Өбүгэ ииһин суолунан

Ахсынньы ортотугар Саха Республикатын Национальнай библиотекатын кыраайы үөрэтэр отделыгар  “Алаас уран тарбахтаахтара”  бырайыак чэрчитинэн Сунтаар улууһун иистэнньэҥнэрин  “Сунтаар ситимэ”  түмсүү  чилиэнэ, Саха сирин норуотун маастара, Тойбохойдооҕу “Симэх”  иистэнньэҥнэр түмсүүлэрин  салайааччыта, Г.Е.Бессонов аатынан Тойбохойдооҕу кыраайы, историяны үөрэтэр комплекс эбии үөрэхтээһиҥҥэ  педагога   В.В.Федорова “Өбүгэ ииһин суолунан”  айар быыстапката турда. Ким сылдьыан баҕалаах тохсунньу ортотугар диэри киирэн көрөн ааһыан сөп.

Валентина Васильевна тус бэйэтин уонна кини салайар түмсүүтүн иистэнньэҥнэрэ иис киэҥ эйгэтигэр ураты суолу тутуһан үлэлииллэрин бэлиэтии көрдүм. Ол курдук быыстапкаҕа чаппараахтары, сахалыы паннолары кэккэ, ааспыт үйэҕэ саха дьахтара кэппит  киэргэллэрин Сунтаар улууһун  түмэллэрин  экспонатыттан үтүгүннэрэн тикпит оҥоһуктара элбэхтэр.

Сүрүннээн сукунаҕа быысабайдааһын уонна өҥү-дьүһүнү дьүөрэлээн оҕуруонан киэргэппиттэрэ киһини сөхтөрөр. Онон  Сунтаар улууһун маастардара уруккуну сөргүтүүгэ, төрүт ииһи пропагандалааһыҥҥа, умнуллубуту үйэтитиигэ, олох  уларыйыытыгар эдэр көлүөнэни иис эйгэтигэр  сыһыаран утумнааһыҥҥа  күүскэ ылсан үлэлииллэр эбит.

Бу күннэргэ Валентина Федоровалыын телефонунан кэпсэтэ сырыттым, сэҥээрбит ыйытыыларбын биэрэн маннык хоруйдары ыллым.

– Валентина Васильевна, иис эйгэтигэр хаһан, хайдах кэлбиккиний?

– Төрүт иис абылаҥнаах иэйиитинэн, иннэлээх сүүтүкпүн аргыс оҥостон, өбүгэм ииһин суолун тутуһан, эгэлгэ көстүүлээх сиэдэрэй симэҕинэн арыалланан, үйэлэри ситимниир инникигэ кэскиллээх үлэбин, бар дьонум сэҥээриитигэр таһаардым.

Омук быһыытынан уратыбыт төрөөбүт төрүт тылбытыгар, олохпут сиэрин тутуһан сылдьыы, таҥаспытыгар эмиэ көстөр. Маны эдэр көлүөнэҕэ билиһиннэрээри Сунтаар түмэллэрин экспонаттарыгар олоҕуран чинчийэр үлэбин саҕалыырбар “Төрүт саха таҥаһын тигиитин сүрүн уратылара тугуй, билиҥҥи кэмҥэ, сүрүн тыынын сүтэрбэккэ хайдах туһаныахха, ыччакка үөрэтиэххэ сөбүй?”- диэн ыйытыктан саҕаламмыта.

Ити санаа өр сылларга иитиллэн, олоххо киириитигэр төрүт иискэ Сахабыт сирин  норуотун маастардарын Светлана Ивановна Петрова, Ольга Ивановна Гуляева, Людмила Петровна Жиркова сүбэлэрэ, кинилэри кытта кэккэ сылларга алтыһан үлэлээбитим  сүрүн тирэх буолла.

 – Быыстапка туһунан кэпсэтэ түһүөх.

– Быыстапка таҥыллан туруутугар Тойбохой, Сунтаар, Бордоҥ, Кириэстээх түмэллэрин экспонаттарыгар уонна С.И.Петрова төрүт иискэ аналлаах кинигэлэрин хаартыскаларыгар олоҕуран сөргүтүллэн тигиллибит үлэлэри киллэрбитим.

Ол курдук, Дьокуускайга турбут быыстапкабар, чаппараах, кычымнар – сукуна, сарыы; кыбытыылаах аттаран тигии, таҥалай уонна уктаалыы анньыынан быысабайдааһын (Тойбохой кыраайы үөрэтэр түмэлэ), сүктэр кыыс дьабакыта – мөһүүрэ сабынан “золотное шитье” ньыманан тигиллибит (Тойбохойдооҕу кыраайы үөрэтэр музей), уостаах үтүлүк – мөһүүрэ сабынан “золотное шитье” ньыманан тигиллибит (Сунтаардааҕы С.А.Зверев-Кыыл Уолун аатынан холбоһуктаах түмэл),  оһуордаах үтүлүк – уктаалыы анньыынан быысабайдаммыт, үүнээйи оһуордаах уостаах үтүлүк (Тойбохойдооҕу кыраайы үөрэтэр музей), хабах суумка – сүөһү хабаҕа, илиинэн имитии оҕуруотун таҥыыта сиэргэ-туомҥа туттуллар тэрил дьууппатыгар олоҕуран тигиллибитэ. (Тойбохойдооҕу кыраайы үөрэтэр түмэл).

Итини таһынан, өттүк симэҕэ – хаппар, кыалык, саппыйа кээмэйдэрэ, оһуордара улуус түмэллэрин экспонаттарыгар олоҕуран таҥылынна. Сүрүн экспонатынан кыалык буолар. (Тойбохой кыраайы үөрэтэр түмэл). Хаппар – сарыы, хаппаҕа сукуна оҕуруонан тигии киэргэтиилээх (К.Д.Уткин аатынан Норуоттар доҕордоһуулара түмэл). Хаппар – сукунаҕа таҥалайдыы, уктаалыы анньыыларынан  быысабайдааһын оҕуруо, кыра тимир хоболор. Ойуута кыалык оһуоругар олоҕурда. (Мандар Уус. Саха ойуута-бичигэ.с.182) Сүктэр кыыс чыллырҕастаах сыттыга – сукунаҕа таҥалайдыы, уктаалыы анньыыларынан быысабайдааһын оҕуруо, алтан бүлтэгир, хоболор. Аннах – сарыы, сукуна, оҕуруо, тииҥ тириитэ кыбытыылаах аттаран тигии, илии имитиитэ. Түөһүнньүк – кыбытыылаах аттаран тигии, быысабайдааһын. Е.И. Данилова (1937с.) кэпсээнигэр олоҕуран тигилиннэ (Симэх түмсүү, Тойбохой нэһилиэгэ) Бааччы – сукуна, тирии; кыбытыктаах аттаран тигии. Е.В.Петрова  кэпсээнигэр олоҕуран таҥылынна (“Симэх” түмсүү. Тойбохой нэһилиэгэ) .

Сукуна кырадаһыннарыттан үтүлүк – кыбытыылаах аттаран  тигии, уостаах үтүлүк (Кириэстээх нэһилиэгин түмэлэ). Хаппар – сукуна, сарыы, оҕуруо, мельхиор туттуллубут (Бордоҥ нэһилиэгэ. Орто оскуола түмэлэ). Кыалык – сукуна, сарыы, оҕуруо, мельхиор туттуллубут (Бордоҥ нэһилиэгэ. Орто оскуола түмэлэ).Сарыы кыалык – сарыыга уктаалыы, таҥалайдыы анньыынан быысабайдаммыт үлэ (Бордоҥ нэһилиэгэ. Орто оскуола түмэлэ).

Хас биирдии чинчийэн үөрэтиллибит экспонаттар саха иистэнньэҥ дьахтара кичээҥи, сатабыллаах, дьаныардаах үлэтин түмүгэ буоларын сөҕө-махтайа көрүөххэ сөп.

Бу үлэлэр кээмэйдэринэн иистэнньэҥ кыра да кырадаһыны бырахпакка, туһаҕа таһаарарын бэлиэтиир наада. Өҥнөрү наардааһыҥҥа чаҕылыйа сылдьар өҥү көрбөтүбүт. Хас биирдии өҥ бэйэ-бэйэтин кытта алтыһан киириитигэр кыбытыы таҥас оҥоһук дьүһүнүгэр улахан ситэрэн биэрэр оруоллааҕын биллибит.

Чинчийэн үөрэтэн көрүү түмүгүнэн хас биирдии иистэнээччи, иис сүрүн олоҕурбут ньымаларын кэспэккэ, үлэни хара бастакы түһүмэхтэриттэн наардаан, сааһылаан, тобулан үлэлииригэр сүбэлиибит.

– Быыстапкаҕа саха дьахтарын симэхтэрин, киэргэллэрин быыстарыгар эһиги үлэҕитигэр  айылҕа туспа миэстэни ылар эбит.

– Быыстапкам иккис сүрүн чааһынан таҥас кырадаһыннарыттан айан таһаарбыт хартыыналарым, панноларым буолаллар. “Тойбохой арыыта” –  бу  аппликация ньыматынан таҥыллыбыт бастакы үлэм. Манна таҥас өҥүн, тутулун таба туһаныыны үөрэтии биһиэхэ сүрүн тирэх буолбута. «Эйгэ ситимэ» панно – бу  “Симэх” түмсүү иистэнньэҥнэрин үлэтэ. Хас биирдии киһи бэйэтэ сөбүлүүр өҥнөөх-дьүһүннээх, онон талан, аҕыс кынаты тулалаан, ис эйгэбитин ситимнээн таһаарбыт үлэбит. “Төрөөбүт дойду кэрэ көстүүтэ” – Сахам сирин айылҕатын кэрэ көстүүтүн үөһэттэн анааран көрүүбүн, таҥас кырадаһыннарынан дьүһүйүүм буолар. Оттон “Дьэдьэн, отон дьэрэлигэ” – кыыс оҕо, дьахтар саамай ахтар дьылын кэмэ, сайын, дьэдьэн-отон буһуута, айылҕалыын алтыһыы. Бу үлэни иис иэйиилээх үөрэнээччибиниин, Наташа Борисовалыын  биир тыынынан көмөлөөн оҥорбуппут. “Уһуктуу” – саас кэлиитэ, харалдьык тахсыыта, ньургуһун сибэкки  тыллыыта, сэбирдэх тиллиитэ, айылҕа уһуктуута – бу барыта биир туспа кэрэ көстүү, санаа көтөҕүллүүтүн көрдөрөр.

Оттон “Аар айылҕа мааныта – хатыҥ маһым” – таптыыр, сүгүрүйэр мааны маһым – хатыҥ. Бу хартыына кырадаһыннары таҥан, оҕуруонан көстүүтүн тупсаран, М.Носов хартыынатыгар олоҕуран оҥоһуллубута. “Сундуук сабыыта” – таҥас кырадаһыннарын мунньан, наардаан, холбоон, киэргэл сиигинэн баттатан, бүлтэгирдэринэн көстүүнү тупсаран оҥоруу. Бу араас ньымалары холбоон үлэлээбиппит  түмүгэ.

Кэлиҥҥи кэмҥэ таҥас кырадаһыннарынан силимниир ньыманы туһанан хартыына оҥоробут. Триптих “Самаан сайын кэлиитэ”, “Ытык хайа очуостара”, “Сырдыкка, ырааска, кэрэҕэ тардыһыы…”, “Сарсыарда саһарҕа тахсыыта” – бу маннык хартыына, хас биирдии таҥан таһаарааччы бэйэтин ис санаатыгар, айылҕаны көрүүтүгэр тирэҕирэр. Хаартыскалары, ойуулары туһанабыт. Сүрүн быраабылата – хартыынаны таҥыыга үөһээттэн аллараа кырадаһыннары силимнээн уурабыт.Хартыына балтараа-икки чааһынан таҥыллан тахсыан сөп.

Бу маннык үлэлэри, араас ньымалары туһанан таҥас кырадаһыннарыттан наардаан оҥорон таһаарыы, билиҥҥи сайдыы тэтимнээх кэмигэр уоскулаҥы, айылҕалыын алтыһыы кэрэ түгэннэрин сэргии көрүүнү, дьоҕуру сайыннарыыга бэйэҕэ эрэллээх буолууну биэрэр, иҥэрэр.

Өбүгэ ииһин суола уонна аныгы кэм сайдыытын алтыһыыта, айылҕа көстүүтүн ситимэ, өҥ-дьүһүн дьүөрэлэһиитигэр, наарданыытыгар, таҥыллааһыныгар ситэрсэн биэрэр аналлаахтар. Урукку уонна билиҥҥи иис ньымалара олоххо илиинэн иистэнии төрүт буоларын бигэргэтэллэр.

– Ханнык улахан быыстапкаларга кыттыбыккытый?

-Бүтүн Аан дойдутааҕы, норуоттар икки ардыларынааҕы, республикатааҕы  уус-уран оҥоһуктар элбэх бэстибээллэригэр, быыстапкаларыгар кыттыбыппыт. 2016 сыллаахха Санкт-Петербурга  Араас омуктар (национальностар) дьиэлэригэр, ити сыл Москваҕа Илиҥҥи Государственнай түмэлгэ, Кытайга, Болгарияҕа, Монголияҕа, Францияҕа, Венгрияҕа, Мексикаҕа, Турцияҕа, Белоруссияҕа  айар оҥоһуктар улахан  бэстибээллэригэр кыттыыбытын бэлиэтиэм этэ.

– Валентина Васильевна, сунтаардар ураты буочардаах талба талааннаах дьон буоларгытын бу быыстапкаҕа сылдьан итэҕэйдим. Айар үлэҕит аартыга кэҥээн, сайдан истин!

 Екатерина Бястинова.

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *