Оҕо дьылҕата дьиэ кэргэҥҥэ түстэнэр

Бу норуот муудараһыттан үөскээн-төрөөн тахсыбыт этиини истибэтэх, ис номоҕун өйдөөбөт, ылыммат киһи суоҕа буолуо. Ол эрээри кэлиҥҥи кэмҥэ төрөппүттэр араас сылтаҕынан оҕону иитиигэ көхтөөхтүк кыттыбат буолан иһэллэрэ харахха быраҕыллар. Оскуола уонна төрөппүт үөрэнээччини иитиигэ  сэлээннэһиилэрэ үксээтэ. Ол түмүгэр чороччу улаатан эрэр оҕолор бас-баттах барыыларын туһунан хобдох сонуннар сарсыардааҥҥы сахсаан, киэһээҥҥи кэпсээн буолан эрэллэр. Оскуола оҕолоро бэйэ-бэйэлэригэр кырыктаах сыһыаннара социальнай ситим бастыҥ сонуна буолла, саа-саадах оҥостон биир оскуола атын оскуоланы сэриилииргэ бэлэмнэнэрэ арылынна.  Саамай хомолтолооҕо, учуутал үөрэнээччи күлүгээннии дьайыытыттан көмүскэлэ суоҕа көһүннэ. Ааһан баран судаарыстыба анал дьаһалы ылынарга күһэллэн эрэр.

Соторутааҕыта дойдубут Президенэ В.В. Путин норуокка туһаайан Анал этиитин истибиппит, тута сөрөөн РФ Конституциятыгар уларытыылары киллэрэр тэрээһиннэр саҕаламмыттара. Онно сыһыаран үөрэх бары көрүҥнэригэр иитии үөрэтиини кытта дьүөрэлэһиэхтээхтэрин туһунан, оскуола уонна төрөппүт ыччат дьылҕатыгар эппиэтинэһи тэбис-тэҥҥэ сүгүөхтээхтэрин туһунан элбэхтик этиллибитэ.

Итинэн сибээстээн мин Интернет ситимигэр быйыл күһүн алтынньы бүтүүтүгэр Москубаҕа Арассыыйа 58 эрэгэйиэннэрин бэрэстэбиитэллэрэ кыттыылаах кэмпириэнсийэ буолан ааспытын туһунан аахтыппын өйдөөн кэллим. Кэмпириэнсийэҕэ дьиэ кэргэҥҥэ оҕону иитии уонна төрөппүттэри үөрэтии боппуруостарын тула киэҥ кэпсэтии буолбут. Бу сонуну ааҕан баран испэр үөрэ да, хомойо да санаатым. Үөрбүтүм диэн, үүнэр көлүөнэни иитиигэ төрөппүт уонна дьиэ кэргэн оруолун дьэ өйдөөн суолта биэрэн эрэллэриттэн. Оттон хомойбут төрүөтүм диэн, хаһааҥҥыттан ыла бэйэбитигэр баары сөпкө сыаналаан, сүһүөҕэр туруоран олоххо киллэрэ үөрэнэрбит буолла диэн. Иитэр-үөрэтэр эйгэҕэ кыттыгастаах дьон сымыйалыыр диэхтэрэ суоҕа оҥоробун. Дьиҥэр, ити үөһэ ахтыллар хайысхаларынан тэрээһиннээх, ситимнээх үлэ ыытыллыбыта ыраатта. Бу кэскиллээх үлэни  далааһыннаахтык биир бастакынан Мэҥэ Хаҥалас улууһун учууталлара саҕалаабыттара. Ол курдук, өссө үйэ чиэппэрин анараа өттүгэр Бэдьимэ орто оскуолатыгар «Норуот муудараһын дьиэтэ» аһыллар уонна тыа сиригэр үөрэнээччилэри норуот педагогикатын ньымаларынан иитии экспериментальнай былаһаакката (научнай салайааччы педагогика наукатын дуоктара Николай Дмитриевич Неустроев) тэриллэр. Кылгас кэм иһигэр саха оҕотун умнулла быһыытыйбыт төрүт култуураҕа сыһыаран үөрэтии- такайыы көдьүүстээҕэ, кэскиллээҕэ көстүбүтэ. Онтон тирэх ылан нэһилиэги бүтүннүүтүн хабан үлэлиир «Дьөһүөл» дьиэ кэргэн култууратын киинэ тэриллэр. Манна барытыгар үтүө сүбэһитинэн, сүрүннээччинэн, көҕүлээччинэн Любовь Семеновна Аргунова буолбута. Кинини Мэҥэҕэ эрэ буолбакка, өрөспүүбүлүкэ үгүс улуустарыгар бэркэ билэллэр. Онон “ол кимий” диэн ыйытыкка хоруйдуу сатыыр табыгаһа суох.

«Дьөһүөл» сүрүн сыала-соруга – дьиэ кэргэн оҕону иитэр кыаҕын көдьүүһүн үрдэтии. Этэр эттэҕинэ, киһи барыта оҕону иитиигэ дьиэ кэргэн улахан оруоллааҕын өйдүүр, билэр эрээри, дьиҥэр, оҕотун дьылҕатын оскуо-лаҕа сэлээннээн кэбиһэр эбит. Ааһан баран күн бүгүнүгэр диэри оҕону иитиигэ ким эппиэтинэһи сүгэрий: оскуола дуу, дьиэ кэргэн дуу диэн ыйытык мөккүөр киинигэр турар.

Дьэ манна «Дьөһүөллэр» үс дьоһуннаах, кэскиллээх суолу тутуспут-тара: бастакыта – дьиэ кэргэн оҕону иитиигэ оруола сүҥкэн; иккиһэ – маны сүрүннүүргэ дьиэ кэргэн педагога диэн идэтийбит үлэһит наада; үсүһүнэн – бу үлэһит төрөппүттэри үөрэтиинэн дьарыктаныахтаах диэннэр. Ити суолла-ры хайан, кэҥэтэн Любовь Семеновна тэрээһин бөҕөнү ыытта, уонтан тахса кинигэни, үтүмэн элбэх ыстатыйаны суруйан бэчээттэттэ.

Карл Маркс бэйэтин кэмигэр, “идиэйэ маасса өйөбүлүн ылла да хамса-тыылаах күүс буолар” (“идеи становятся материальной силой, как только ими овладевают массы”) диэбиттээх. Маны тэҥинэн өбүгэлэрбит этиилэрэ баар: “кэмэ кэлбити, болдьоҕо уолдьаспыты, тоҕооһо туолбуту туох да тохтоппот”.  Бу өттүттэн көрдөххө, “Дьөһүөллэр” идиэйэлэрэ нэһилиэнньэ киэҥ араҥа-тыгар тарҕаннаҕына эрэ кэскиллээх буоларын бигэтик өйдөөн Любовь Семеновна араас ис хоһоонноох бырайыактар көмөлөрүнэн биир санаалаах-тарын түмэн киирэн барбыта.

Бу үлэҕэ кини сахалыы хаһыаттары хото туһанар. Киһи хайгыыра диэн ааҕааччы бары араҥатыгар тахсары ситиспитэ: «Кэскил» оҕолору, «Са-ха сирэ» хаһыат «Саха ыала» сыһыарыыта дьиэ кэргэни, эдэр уонна орто саастаахтары, «Забота-Арчы» кырдьаҕастары кытары ситимнээбитэ. Ол түмүгэр киһи барыта кинини дьиэ кэргэн педагогун быһыытынан бигэтик билиммитэ. Манна даҕатан өссө биири бэлиэтиим, Любовь Семеновна  уоп-састыба олоҕор-дьаһаҕар, өйүгэр-санаатыгар туох инники күөҥҥэ тах-сыбытын, туох ордук сыаналанан эрэрин, этэргэ дылы, “сарсыардааҥҥы сахсаан, киэһээҥҥи кэпсээн” буолбутун мүччү туппат ураты дьоҕурдаах.

Ылан көрүҥ кини кинигэлэрин уонна бэчээттэммит сылларын. Бас-такы кинигэтэ «В.С. Яковлев-Далан «Тыгын Дархан» романа оҕо иитии-тигэр» (2003) суруйааччы 75 сааһын, роман күн сирин көрбүтэ 10 сыла туо-лууларын бэлиэтиир түгэҥҥэ тоҕооһуннаран тахсар. Ааҕааччы болҕомтотун үмүрү тардан, көрүөх бэтэрээ өттүгэр тарҕанан бэйэтигэр да хаалбакка киһиттэн уларсан туһанар турукка киирбиттээх. Нөҥүө сылыгар «Айылҕа — дьоһун педагог» (2004) бэчээттэнэр. Санаан көрүҥ эрэ 15 сыллааҕыны, хай-дах курдук норуот ийэ айылҕатын көмүскэлигэр туруммутун. Ол ухханыгар Любовь Семеновна оҕону иитиигэ дьон болҕомтотун туһаайбыта үтүө түмүктэри биэрэр. Оттон 2005 сылга «Эдэр ыалга сүбэлэрин» күн сирин көрдөрөр. Икки сылынан «Искусство быть родителем» диэн үлэтэ нууч-чалыы тахсар. Ити сылларга Арассыыйаҕа үөрэхтээһин туһунан сокуон ырытылла сылдьара. Онно төрөппүт оҕону иитиигэ оруола саҥа таһымҥа таһаарыллыахтааҕын туһунан бэрт элбэхтик суруллубута. Сокуону дьүүл-лэһэр кэмҥэ бу кинигэ ааҕааччыларга элбэҕи билиһиннэрбитэ. Үөрэхтээһин сокуонун бырайыагар Саха сирэ дьоһуннаах эбиилэри киллэрбитэ. Маныаха быһаччы да буолбатар төрөппүт, оскуола, үөрэнээччи алтыһыыларын ырытар кинигэ туһалаах буолбута саарбаҕа суох.

Биһиги дойдубутугар, хомойуох иһин, биир бөрүкүтэ суох көстүү баар. Ол идиэйэ быраҕа-быраҕа, кириитикэлии-кириитикэлии хаама сыл-дьыы, атыннык эттэххэ, кураанах куолуһуттар элбэхтэрэ. Оттон өрөспүү-бүлүкэ үөрэҕириитин тэрилтэлэрин бочуоттаах попечителэ Любовь Семе-новна Аргунова төрөөбүт-үөскээбит Мэҥэ-Хаҥалаһын оскуолаларын, дьо-нун-сэргэтин кытта ситимниир бырайыактар, бырагыраамалар чэрчилэ-ринэн араас көрсуһүүлэри, куурустары, сайыҥҥы лааҕырдары тиһигин быспакка тэрийэн кэллэ. Бу тэрээһиннэргэ кыттыгастаах дьоннортон кини дьиэ кэргэн педагогун быһыытынан үлэтэ көдьүүстээҕин көрдөрөн эрэл кыымын сахпыт, бииртэн биир үктэллэри дабайарга сүбэ-ама, өйөбүл-тирэх буолбут дьоннору өрүү махталынан ахтар.

Кинилэртэн бастакынан төрөппүтү иитии идиэйэтэ кэскиллээҕин өтө көрөн, дьон барыта билэр «Силуэт» диэн нэһилиэнньэҕэ өҥөнү оҥоруу холбоһугар ойдом хоско кэбиниэттээн үлэлэппит ити тэрилтэ салайааччытын Любовь Константиновна Ильчугу ааттыыр. Мантан тирэх ылан «Мин — Эйгэбин» диэн ааттаах педагогическай мастарыскыай тэриллэр.  Бу тэрээһин ыытар үлэтин хайысхата элбэҕинэн, ис хоһооно баайынан, араас сонун көрүҥнэри туһанарынан ойуччу турар. Олортон холобур быһыытынан бэрт аҕыйаҕы ахтар буоллахха маннык. Билиҥҥи үйэҕэ олох сыаннастара уларыйа тураллар. Итинник түгэҥҥэ үүнэр көлүөнэ омук быһыытынан уратытын сүтэрбэккэ олоҕун оҥосторугар уустуктар үөскүүллэр. Ону туоратарга  удьуор утума уостубата, дойду ситимэ быстыбата быһаарар оруоллаах. Аны-гы тэтимнээх үйэҕэ үгүстэргэ итиннэ сыһыаннаах анал литератураны хасыһан ааҕарга бириэмэ да, үөрүйэх да тиийбэт. Итини аахсан «Мин — Эйгэбин» мастарыскыай аатыттан уонтан тахса тэттик кинигэ бэчээттэнэн дьиэ кэргэн педагогиката сайдыытыгар, оҕону иитиигэ суолу-ииһи тобулууга ыйыы-кэрдии быһыытынан туһанылла сылдьаллар.

Мастарыскыай үлэтин чэрчитинэн аныгы олох тэтимигэр, ирдэби-лигэр сөп түбэһиннэрэн ыал култууратын кииннэрэ тэриллэн барбыттара,  дьиэ кэргэн педагогтара анаммыттара. Бу үлэҕэ Любовь Семеновна төрөөбүт-үөскээбит Мэҥэтин (улуус баһылыга Николай Прокопьевич Старостин) дьоно-сэргэтэ өйөбүл-тирэх буолбуттара. Бастакы хардыы быһыытынан норуот педагогикатын Ассоциациятын (салайааччылар Феодосия Васильевна Габышева, Иван Иванович Кондаков) иһинэн төрөппүтү иитэргэ аналлаах кииннэри тэрийиигэ бырайыак оҥоһуллубута. Бырайыак Саха Өрөспүү-бүлүкэтин үлэҕэ уонна социальнай сайдыыга министиэристибэтин, онтон салгыы үлэни нэһилиэктэргэ тарҕатарга анаан Ил Дархан гранын ылбыта. Грант көмөтүнэн ыал култууратын кииннэрин үлэтэ далааһыннаммыта, элбэх кыттааччылар, өйөөччүлэр, батыһааччылар баар буолбуттара. Мэҥэҕэ «Уд-ьуор утума» кыһа, дьиэ кэргэн «Айылгы» этноэкологическай лааҕыра тэрил-либиттэрэ.  Духуобунас Академиятын (салайааччылар Афанасий Николаевич Осипов, Николай Алексеевич Лугинов) кытта сибээс олохтоммута уонна хаста да академиктарга дьиэ кэргэн култууратын киинин үлэтин билиһин-нэрбиттэрэ, элбэх сүбэни-аманы ылбыттара.

Отучча сыллааҕыта тэриллибит норуот педагогикатын Ассоциациятын үлэтин сүрүн хайысхатынан дьиэ кэргэн (төрөппүттэр) педагогическай култууратын таһымын үрдэтии буолбута. Духуобунас Академията уонна Норуот педагогикатын Ассоциацията төрөппүтү үөрэтиини, иитиини инники күөҥҥэ тутан хас биирдии тыа нэһилиэгэр уопсастыбаннаһы түмэр дьиэ кэргэн кииннэрин тэрийэн үлэлэтэр наадалааҕын ыйбыттара.

Норуот педагогикатын Ассоциацията уонна дьиэ кэргэн кииннэрэ араас сылларга кэргэннии Лариса Николаевна, Валерий Васильевич Докучаевтар (кинилэр “родономика” диэн сахалар “удьуор утума” үөрэхтэ-ригэр маарынныыр үөрэҕи тарҕаталлар) куурустарын тэрийбиттэрэ. Ол кэн-ниттэн дьиэ кэргэн психолога, “Дьоллоох ыал” (“Счастливая семья”) быра-гыраама ааптара Анатолий Александрович Некрасов кинигэлэринэн ааҕаач-чы кэмпириэнсийэлэрэ, быыстапкалар тэриллибиттэрэ. Түмүгэр, Норуот педагогикатын Ассоциацията уонна дьиэ кэргэн кииннэрэ “Төрөппүттэр национальнай Ассоциациялара” (“Национальная Родительская Ассоциация”) диэн ааттаах Бүтүн Арассыыйатааҕы уопсастыбаннай тэрилтэ Саха сиринээҕи салаата буолбуттара.

Икки сыллааҕыта «Ыал олоҕун араҥаччылаан» диэн икки туомнаах ки-нигэ күн сирин көрбүтэ. Бу дьоһуннаах үлэ ааҕааччы биһирэбилин ылбыт  «Искусство быть родителем» диэн серия салгыыта. Кинигэ маҥнайгы туома “Өй-санаа өһүөтэ”, иккис туома – “Киһи, ыал, удьуор утума” диэн ааттам-мыттар. Кинигэҕэ дьиэ кэргэн педагога Любовь Семеновна  Аргунова  элбэх дьоннуун кыттыһан иилээбит-саҕалаабыт үлэтин, педагогическай көрүүлэ-рин, наука уонна практика алтыһыыларын үтүө түмүктэрин сырдатар. Кини туспа көрүүлэрдээх, анаарыылардаах, толкуйдардаах чинчийээччи-педагог буолара манна чаҕылхайдык көстөр. Икки түһүмэҕи биир сүрүн санаа ситим-ниир. Ол – оҕо олоххо миэстэтин таба булунуута бары үөрэтэр-иитэр ситим сүрүн ирдэбилэ буолар уонна ол барыта дьиэ кэргэнтэн саҕаланар диэн.

Мэҥэ Хаҥалас  улууһугар хаһыс да сылын дьиэ кэргэн эйгэтин, оҕо уонна ыччат бырааптарын араҥаччылыыр «Дьиэ кэргэн уонна оҕо көмүскэлэ», «Ыччат политикатын олоххо киллэрии», «Социальнай хайысхалаах коммерческайа суох тэриллиилэри өйөөһүн», «Сааһын ситэ илик оҕолор буруйу оҥорууларын профилактиката» диэн тус сыаллаах бырагыраамалар ситиһиилээхтик үлэлии тураллар. Маны таһынан дьиэ кэргэн суолтатын үрдэтэр аналлаах, ийэ уонна аҕа оруолларын аныгы олох таһымыгар таһаарар элбэх тэрээһиннэр киэҥ далааһыннаахтык ыытыл-лаллар. Олор истэригэр «Ийэ күнэ», «Аҕа күнэ», «Дьиэ кэргэн күнэ», «Ытык ыал», «Алаас ыала» диэн бэлиэ ааттаах дьоро күннэр суолталара таһыччы үрдүктэр. Манна ордук кэрэхсэбиллээҕэ, бу күннэр бары тапталынан олоруохха, үлэлиэххэ-хамныахха, үөрэниэххэ-үүнүөххэ, кэнчээрини иитиэххэ диэн биир ис хоһоонноохтор.

Көстөрүн курдук, ыал олоҕун үөрэтии-чинчийии, норуот педагогика-тын барҕа баайын оҕону иитиигэ туһаайыы, төрөппүтү иитии-үөрэтии, дьиэ кэргэн педагогтарын үлэлэрин сүрүннээһин, ыал култууратын кииннэрин тэрийии – барыта отучча сыллааҕыта саҕаламмыта уонна күн бүгүнүгэр диэри ситиһиилээхтик салҕанан бара турар. Мин ити араас өрүттээх үлэ идиэйэттэн олоххо киллэриллиитин иһиттэн кэтээн көрө сылдьар уонна сорох тэрээһиннэргэ кытттыспыт буоламмын баары сыаналыы, туһана, тэнитэ, тарҕата, киэн тутта үөрэнэрбит буоллар диэн санаалаахпын.

                            В.Д. Михайлов, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ бэрэпиэссэрэ,

                            Духуобунас Академиятын дьиҥнээх чилиэнэ. 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *