алексеев үлэлэспиттэр.

Киинэ түгэннэриттэн: «Үрүҥ ырбаахылаах киһи тэйиччи турара көстөр. Онтон атахтарын төбөтүгэр оҕолуу чэпчэкитик дугунан, туллук курдук элэстэнэн кэлэн, тиэргэн ортотугар биирдэ баар буола түстэ. Бу – сүүс саастаах Ньыыкан оҕонньор ньирэйи ынахтан күөйэр быһыыта. А.Слапиньш киинэҕэ Ньыыканы 98 саастаах диэн комментарийдыыр. Оператор-режиссер Ньыыкан эмтиир ньымаларыттан хааннааһыны сиһилии устан көрдөрөр. Сааһыра барбыт эр киһи олоппоско олорор. Ол гынан баран, этикети тутуһар быһыылаах, ыарыһах сирэйин-хараҕын аһаҕастык көрдөрбөт. Эмчит ыарыһах тириитин скальпелынан (бириитибэнэн дуу) хайа сотор даҕаны, хаан тахсыбат, онно сүөһү муоһуттан оҥоһуллубут хаанныыр тэрилин уурар, онтон хайаҕаһын арыйан чупчуруйан обороро уонна бүөлүүрэ олус чуолкайдык көстөр.

Биир түгэҥҥэ Ньыыкан хороччу улаатан эрэр уол оҕону төбөтүн илбийэ (массажтыы) турар. Онуоха режиссер: «Бу оҕо бииргэ төрөөбүт быраата эмиэ хараҕынан көрбөт үһү. Ньыыкан аҕыйах сеансын кэнниттэн уол барыгылдьытан көрөр, өҥү-дьүһүнү араарар буолла», — диэн сөҕөн-махтайан саҥарара иһиллэр. Киинэ устатын тухары кырдьаҕас наар саҥарар, сороҕор ботугуруур даҕаны, комментарийданар буолан, ис хоһоонун киһи өйдөөн-дьүүллээн истибэт.

Кэрэхсэбиллээх өссө биир түгэн баар: икки ытык кырдьаҕас кэпсэтиилэрэ. Комментарийга Никита Алексеевич Парфенов (Куобах Ойуун) диэн ааттаах үөлээннээҕэ кэлэн олороро, өссө эмиэ Ньыыкан курдук эмчит буолара этиллэр. Сэрэйдэххэ, эдэр сылдьан ойууннаабыттарын сэһэргэһэллэр быһыылаах. Билэр дьон этэринэн, Сунтаар Күндэйэтин кырдьаҕаһа эбит, хаҥас хараҕа эргэлээх. «Кини кута – чөкчөҥө», — диир режиссер. Онтон Ньыыкан: «Олус тутайбыты төннөрөр уустук, бэккэлээтэҕинэ, өлөр ыарыылаах киһи олоҕун сыл эбэтэр сыл аҥара уһатыахха сөп», – диэн ис хоһоонноохтук, баары баарынан малтаччы этэрэ иһиллэр…» (В.Никифоров, «Саха Сирэ» 28.01.2016).

«Времена сновидений» этнографическай киинэ бастакы вариана 1987 сыллаахха Эстония Пярну куоратыгар 1-гы Норуоттар икки ардыларынааҕы аудиовизуальнай антропология фестивалын бирииһин ылбыта.

Бу Сибиир уонна Уһук Илин ойууттарын тустарынан хатыламмат сэдэх киинэ хомойуох иһин сиппэккэ хаалбыта. Ааптар Андрис Слапиньшы 1991 сыл тохсунньу 20 күнүгэр, ССРС үрэллиэн иннинээҕи Латвияҕа буолбут айдааҥҥа, Рига киинигэр телеоператор Гвидо Звайгзнелыын үлэлии сырыттахтарына, иккиэннэрин ОМОН снайпердара ытан өлөрбүттэрэ.

***

Елена Сергеевна Новик – биллиилээх сэбиэскэй уонна российскай фольклорист уонна антрополог, Россия судаарыстыбаннай гуманитарнай университетын научнай үлэһитэ, филологическай наука доктора (1941-2014 сс.). Кини олохтон барыар диэри Сибиир норуоттарын былыргы төрүт дьарыктарын, итэҕэллэрин, култуураларын дириҥник үөрэппит бөдөҥ учуонай буолар. Ойууннааһын ис тутулун, кыырыы, кутуруу тылын-өһүн, ойууннар ис туруктарын сиһилии үөрэтэн туһунан кэнсиэпсийэ оҥорбута. Туох баар бары кэтээн көрүүлэрин, үөрэтиилэрин Сибиир уонна Уһук Илин устун элбэх фольклорнай-этнографическай экспедицияларга сылдьан, дойду биллиилээх кинодокументалистарын кытта визуальнай-антропологическай чинчийиилэргэ кыттан, оччолорго өссө да баар ойууттар, удаҕаттар кыырыыларын, кутурууларын эт кулгааҕынан истэн, уу хараҕынан көрөн, ураты баай матырыйааллары хомуйбута.

1980-1985 сылларга «Времена сновидений» диэн документальнай киинэни устуу кэмигэр, 1981 cыллааҕы сайын Боотулууга кэлэн Ньыыканы кытта көрсөн, кэпсэтэн, Улуу эмчит тылын-өһүн, олоххо көрүүлэрин истэн-билэн, эмтиир ньымаларын көрөн-истэн, астынан барбыта.

***

Бу бырайыак биир саамай актыыбынай кыттааччыта, «Времена сновидений» документальнай киинэ уһуллар сылларыгар элбэх экспедицияларга сылдьыһан, Сибиир уонна Уһук Илин олохтоох омуктарын этническэй музыкаларын, оннооҕу ойууннар, удаҕаттар кыырар, турукка киирэн кутурар кэмнэригэр араас кыыллар-көтөрдөр саҥаларын үтүктэн таһаарар дорҕооннорун, ырыаларын-тойуктарын, дүрбүөн дүҥүрдэрин, кумуларын иччилээх тыастарын чинчийээччинэн биһиги биир дойдулаахпыт, биллиилээх этномузыковед, искусствоведение доктора, СӨ Духуобунаска Академиятын академига Эдуард Ефимович Алексеев буолбута.

Ньыыкан кырдьаҕас туһунан уһуллубут киинэни көрдөөммүн, аан бастаан Эдуард Ефимовиһы интернет нөҥүө булан суруйсаммыт, түмүгэр кини мин көрдөһүүбүн быһа гыммакка, Андрис Слапиньш огдооботуттан Наталья Дюшентан көҥүл ылан баран, бу уникальнай киинэ икки аҕыйахтыы мүнүүтэлээх кылгас кэрчиктэрин (биирэ өҥнөөх, иккиһэ – үрүҥхара) ыытан аҕыйах сыллааҕыта улахан бэлэҕи оҥорон турар. Эдуард Ефимович көмөтүнэн Ньыыкан кырдьаҕас ытык мөссүөнүн, субу тыыннаах аттыбытыгар баарын курдук көрөр, саҥатын истэр дьолломмуппут. Улахан үөрэхтээх, үрдүк култууралаах, дьиҥнээх интеллигент, аан дойду учуонайдара билинэр киһилэрэ сүрдээх боростуой уонна алтыһарга аһара аламаҕай майгылаах буолан улаханнык үөрдүбүтэ.

Эдуард Алексеев бу киинэ дьылҕатын туһунан маннык этэн турар: «Бу уустук дьылҕалаах киинэ. Андрис бу киинэтин кытта ОМОН снайперын буулдьатыттан өлүөр диэри күүскэ үлэлэһэ сылдьыбыта. Ол иһин киинэ хас да варианнардаах. Хомойуох иһин билиҥҥи хаачыстыбалара мөлтөхтөр. Ол эрэн «Dream time» (Времена сновидений), тупсарыллан, саҥаттан тыын ылан салгыы өссө да үлэлиэ диэн бигэ эрэллээхпит» (2012 с.).

Эдуард Ефимович бу биһиэхэ олус наадалаах киинэ дьылҕатын уонна билиҥҥи туругун туһунан итинник сыаналаабыт. Оттон ити эрэнэ этэрэ оруннаах курдук. Бу кэнники түөрт-биэс сыл устатыгар Слапиньш огдообото Наталья Дюшен уонна кини биир санаалаах доҕотторо бу киинэни цифровой төрүккэ көһөрөргө үлэлэһэн түмүктээн эрэллэр. Оччоҕо толору форматтаах цифровой киинэҕэ норуот Улуу эмчитин Ньыыканы өссө төгүл көрөр дьоллонуохпут.

***

Биһиги ытык кырдьаҕаспытын Бүтүн Арассыыйаҕа тиийэ билиһиннэрбит биир үтүөлээх киһинэн Дмитрий Владимирович Букин буолар. Дмитрий Владимирович – идэтинэн энергетик уонна инженер-экономист, Приморскай кыраайтан төрүттээх.

Кини Саха сиригэр 1968 сыллаахха Мирнэй оройуонугар ананан кэлэн, Якутскэнерго Арҕааҥҥы электрическэй ситимнэрин сүрүн инженеринэн үлэлээбит. 1975 сылтан аны Саха сирин соҕуруу өттүгэр Нерюнгри куоракка тутулла турар саҥа ГРЭС дириэктэринэн анаммыт. Бэйэтин сөбүлүүр идэтинэн олус табыллан үлэлии сырыттаҕына, 1986 cыллаахха Украина сиригэр Чернобыллааҕы атом электростанциятыгар ынырыктаах саахал тахсан, ол содулларын туоратарга, дойду үрдүнэн саамай үрдүк кылаастаах специалистары хомуйтаабыттар. Дмитрий Владимирович ол онно киирсэн быыһыыр үлэлэр бырайыактарын салайбыт, тус бэйэтинэн саахал содулларын туоратар үлэлэргэ барытыгар сылдьыспыт. Ол түмүгэр сүрдээх улахан радиационнай облучениены ылан 2-с группалаах инбэлиит буолбут. Төһө да доруобуйатыгар ыар охсууну ыллар, Дмитрий Владимирович эр санаатын ыһыктыбакка, аны суруйар идэнэн дьарыктанан барбыт. Ол курдук, Саха сиригэр үлэлээбит сылларын санаан: «Пироп — спутник алмазов», «Долина Олонгро», «Линия жизни» курдук бэртээхэй кинигэлэри суруйталаабыта.

«Пироп – спутник алмазов» диэн ааттаах 1995 сыллаахха Москва куоракка тахсыбыт кинигэтигэр Дмитрий Владимирович Ньыыкан кырдьаҕаһы кытта Боотулууга хайдах көрсүбүтүн туһунан маннык суруйбут: «В селе Ботулу мне представили этого знаменитого человека, я увидел крепкого старика и подумал, наверное, ему лет шестьдесят, и ошибся – целителю было в то время 90 лет. Глаза его молодо блестели, моя персона явно вызвала у него любопытство. Я предложил новому знакомому сфотографироваться, он охотно согласился, а после съемок любезно пригласил в дом на чаепитие….

Никон пригласил меня на охоту, и я с благодарностью принял приглашение, надеясь поснимать его на природе. Сборы были недолгими, и вот мы добираемся до его охотничьей избушки. Зимовье Никона расположено в 100 километрах от села, в нем сухо и чисто, все увешано травами, корешками. Пока добирались до избушки, Никон проверил ловушки и петли. В один из его капканов попал соболь, в петле был заяц. В общем, начало охоты было многообещающим. Быстро разделав зайца, он разжег огонь в печурке, и в скором времени ужин дымился на столе.

Ранним утром старик был уже на ногах, как две его неразлучные спутницы. На вид собаки были свирепыми, но со стариком они были ласковы, поднявшись на задние лапы, старались лизнуть его в щеку, заглядывали ему в глаза. Никон был одет в меховую куртку, меховые штаны и высокие унты. По довольно глубокому снегу старик двигался словно мальчишка, легкими прыжками, увидев рябчика или белку, он вскидывал тозовку и уверенно поражал их с первого выстрела…

Совсем недавно на ысыахе в Таттинском улусе и я увидел его фото, которое показалось мне знакомым – оказывается, это я в те далекие годы снимал его. И еще знатоки говорят, что его снимки обладают экстрасенсорными свойствами. Так я стал обладателем уникальных фотографий, заряженных его энергией…»

Ньыыкан эмтиир ньымаларыттан суруйуулар

Никон Алексеевич бэйэтэ: «Ыарыы диагноһыгар сыыһыам диэн куттаммаппын. Хата сороҕор от көстөн биэрбэккэ киһини эрэйдиир», – диэн этэр эбит (К.Д. Уткин). Аныгы быраастары: «Итиччэлээх үөрэхтээх, аныгылыы диагностическай аппаратуранан сэбилэммит дьон төһөлөөх ыарыһаҕы атын диагноһы туруоран, эминэн бэргэтэллэрий, сыыһа эмтииллэрий, тоҕо киһилии үөрэммэттэрэ буолуой», – диэн улаханнык астымматын, хомойорун этэрэ (К.А. Акимов).

Билигин эмтиир ньымаларыгар кыратык тохтоон ааһабыт. Бастатан, хааннааһыны кыайа-хото тутара. Муоһунан хааннаан элбэх дьону үтүөрдүбүтэ. Таһынааҕы ыалыттан Доруобуйа харыстабылын миниистиригэр тиийэ кэлэн хааннарын баттааһынын, ревматизмнарын, систэрин, төбөлөрүн ыарыытын ыллартаран, чэпчээн бараллара.

Боотулуу олохтооҕо механизатор З.М. Обулахов Т-100 тракторынан Үөһээ Мөрөөйүнэн, Күндэнэн, бэрт киэҥ-ыраах сирдэринэн суол анньан уонча хонукка сылдьан, ыалдьан, аҥаар атаҕынан хаампат буолан кэлбит. Онтон Боотулууга кэлэн оҕонньорго таарыйбыт. «Көрөөт: «Хайа, тоҕо доҕолоҥнуугун?» – диэбитин, өттүгүм хаамтарбат диэн эттим. Чэ, ыстааҥҥын уһул диэн буолла. Онуоха уһулан баран аттыгар олоппоско олордум. Оҕонньор тыыппакка эрэ көрөн баран: «Нохоо, көр эрэ, бу ыалдьар атаххын». Онуоха өйдөөн көрбүтүм, биир буутум кыһыл, биирим кумааҕы курдук маҥан эбит. Онтон толкуйдаан баран: «Чэ, хаанныыбын», – диэтэ. Мас ытарчанан ытыртаран баран, быһах төбөтүнэн хайа аста уонна муоһун олордон кэбистэ. Онтон муоһун ылан баран көрдөрбүтэ, биир таммах хаан суох, ол оннугар барыта чэлкэх, симэһин, ол курдук үстэ муоһун ууран баран былаастырдаан кэбистэ. Ол курдук атаҕым үчүгэй буолан тохсунньуга үлэбэр тахсыбытым…» (Боескоров, 2014).

Мантан аллара Ньыыкан ыарыһахха хааннааһын ньыматын туттар кэмигэр түһэриллибит киинэ каадырдарыттан ылыллыбыт хаартыскалары киллэрдибит.

Иккис эмтиир ньымата – отоһуттааһын этэ. Отунан-маһынан өрдөөҕүттэн эмтиирэ. Ханнык ыарыыга туттарын билээри от төрдүн амсайан, бу ыарыыга эмп буол диэн туспа тыллаан алгыс этэн баран, биирдэ хомуйар эбит. Оттору холбуу оҥорон туспа эмп эмиэ оҥороро.

Ньыыкан гипноһунан туһанан, күҥҥэ икки эрэ киһини эмтиирэ, онтон атыттарын ыалдьааччы ыарыытын көрөн, эмп оҥорон эмтиирэ. Илиитин сылааһынан имэрийэн, илбийэн эмиэ эмтиирэ, ол аата, аныгылыы эттэххэ, биотога улахан буолан, тута үтүөрдэрэ.

Паралиһы, ревматизмы, атах, илии ыарыыларын, колиттары холбуу биир ньыманан эмтиирэ. Ыарыһаҕынан бэс ыйын саҕана хатыҥ сэбирдэҕэ собо тылын саҕа буолуута хомуйтарар. Онтон кураанах маһы мастатан баран, икки миэтэрэрэ уһуннаах, балтараа миэтэрэ кэтиттээх, 60 см дириҥнээх оҥкучаҕы хастарар. Кураанах уһун мастары уматан кэбиһэр уонна чоҕо сөҕүрүйүөр дылы тарҕаттарар. Ыарыһаҕы хомуллубут сэбирдэҕинэн сыгынньахтыы суулаан баран, таҥаһынан кэлгийэн, төһө сүрэҕэ тулуйарынан сөҕүрүйбүт чох үрдүгэр усталыы сытыарар. Онно иһинээҕи тууһуҥ, кирдээх ууҥ, күлүҥ барыта сэбирдэххэ оботторуллан үтүөрэргэ бараҕын.

Сахалыы эмтээһиҥҥэ түөннээһини табан туттара, уҥуох тостуутун чарчылаан тутара. Кыратык быһара-оторо. Кутургуйаны хайытан, бохсуруйан кэбиһэрэ. Улахан, испит бааһы бириитибэнэн быһан баран, отунан эмтиирэ. «Улаханнык быһыахпын-отуохпун баҕарарбын, улахан быраастарым күҥҥэ 3-5 киһини эмтиирбин көҥүллээбиттэрэ», – диэн, ону тутуһар этэ» (Уйбаан Ороһуунускай).

Бэйэтэ кэпсииринэн, кини аҕыйах кэмҥэ дүҥүрдэнэн, былаайахтанан кыырар буола сылдьыбыт. Онтун бастаан кутурук салайааччыттан саҕалаабыт. Ол идэтин былаас боборунан, дьон оччо итэҕэйбэт буолбутуттан сылтаан бырахпыт (К.А. Акимов).

Манна өссө биир ахтыыны кыбыттахха сатаныыһы. Тюрколог, филология наукатын кандидата, СГУ доцена, Ю.И. Васильев–Дьаргыстай Дьокуускайга 2008 сыллаахха тахсыбыт «Ньыыкан» кинигэҕэ «Тыл иччилээх» диэн ыстатыйата киирбит. Юрий Иванович Ньыыкан оҕонньор биир дьикти этиитин кыбыппыт: «Аан дойду олоҕун, төлкөтүндьылҕатын тутан олорор уон икки тыл (нууччалыыта – «слово») баар. Ону барытын билэр киһи орто туруу дойдуну барытын баһылыыр кыахтанар. Билиҥҥитэ ол уон икки тылтан сэттэтэ биллэр үһү. Биллибэт биэс тыл баар дииллэр. Миэхэ хас да сыллааҕыта соҕурууттан биир үөрэхтээх киһи анаан кэлэ сылдьан, «ол биллибэт тыллартан биир тылын эн билэҕин, этэн кулу» диэн араастаан көрдөһө сатаабыта. Ону мин тоҕо этиэхпиний? Онон ол киһи тугу да билбэккэ төннүбүтэ».

Юрий Иванович аҕата Ньыыкантан: «Эн эмтиир күүһүҥ туохханый?» – диэн ыйыппытыгар «тыл» диэбит. «Тыл иччилээх» диэн быһаарбыт. «Ол ханнык тылый?» – диэбитигэр: «Эппэппин», – диэбит. Дьэ итинник. Тылы тус сөптөөх миэстэтигэр эбэтэр анал туһаайан, ис дьиҥнээн, ис тыыннаан, иччилээн эттэххэ, бэйэтэ туспа аптаах тыл курдук, иччилэнэр, илбистэнэр күүстээх буоллаҕа диэн түмүккэ Юрий Иванович кэлбит. Ол иһин: «Тугу саҥараҕын даҕаны да, бэйэҕэр оннук төннүөҕэ», «Үтүөнү эппитиҥ бэйэҕэр үтүөнэн эргиллиэҕэ, куһаҕаны саҥарбытыҥ бэйэҕэр куһаҕанынан эргиллиэҕэ», – диэн этэр буоллахтара. В.А. Кондаков «Ойуун эмтиир ньымалара» кинигэтигэр: «Эмчит ойуун туспа эйгэлээх, эмтиир дьайыылаах, анал алгыстаах, ураты эмтиир ньымалаах буолар. Оннук киһи тутта-хапта сылдьарыттан даҕаны ыарыһах сэргэхсийэн үтүөрбүтүнэн барар», – диэн суруйар. Ити тыллар барылара Ньыыкаҥҥа сыһыаннаахтар, кини Владимир Алексеевич ырыппыт ойуун эмтиир 12 ньыматын үгүстэрин толору баһылаабыт киһинэн буолар. Историческай наука доктора Никита Архипов суруйарынан: «Саха норуотун медицинатын Бүлүү сүнньүгэр олохтоох икки оҕонньор – Г.Г. Герасимов, Н.А. Васильев быыһаатылар. Кинилэр дьону харса-хабыра суох эмтээбэтэхтэрэ буоллар, туох да хаалыа суох этэ – ойууннааһын искусствота, култуурата уонна норуот медицината даҕаны».

Ньыыкан айылҕаттан бэриллибит мындыр өйдөөх эмчит буоларын көннөрү дьон этэрин таһынан быраас идэлээхтэр эмиэ билиммиттэр. Доруобуйа харыстабылын миниистирэ П.А. Петров кинини норуот эмчитин быһыытынан бүк эрэнэн эмтииригэр көҥүл биэрбит (К.Д. Уткин).

В.К. Лукин суруйарынан, 1964 сыллаахха саас Москваттан икки нуучча профессора көтөн кэлэн, Ньыыкаҥҥа эмтэнэн барбыттар уонна кими баҕарар эмтииригэр көҥүллэнэр диэн патент биэрбиттэр. Икки профессор иккиэн илии баттаабыттар, икки бэчээттээх. Ону оҕонньор Мас араамаҕа уган, таастаан баран, оронун үрдүгэр ыйаан туруорбут. (Көстүбэт күүс кистэлэҥэ. – Дьокуускай, 2014. – С.69).

Аны медицина наукатын кандидата, ХИФУ доцена, оччолорго Боотулуу участковай балыыһатын бырааһа Е.Н. Тролукова туох диирин ааҕыаҕыҥ: «…Ол кэнниттэн ыарыһах туга моһуогурбутун этэн, сүбэлиир-амалыыр. Кини, анал эмтиир үөрэҕэ суох киһи, аҥардас эт мэйиитинэн, айылҕаттан дьоҕурунан, ымпыктаах үлэтинэн, кэтээн көрүүлэринэн дириҥ билиилэммит, саха омук үйэлэргэ муспут айылҕа үөрэҕин муҥутуур баайын илдьэ сылдьар, кыһалҕалаах дьону дьиҥнээхтик абырыыр, эмтиир дьоҕурдааҕын көрбүтүм, сөхпүтүм, билбитим» (С.Т. Боескоров. Ньыыкан. – Дьокуускай, 2008. – С.-49).

Ньыыкан кырдьаҕас төрдө-ууһа архыып докумуоннарыгар

Никон Алексеевич Васильев ийэтинэн сурукка киирбит түгэх өбүгэтинэн Кирилл Иванов (1732 с.т.) буолар. Боотулуу буолаһыгар 1782 сыллаахха ыытыллыбыт биэрэпискэ суруллубутунан кини икки убайдаах эбит. Убайа Егор Иванов Молжоев 73 сааһыгар 1776 сыллаахха өлбүт. Кэргэнэ, оҕото суох. Иккис убайын Алексей Ивановы огдообо диэбиттэр, киниттэн утуму салгыах ыччат хаалбатах. 1776 сыллаахха Бүлүү умнаһыгар ходуһа үллэстиитин биэдэмэһигэр суруллубутунан, Кирилл убайдарыгар Сырай уонна Бютюлдюя Молжоевтарга Чиҥнээниттэн, Чиҥнээни Бэрэтиттэн 8 күрүө оттуур ходуһаны сыһыарбыттар.

Кирилл Иванов кэргэнэ Дьокуускай таһынааҕы Наахара буолаһыттан Кутемей Сыкрин кыыһа Ульяна Семенова-Томорон (1749 с.т.). Ульяна эриттэн лаппа балыс, бука эрэ, аҕата Үөһээ Бүлүүгэ бултуу сылдьан, Кириллы кытта билсиһэн, кыыһын кэргэн биэрбит буолуон сөп. Кириллээх Ульяна алта оҕоломмуттар. Сурукка киирбэккэ, инники-кэнники да төрөөбүт, баҕар, эрдэлээн да төннүбүт-туораабыт суоҕа булуо диэн бигэргэтэр биллэн турар кыаллыбат. Орто кыыстара Кычека (1775 с.т.) 1791 сыллаахха Үөдэй буолаһын Кыһалҕа диэн ааттаах киһитигэр сүктэн барбыт. Онтон кыргыттарын Саатыыр (1772 с.т.) уонна Варвара (1793 с.т.) кэлиҥҥи дьылҕалара биллибэт. Кыыс оҕо аналынан хайа эрэ түбэҕэ тиийэн-тиксэн, оҕо-уруу төрөтөн, хотун-хаан буолан, атын аҕа ууһун хаҥатыстахтара. Кыргыттарын кэннэ үс уоллаахтар – Иван (1775 с.т.), Игнатий (1780 с.т.) уонна Петр (1790 с.т.). Кыра уол Петр-Бигэ дьиэ-уот тэриммитэ, киниттэн оҕо-уруу хаалта биллибэт.

Улахан уол Кут-Иван Кириллов (1777-1841 сс.) кэргэнин Агафьяны (1784-1841 сс.) биэрэпистэргэ хантан төрүттээҕин, ким кыыһа буоларын ыйбатахтар. Ыччаттара: Петр (1810 с.т.), Василий (1822 с.т.), Федор (1823 с.т.), Алексей (1924 с.т.), Семен (1826 с.т.). Кыыс оҕолооҕо биллибэт.

Петр Иванов утумун үөрэтэбит. Сахалыы аата Тиэтэйбэт. Аксинья Васильеваны кэргэн ылан түөрт уолу төрөппүттэр – Касьян (1840 с.т.), Степан (1844- 1853 сс.), Максим (1850 с.т.), Григорий (1852 с.т.). Үс кыыстаахтара (Анна, Анна, Авдотья) 1850 сыллаах ревизия кинигэтигэр ааттара киирбит. Биһиги дьолбутугар, 1858 сыллаах биэрэпискэ суруллубутунан, төһө да 17 саастаах буоллар, улахан уол Касьян ыал буолбут. Кэргэнэ Евдокия Иванова киниттэн 3 сыл аҕата бэлиэтэммит. Манна биир кыра булкуур баар. Буурта аҕатын ууһугар биһиги киһибититтэн 10 сыл аҕа Касьян Петров (1830 с.т.) эмиэ баар. Кэргэнин аата эмиэ сөп түбэһэр – Евдокия Иванова диэн. Бу Касьян кулун тутар 7 күнүгэр, 1858 сыллаахха Боотулууттан Евдокия Ивановнаны (1835 с.т.) кытта бэргэһэлэммиттэр. Архыыптан алта оҕолорун миэтирикэлэрэ көһүннэ – Алексей (01.08.1860 с.т.), Павла (16.02.1867 с.т.), Михаил (02.10.1868 с.т.), Василий (10.05.1870 с.т.), Евдокия (07.02.1873 с.т.), Евдокия (14.02.1873 с.т.). Бу оҕолортон Павла туһунан Ньыыкан сиэн быраата Николай Егорович Васильев маннык суруйар: «…Чаанньык оргуйуор диэри чугастааҕыны сэһэргэспиппит, төрдүбүтүн-ууспутун ахтыспыппыт. Кини ийэтэ мин эбэбиниин бииргэ төрөөбүттэрин туһунан эппитэ. Ньыыкан оҕонньор биһиги эбэбитин Баабыла эмээхсини, иһирэх, эйэҕэс тылынан ахтара». (2011).

Касьян Петровтаах бэргэһэлэниэхтэрин иннинэ Евдокия (1853 с.т.) уонна Мария (1855 с.т.) диэн кыргыттардаахтар эбит. Бу икки Евдокияттан (биир сылга, ыйга, 7 хонугунан араастаһан эрэ төрөөбүттэр) биирдэстэрэ Никон Алексеевич ийэтэ диэн сабаҕалыыбыт. Айах кэпсэлигэр Евдокия Таҥнары Дьарааһын бииргэ төрөөбүт балта диэн буолар. Архыыптан көстүбүт биир докумуон 40 саастаах Герасим Касьянов 1906 сыллаахха, муус устар 28 күнүгэр, 28 саастаах Стефанида Максимованы (I Боотулуу) кытта бэргэһэлэммитин бигэргэтэр. Оҕолорун икки миэтирикэтэ: Гаврил (14.02.1910 с.т.), Феврония (04.06.1912 с.т.) архыыптан көһүннэ. Биирдэстэрин миэтирикэтигэр таптал аатын «самалыктаан» киллэрэн үйэтиппиттэр. Аны нэһилиэккэ 1927 сыллааҕы демографическай биэрэпиһин ылабыт. Онно 52 нүөмэринэн 66 саастаах Таҥнары Герасим дьиэтин хаһаайыстыбатын испииһэгэ киирбит. Кэргэнэ Степанида Максимова өлбүт, иккис кэргэнэ 42 саастаах Ульяна диэн эбит, 7 саастаах кыыстаахтара Мария) ыйыллыбыт.

Евдокия Касьянова 25 саастааҕар Нифонт (16.08.1898 с.т.) диэн уолу төрөппүт. Олохтоох сэһэҥҥэ былыр Көтөрдөөххө кэриим аҕабыытыгар үс оҕону сүрэхтэппиттэр. Аҕабыыт үһүөннэригэр Ньыыкан диэн аат биэрбит: кинилэри кэлин Таха Ньыыкана, Тарбах Ньыыкан, Ньыыкан Ойуун диэн арааран ааттыыр буолбуттар. Архыыптан ити сыл төрөөбүт өссө икки Ньыыкан миэтирикэтэ көһүннэ: Нифонт (20.03.1898 с.т., аҕата – Николай Анисимов, ийэтэ – Степанида Григорьева), Нифонт (12.10.1898 с.т., аҕата Гаврил Яковлев, ийэтэ Феодора Семенова). Нифонт Гаврильев сахалыы аата Таха. Онон Ньыыкан бу көстүбүт миэтирикэтэ дьон ахтыыларынан бигэргэнэр диэххэ сөп.

«Көстүбэт күүс кистэлэҥэ» диэн Степан Тимофеевич Боескоров 2014 сыллаахха хомуйан таһаарбыт кинигэтэ баар. Онно Орто Халыматтан Ньыыкан балтылара Христина уонна Раиса «Таайбыт Ньыыкан» диэн ахтыылара киирбит. Онно суруллубутунан, Огдооччуйа уолун Ньыыканы тымтайга уган, убайын Дьарааһын дьиэтин иннигэр олордон баран, ииттэр кыыһын Хобороону илдьэ тайҕаҕа күрэспит. Манна кыра булкуур тахсыбыт. Христина уонна Раиса ийэлэрэ, Дьарааһын кыыһа Хобороо 2, 5 саастааҕар ийэтэ өлөн, балтыгар Огдооччуйаҕа ииттэрэ биэрэр. Ол аата Дьарааһын ойоҕо Степанида Максимова 1915 сыллаахха өлбүт. Аны нэһилиэккэ 1917 сыллаахха ыытыллыбыт хаһаайыстыбаннай биэрэпискэ Көтөрдөөххө 60 саастаах Герасим Касьянов олороро ыйыллыбыт. Кэргэнэ 36, уола 19, оттон кыргыттара 6 уонна 10 саастаахтарын бэлиэтээбиттэр. Ийэтэ эмээхсин лаппа сааһырбыт, 90-на буолбут. Докумуоҥҥа ыйыллыбыт 19 саастаах уола бу Ньыыкан, оттон 6 саастаах кыыһа диэн Хобороо буолуохтарын сөп. 10 саастаах улахан кыыһа кэлин ханна да ахтыллыбат, өлбүт быһыылаах.

Ньыыкан уола Николай Никонович Васильев ахтарынан, аҕата эбэтигэр иитиллибит (үөһэ ыйыллыбыт кинигэ 31 с.). Ити оруннаах эбит, 1917 сыллаах биэрэпискэ эбэтэ Евдокия Иванова уолугар Дьарааһыҥҥа олороро ону бигэргэтэр. Эбэтэ сүрдээх кэпсээннээх, киэҥ көҕүстээх, улаханнык дьоҥҥо ытыктанар эмээхсин эбитэ үһү. Кини 116 сааһыгар өлбүт, бадаҕа, күһүн диэн суруйаллар. Архыыптан көстүбүт докумуоҥҥа кинини 96 сааһыгар 1919 сыллаахха, бэс ыйын 30 күнүгэр өлбүтүн Көтөрдөөххө көмүс уҥуоҕун кистээбиттэр. Нэһилиэккэ 1858 сыллаахха ыытыллыбыт биэрэпискэ суруллубут сааһыттан сэдиптээтэххэ, кини 81 сааһыгар өлбүт буолан тахсар. Бу да киһи сирбэт сааһа. Онон эбэтэ Ньыыканы ииппитэ диэһин оруннаах, 60 саастаах эмээхсин бастакы сиэнин үөрүүнэн оҕолоотоҕо. Манна биир сыыһа суруйуу көнүөн наада. Таҥнары Дьарааһын кыргыттара Хобороо Маарыйатааҕар 8 сылынан аҕа, онон кини балыс диэн суруйаллара сыыһа эбит.

Христина уонна Раиса суруйалларынан, кэлин тайҕаҕа олох-дьаһах мөлтөөбүтүгэр Дүллүкү Адаҕалааҕар олохтоох Егор Бойлохов диэн кыанар ыалга кийиит буолан киирбит. Ииттибит кыыһын Хобороону кытары сэргэ Капитон Михайлов диэн уолу үлэһитинэн ииппиттэр. Ол уол кэргэннэнэн, биир уол оҕолоох ыал олорон, 1941 сыллаахха сэриигэ баран өлбүт. Кийииттэрэ кэргэниттэн хат хаалан, иккиһин оҕолонон, дьонугар олорбут. Хобороо 9 сыл устата уҥуоҕунан ыалдьан сыппыт. Хаҥас атаҕа ыраас буолан, иҥиирэ барыта сытыйан, ириҥэнэн устан эрэйдэммитин кэннэ онно-манна эмтэтэ сатаан баран, таайын Ньыыканы ыҥырар. Ньыыкан кэлэн кыырбыт, көтөр тумсун курдугунан атаҕын бааһын оборбут. Онно сүөһүгэ үөскүүр тирии үөнүн курдугу оборон ылбыт, онтон ыла үтүөрэн барбыт. Хобороо сэрии иннигэр Арбаҥда киһитигэр Дмитрий Федотович Бойлоховка кэргэн тахсан Христинаны уонна Раисаны төрөппүт. Христина идэтинэн бухгалтер, пенсияҕа тахсыар диэри почта салайааччынан үлэлээбитэ. Алта оҕолоох. Раиса педучилище үөрэхтээх, кэргэнин дойдутугар Орто Халымаҕа баран үлэлээбитэ. Түөрт оҕолоох.

Аны 1928 сыллаахха III Үөдүгэйгэ ыытыллыбыт демографическай биэрэпиһи (НА РС(Я) ф. 70, оп.38, д.526) ылабыт. Онно 21 нүөмэринэн 68 саастаах Егор Михайлов киирбит, кэргэнэ Евдокия 51-дээҕэ, кыыһа Ховронья 14-тээҕэ, уола Капитон 8-тааҕа ыйыллыбыт. ХИФУ профессора Василий Иванович Васильев кэпсииринэн, Егор кэлин араспаанньата Бойлохов буолбут. Онон барыта орун-оннугар түстэ, архыып докумуоннарынан бигэргэннэ.

Улуу эмчит Никон (Нифонт) Алексеевич Васильев төрөппүт аҕата ким этэй? Бу билигин таайыллыбат таабырын буолбут быһыылаах. Ийэтэ Огдооччуйа дьүөгэлэригэр кэпсиирэ үһү: «Мин кыыс сылдьан дьикти баҕайытык ыарахан буолан Ньыыканы төрөппүтүм», – диэн (М.И.Гаврильева). Онтон Ньыыкан Михаил Афанасьевич Алексеевка (Бүлүү улууһа, Күүлэкээн) кэпсээбитинэн, биһигэ II Күүлэт Амыдайыгар хаалбыт. Ахтыыттан ааҕыаҕыҥ: «Оччолорго II Күүлэт Үөһээ Бүлүү оройуонугар киирсэрэ, онон манна Үөһээ Бүлүүттэн, Ньурбаттан кэлэн олохсуйан, сүөһү ииттэн, бултаан олорбуттара. Манна Бордоҥ диэн элбэх киһи олорбут сирэ баар. Ньурба Бордоҥуттан кэлбит дьон олохсуйбут сирдэрэ. Онно Ньыыкан аҕата кэлэн, олохтоох Мээри диэн киһи эмээхсинин аймаҕын кэргэннэммит. Биирэ – Ньыыкан, иккиһэ – кыыһа Дьэбдьиэн. Бу кыыһы Баппат уола Иона диэн киһи кэргэн ылан 7 оҕоломмут. Ол оҕолоро билигин кэҥээн-тэнийэн, сороҕо манна, сороҕо атын сирдэргэ олороллор, үлэлииллэр» («Көстүбэт күүс кистэлэҥэ», 2014 с. – 16-17 стр.). Бу сабаҕалааһын оруннаах да буолуон сөп. Кэлии киһи бэргэһэлэммэккэ эрэ олорон баран, дойдутугар да төннүбүт буолуон сөп.

Үгүс ахтыыларга Ньыыкан аҕатын Агдыаскай Өлөксөй дииллэр. Агдыаскай Өлөксөй – Алексей Васильев төрүт Оноҕоччут нэһилиэгин киһитэ. Огдооччуйа уолун Ньыыканы ийэтигэр хаалларан баран, Өлөксөйдүүн Бодойбоҕо «дьол көрдөһө» барсыбыт. Кинилэр Бодойбоҕо уһуннук бииргэ олорботохтор, Огдооччуйа арахсан баран хаалбыт. Өлөксөй дойдутугар төннүбүт. Ол кэмҥэ Оноҕоччукка Мамырыйаҕа олорор Конон Григорьев (Бараах оҕонньор) ыалдьан өлөн хаалбыт.

Боотулуу таҥаратын дьиэтин докумуоннарыгар Конон Григорьев өлбүтүн туһунан таҥара дьиэтин кинигэтигэр 1909 сыллаахха аҕабыт Климент Заморщиков маннык суруйбут: «Умер якут Оногосчутского наслега Конон Григорьев «Барах Атах», 49 лет, от тифу. День смерти – 25 августа, день погребения – 26 августа».

Бу кэнниттэн, хаһана биллибэт, Бараах Куонаан өлбүтүн кэннэ кини эмээхсинин Агдыаскай Өлөксөй ойох ылан бииргэ олоро сылдьыбыттар. Ол туһунан «Боотулуулар» кинигэ 1-кы туомугар (2011) маннык суруллубут: «…Өлөксөй Бодойбоҕо үс-түөрт сыл бырадьаагы сылдьан баран, кэргэнин Бодойбоҕо хаалларан, бэйэтэ эрэ дойдутугар төннөн кэлэн, Оноҕоччукка Чурус сиригэр олохтоох Бараах оҕонньор огдооботун кэргэн ылбыт. Онон Ньыыкан аҕатын батыһан Көтөрдөөхтөн Оноҕоччукка кэлэн олоро сылдьыбыта» (П.С.Прокопьев).

«Боотулуулар» кинигэ 2-с туомугар (2012) Бараах Тайыла сиэнэ И.Т. Афанасьев суруйар: «Бараах Тайыла Эмчит Ньыыканы кытта Чурус сиригэр, ийэлээх аҕалара холбоһоннор, бииргэ иитиллэ сылдьыбыттар үһү. Ньыыкан Түҥтэн Боотулууга көһөн кэллэҕин күһүнүгэр эһэм Тайыла дэриэбинэҕэ килиэп ыла бара сылдьан, сүрдээхтик үөрэн кэлбитэ: «Ньыыкаҥҥа сырыттым, өйдүүрэ сүрдээх эбит: «Хайаа, убайым Бараах кэлбитин билбэккэ турар эбиппин дуу», – диэн баран остуолугар сиэтэн илтэ ээ….» (стр. 24)

1918 сыллаахха от ыйын 18 күнүгэр Агдыаскай Өлөксөй өлбүтүн туһунан Боотулуу Николаевскай таҥаратын дьиэтин аҕабыта Никон Сизых маннык суруйан хаалларбыт: «18 июля 1918 года помер Алексей Васильев-Агдескай, 62 лет, от сибирской язвы. Похоронен в местности «Муосааны».

Сэбиэскэй кэмҥэ Оноҕоччут нэһилиэгэр 1927 сыллаахха ыытыллыбыт маҥнайгы демографическай биэрэпискэ Бараах уолун Данил Кононович Григорьев дьиэ кэргэнин испииһэгэ 45 нүөмэринэн киирбит. Ийэтин Александраны 60 саастаах диэн ыйбыттар. Аны архыыптан Конон Григорьев уонна Александра Николаева кыыстарын Марина (10.10.1890 с.т.) миэтирикэтэ көһүннэ. Онон, огдообо хаалбыт Бараах Куонаан эмээхсинэ Александра Николаева кэлин Агдыаскай Өлөксөйдүүн холбоһоннор, кылгас кэмҥэ ыал буола сылдьыбыт буолуохтарын сөп курдук.

Өссө биир сүрдээх наадалаах архыып матырыйаала көһүннэ. Үөһээ Бүлүү улууһун муниципальнай архыыбын фондатыгар баар 2-c №-дээх хаһаайыстыбаннай кинигэҕэ, сэрии кэминээҕи (1940, 1941, 1942 сыллардааҕы) «Саха АССР 10 сыла» холкуос чилиэттэрин испииһэгэр: «49 №-ринэн Качыянова Мария 1920 г.р. Глава хозяйства

50 №-ринэн Васильев Никон 1880 г.р. Глава хозяйства

Члены семьи:

Мотрона жена 1881

Епгение 1927

Илья сын 1939

Алексей сын 1941

51 №-ринэн Качыянов Герасим 1844 г.р. Глава хозяйства

52 №-ринэн Качыянов Данил 1923 г.р. Глава хозяйства» – диэн сурулла сылдьар.

Бу мантан көстөрүнэн, Ньыыкан сэрии кэмигэр кэргэнинээн, оҕолорунаан холкуоска киирэннэр олорбут кэмнэрэ эбит. Кэргэнэ – Мотуруона. Кыыстара Епгения диэн суруллубут. Дьиҥэр ахтыылартан аахтахха Евдокия (Дьэбдьиэ) диэн эбит, ону сыыһа суруйбуттар. Улахан уола Ылдьаа үс-түөрт саастаах кыра оҕо, оттон кыралара Өлөксөй биирин туола илик кыһыл оҕо. Биир интэриэһинэйэ диэн, ииппит аҕата Таҥнары Дьарааһын (Герасим Качыянов (Касьянов) сэрии кэмигэр өссө да баар, 98 cаастаах аар кырдьаҕас эбит.

Уола Николай Никонович Васильев 2014 с. аҕатын сэһэниттэн суруйбутунан: «Аҕам дойдутугар кэлэн кэргэннэнэр. Уоллаах кыыс оҕолоноллор. Холкуоска ууһунан үлэлиир. Сүөһү үлэтигэр сыстыбатах киһи от үлэтигэр эрэ сылдьар. Кэргэнэ өлөн, оҕолорун кытта олордоҕуна алдьархайдаах сэрии саҕаланар. Кинини сааһыҥ ааспыт диэн сэриигэ ылбатахтар. Ол сылдьан атаҕын сүгэҕэ дэҥнэнэр. Көлөһүн күнэ диэн мэлигир буолар. Оҕолоро аччыктаан, уҥуох-тирии буолаллар. Биир боломуочунай Боотулууга кэлэ сырыттаҕына, балаһыанньатын кэпсээн, холкуостан тугу эмит нэрээттэтээри көрдөспүтүн киһитэ үүрэн таһаарар. Дьиэтигэр төннөн иһэн, холкуоска укпут биэтэ сылдьарын тутан ылан сиэтэн барар. Убаһатын сиир санаалаах эбит да, убаһата, өлүү түбэлтэлээх диэбиккэ дылы, ийэтин олох батыспатах. Биэ кистиир да, убаһата олох чугаһаабат эбит. Инньэ гынан биэтин өлөрөн сииргэ быһаарынар. Сэниэтэ эстэн буолуо, сүгэнэн хаста да охсон суулларбыт. Түүнү быһа астаан, этин, тириитин кистээн, аһаан утуйаллар. Сарсыарда турбута эркинэ барыта хаан, иһит-хомуос ордуо дуо, барыта хаан биһиллибит эбит. Ол күнү быһа кыыһын кытта сууйбуттар-соппуттар. Хата, кинилэр дьоллоругар, биир да киһи сылдьыбатах. Ол курдук олордохторуна саас бэрэбиэркэлиир дьон кэлбиттэр. Бу тоҕо үлэлээбэккэ да, өлбөккө да бүгэ сытар дьонуй? – диэн буолбут. Дьэҥдьийэн биэлэрин төбөтүн булан ылаллар. Милииссийэ Ньыыканы Боотулууга киллэрэр. Уопсай дьиэҕэ: «Оҕонньору хонноруҥ», – диэбитин киһини хоннорор кыахпыт суох, бэйэбит нэһиилэ олоробут диэн буолумматахтар. Милииссийэтэ: «Оҕонньор, дьиэҕэр баран биэҥ сыатын тобоҕун сиэн баран, сарсыарда кэлээр», – диэн ыытан кэбиспит. Аҕам дьиэтигэр кэлэн, тэринэн, чугас дезертирдэр баар сурахтарын истэр эбит, олору булар сорук туруорунар. Оҕолоругар: «Эһиги дьиэҕитигэр олоруҥ, кэлэн детдомҥа ылыахтара, аны көрсөр биллибэт. Дуня, булдуҥ аһын суохтуоҥ, онон булчут киһиэхэ эргэ тахсаар», – диэбит. Уонна хайыһарынан ойуурга анньынан кэбиһэр.

Дьэ мантан ылата Ньыыкан эрэйдээх-буруйдаах олоҕо саҕаламмыт. Тутуллан сууттанан ытарга ууруллубут. Ону Бүлүү хаайыытыттан Калиниҥҥа ааһыныы сурук суруйан ыытар. Ол ааһыныытын ылынаннар уон сылга хаайыынан солбуйаллар. Кини Эһэ Хайанан, Алданынан, Лебединэйинэн эҥин араас ынырык хаайыыларынан сылдьыбыт, эрэйимуҥу барытын көрсүбүт.

Кыыһа Дуня (Евдокия) Бүлүүгэ ыал буолбут. Иван Пестряков диэн Уус Алдан киһитигэр тахсыбыт. Били биэрэпискэ баар биир саастаах Алексей диэн уола Үөһээ Бүлүү детдомугар иитиллэн, киһи буолан, Иркутскайга ремесленнэй училищены бүтэрэн баран, Хабаровскайга байыаннай собуокка үлэлээбит. Онтон сибээстэрэ быстыбыт. Аата Алексей Никонович Васильев диэн». (Боескоров С.Т. «Көстүбэт күүс кистэлэҥэ», 2014 с. – 27-29 стр.)

Өссө биир түгэҥҥэ тохтоон ааһар наадалаах курдук. Ньыыкан Ойуун уонна Алыһардаах Удаҕан үөһэттэн туох эрэ ситимнээх курдуктар. Ньыыкан Аанаттан 50 сыл буолан баран төрөөбүт. Аананы 1933-34 сыллар диэки өлбүтэ диэн буолар. Ньыыкан кини кэнниттэн эмиэ 50 сыл буолан баран өлбүт курдук буолан тахсар. Өлөрүн чугаһыгар Анна Ивановна Борисоваҕа (Бастакы Лүүчүнтэн төрүттээх) эппит: «Мин өллөхпүнэ, мин санаам хоту дьаһайар киһим суох». Онуоха Аана быраатыгар Өлөксөйгө этиэх буолбут. Оҕонньор сүрдээҕин үөрбүт. Бэс ыйын 6 күнүгэр Өлөксөй икки уус дьону кытта Ньыыканнаахха тиийбиттэр. Түүкээн өрүскэ түһэр Эбэ үрэҕэ диэн от үрэх ортотугар, тиит мастардаах үрдүк томтор арыыга сытыахтаах сирин мас анньан бэлиэтээн биэрбит. Өлөксөйдөөх 3.5х3.5 кв м иэннээх сири 3 м дириҥнээх гына хаһан, дьиэ маһын курдук маһы сирэйдии суоран, дьиэ курдугу туппуттар. Сытар сирин ырааһа 3х3 кв м буолбут. Оҕонньор хоруобун уурарга муостаттан 70 см үрдүктээх былыргылыы 4 маһынан сыҥаһа орон оҥорбуттар. Киирэргэ-тахсарга анаан этээстээх дьиэ кирилиэһин курдук кирилиэс оҥорон туруорбуттар. 1984 сыллаахха муус устар 9 күнүгэр Ааналаах Өлөксөйгө: «Түргэнник кэлиҥ, мөлтөхпүн», – диэн ыҥыртарыы кэлбит. Ньыыкан муус устар 11 күнүгэр 1984 сыллаахха сырдык тыына быстыбыта. Хоруобун сыҥаһа ороҥҥо уурбуттар, кирилиэс диэки төгүрүк остуолу, биир олоппоһу туруорбуттар. Остуолугар тыыннааҕар мэлдьи тута сылдьар үрүҥ көмүс дуйдаах табакеркатын, үрүҥ көмүс үрүүмкэтин, биир бытыылка ханньааҕы уурбуттар. Ол кэнниттэн биэстии-алталыы киһи киирэн, оҕонньору кытта бырастыылаһан тахсыбыттар.

Алексей Иванович Борисов аҕатын Иван Михайловиһы Алыһардаах Аана ииппит уола. Аана толору аата Анна Дмитриевна Иванова, кэргэнинэн араспаанньатын докумуоннарга Павлова, сороҕор Борисова диэн суруйаллар. Кэргэнэ Николай Павлов–Сыгынньах Ойуун иитиллибитинэн Нээтийэ Ойуунтан (Маһары сиэнэ, Кылыыһыт Ойуун уола) төрүттээх. Нээтийэ уолаттарын араспаанньата Борисовтар. Оччотугар Сыгынньах Ойуун толору аата Николай Павлович Борисов буолан тахсар. Ол иһин Аана ииппит уолун Уйбааны араспаанньатын Борисовынан суруйтарбыт (дьиҥнээҕэ – Трифонов).

Ньыыкан бүүһүн Бастакы Лүүчүнтэн төрүттээх скульптор Прокопий Гаврильевич Слепцов босхо оҥорон Ороһу музейыгар туттарбыта. Санатар буоллахха Борокуоппай – Алыһардаах Аана аймаҕа. Аана биир аймаҕа Марк Петрович Григорьев архыыптан Ньыыкан миэтирикэтин булан бу ыстатыйа сурулунна. Ити мээнэҕэ буолбатаҕа буолуо. Ааналаах Ньыыкан аймахтыы да буоллахтарына киһи соһуйбат. Көтөрдөөххө (Үөһээ Бүлүүгэ) 1700 сыллар диэки Лүүчүнтэн ыаллар кэлэн олохсуйбуттара докумуоннарынан бигэргэнэр. Олор истэригэр Бакы Одукеев. Биһиги сабаҕалыырбытынан, Бакы – Тыгын убайын Ника сиэнэ, Одукей уола. Уһун Ойууну-Одукейы (Үөдүгэйи) 1642 сыллаахха нууччалар ыйаан өлөрбүттэрин кэннэ, уола Бакы Лүүчүннэргэ кэлэн олохсуйбут. 1660-с сылларга 60-ча биэлээҕэ, 5-6 хамначчыттааҕа биллэр. 1782 сыллаах ревизия кинигэлэригэр Дьөккөн уонна Үөдүгэй буоластарыгар үс уолун аата киирбит. Одукей биир быраата Селбясин диэн ааттаах. Үһүйээҥҥэ Сиикэй Сэлбээһин уола Быыгынас Ойуун уолаттарын Мүөҕү Бөҕөнү уонна Халан Тулааһыны Үөһээ Бүлүү сиригэр олохтообута диэн буолар. Сэһэҥҥэ Мүөлүтэр Охтоох Мүөгү Бөҕө Үөдүгэй буолаһын бастакы кинээһэ диэн хаалбыт. Бу уолаттар Одукей быраатыттан Сэлбээһинтэн тымыр-сыдьаан тардан иһэллэрэ буолаарай? Аны биир бырааттарын Тукунай Одукеев уола Тения Тукунаев ыччаттара Бэдэрэҥ–Федеряшка уонна Тулааһын–Туласын Кэбээйи улууһун Ньидьили нэһилиэгин икки улахан аҕа ууһун төрүттээбиттэр (А.И. Эверстов. Ньидьили былыргыта. – Дьокуускай, 2010. – С.60-61). Онон Одукей үс уолун ыччаттара тутуспутунан кэлэн бу түөлбэҕэ олохсуйбуттар курдук. Бу сабаҕалааһыннар төһөлөрө сөбө биллибэт. Ити барыта улахан үөрэтиини эрэйэр.

Түмүк оннугар

Сахаҕа дэҥҥэ төрөөн ааһар, айылҕаттан ураты айдарыылаах, норуот уһулуччулаах Эмчитэ Ньыыкан Ойуун – Никон Алексеевич Васильев үтүө аатын үйэтитэр инниттэн архыып докумуоннарыгар, научнай суруйууларга, ахтыыларга олоҕуран бу ыстатыйа сурулунна. Ол гынан баран, бу Улуу киһи уһун уонна уустук олоҕо-дьылҕата ситэри сырдатыллыбата, чопчуламматах, быһаарыллыбатах, эбэтэр тэнитиллибэтэх сыыһа-халты өйдөнөр түгэннэр аҕыйаҕа суохтар. Онон бу сүдү талааннаах Эмчит таайыллыбатах «таабырыннарын» салгыы чинчийиигэ, ситэрэн-хоторон биэриигэ инники өттүгэр элбэх үлэ күүтэр. Былыргыны саппыт халыҥ былыттары сыҕарытан, ытык киһибит аатын үйэтитии – билиҥҥи көлүөнэ төлөрүйбэт иэһэ!

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *