Өксүү: «Киһи тугу баҕар кыайар»

Мин бүгүн ааҕааччыларга ыарахан ыарыыны кытары туруулаһар күүстээх санаалаах, айылҕаттан уус тыллаах, талааннаах тэрийээччи Аксинья Афанасьевна Евсеева (Афанасьева)- Өксүү туһунан кэпсиэхпин баҕарабын. Өксүү Абый улууһун Абый нэһилиэгэр 1965 сыллаахха Афанасьевтар дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүтэ. Кини биэс оҕоттон улаханнара. Өксүүнү биир саастыылаахтара эдэр эрдэҕиттэн олоххо активнай позициялааҕын билэбит. 1982 сыллаахха, оскуоланы бүтэрээт, Абый сопхуос комсомольскай «Быйаҥ” ферматыгар үс сыл үлэлээн, сопхуос Махтал суруктарынан, Комсомол Киин комитетын ”Эдэр гвардеец “ бэлиэтинэн наҕараадаламмыта. Нэһилиэккэ ити сылларга депутатынан талыллан, элбэх кыаллыбат боппуруостары быһаарсыбыта. Ханнык да үлэттэн чаҕыйан турбата. Сопкуос кэнниттэн, сытыы- хотуу кыысчаан, Дьокуускайдааҕы медицинскэй училищеҕа киирэн бэрт ситиһиилээхтик үөрэммитэ.Группа ыстаарыстатынан, тутар этэрээт комсорунан талыллан таһаарыылаахтык, табыллан үлэлээбитэ. Училищены бүтэрэн акушер идэтин ылбыта. Үөрэҕин бүтэһик сылыгар Бүлүүттэн төрүттээх, радиомеханик идэлээх Евсеев Василийы көрсөн ыал буолбута.

Өксүү үлэтин Дьокуус-кайдааҕы бастакы нүөмэрдээх оҕо төрүүр балыыһатыгар операционнай отделениеҕа медицинскэй сиэстэрэнэн саҕалаабыта, кэлин Ис дьыала органнарын үлэһиттэрин поликлиникатыгар хирургия салаатыгар сиэстэрэнэн көспүтэ. Олус иллээх, элбэх доҕоттордоох улахан кэлэктиипкэ астына, дуоһуйа үлэлээн испитэ. Евсеевтэр ыал буолан олорбуттара 12-с сылларыгар ийэ, аҕа буолар дьолун билбиттэрэ. Дьиэ иһин оҕо күлүүтэ толорбута. Кырачаан уолларыттан күннэрэ-ыйдара тахсара. Уолларын 2 сааһыгар, халлааҥҥа эмискэ этиҥ эппитинии, Аксинья Афанасьевна ыарахан ыарыы ытарчатыгар хам ылларбыта. Атаҕын тыҥыраҕыттан саҕалаан төбөтүгэр диэри ыарыы ыбылы ылбыта. Быраастар искэҥ ыарыытын 4 ыстаадьыйатын туруорбуттара, искэҥэ доруобай уорганнарын барытын сүһүрдүбүт этэ. Эмискэ доруобай киһиттэн 1 группалаах инбэлиит буолбута. Уоппуттаах онколог быраас Иванова Феодосия Гаврильевна бириэмэтигэр сөптөөх эмтэри анаан, сиһилии көрөн бэттэх аҕалбыта.

«Санаабар кыламаным кытта ыалдьара…»

Билигин Өксүү кэпсээнин истиэҕиҥ: «Комаҕа биир нэдиэлэ сыппытым. Арай биирдэ өйдөөтөхпүнэ сып-сырдык дойдуга тиийэн хааллым, олох чээлэй от күөҕэ, чыычаах саҥата бөҕө, олус сырдык дойду, ырай дойдута этэ. Онтон эмискэ дойдубар Абыйга көттүм, тиийэн үөһэттэн көрөбүн алаһа дьиэбин, дьоммун, өтөхпүн, Абыйым Таҥаратын дьиэтин, күөлбүн, кыра оҕо сааһым көлүччэтин. Онтон сүтэн хааллым…. Кэлин билбитим сүрэҕим тохтоон, искусственнай аппараакка холбоон, нэһиилэ тыын киллэрбиттэр этэ. Дьэ, тиллэрбэр баар этэ абытайдаах ыарыы… санаабар кыламаным кытта ыалдьара… Ыарахан, күнүнэн-ыйынан ааспат уһун ыарыыны кытта туруулаһарга кытаанах буолуу, энчирээбэт эрчим наада. Үс сыл суорҕаннаах тэллэххэ сыппытым. 3 сыл иһигэр химиотерапияны, радиология эппэрээсийэлэрин уйбакка, иккитэ инсуллаабытым… Бу ыар кэммэр Айылҕаттан улахан айдарыылаах норуот эмчитигэр Эдьиий Дораҕа сахалыы ыраастаммытым, алҕаммытым уонна олохпор иккистээн тыын киллэрбит, оҕом туһугар олоҕу салгыырбар тыыммын уһаппыт киһинэн кинини ааҕабын. Киниэхэ Махталым муҥура суох! Ыалдьыбыппар чугас дьонум, бииргэ төрөөбүттэрим быраһаайдаһа Абыйтан Дьокуускайга кэлбиттэрэ… Бииргэ төрөөбүт балтым Надя ыарыым саҕаланыытыгар икки саастаах оҕобун үс ый курдук көрөн көмөлөһөн, өйөөбүтэ. Хайа да ыал аҕатыгар ыарахан кэмнэр этилэр, кыра оҕо, ыарахан ыарыыга сытар дьиэ кэргэн ийэтэ… Сүрэҕим аҥаара Васям барытын тулуйан, өйөөн, оҕолоһон, бу ыарахан кэммэр, куруук бииргэ буолбута. Кини тулуура, бигэ эрэлэ, күүс-көмө, улахан тирэх буолбута. Онон кэргэммэр муҥура суох махтанар этим. Аа-дьуо туран, хааман 2003 сыллаахха бэттэх кэлбитим. Ходуногунан, торуосканан биирдии хардыынан саҕалаан хаамар буолтум. Ол саҕана уопсай дьиэҕэ олорбуппут. Телевизоры сатаан холбообот этим, сытан эрчиллэн, охтуу да баара, истиэнэнэн тутуһан син бэйэбин көрүнэр буолтум. Чэй өрөбүн, кыралаан ас астанар буолтум. Ыарыы кэмигэр хаппырыыс диэни дьоммор көрдөрбөтөҕүм, ону-маны сиэм этэ дии-дии дьоммун ууга-хаарга киллэрбэтэҕим, барытын тулуйа сатыырым. Киһи санаатынан тугу баҕар кыайар — санаабынан турбутум! Син бэттэх кэлэн, Абыйга дойдубар сайы-лыы барбытым. Дьиҥэ ол бүтэһик бырастыылаһыы курдук диэн санаалааҕым… Онтум дойдубуттан, дьоммуттан күүс эбинэн, төрөөбүт дойдум салгыныттан санаам бөҕөтүйэн Дьокуускай куораппар, иккис дойдубар эргиллибитим… Ыарыым кэнниттэн олох дьаныһан туран “Детка” миэтэдинэн дьарыктаммытым, тымныы уунан ыстарынарым. Ол олус туһалаабыта. Арахпат ыарыыга бас бэринэн олорор санаам суоҕа… Дьоммор көмөм диэн аа-дьуо алаадьы, бэрэски, блины астаан, кыралаан  атыылыыр буолбутум…

«Скорее, спасите, маму бьют»

Ыарыым кэннэ маҥнай уулуссаҕа тахсыыбар элбэх ыарахаттары көрсүбүттээхпин. Иккис инсульт охсуутун кэннэ, саҥам үчүгэйдик иһиллибэт этэ. Биирдэ уолум түөрт аҥаар саастааҕар эрчиллэ таарыйа, дьиэбититтэн тэйиччи бардыбыт. Арай оҕом оптуобус тохтобулугар баар кыра киоск-ларёкка «киириэххэ, чупа-чупс ылыахха” диэн көрдөстө. Киирбиппитигэр атыылааччы кыыс икки эдэрчи уолаттары кытта кэпсэтии күлсүү-салсыы бөҕө. Мин каассаҕа тиийэн санаабар син майгылыыр гына саҥардым. “Пожалуйста, чупа-чупс”диэтим, харчыбын ууннум. Кыыс мин диэки утары хааман кэллэ даҕаны, эмискэ түөскэ аста, төбөбүнэн прилавок өстүөкүлэтэ кырпа барыар диэри кэтэхпинэн кэлэн түстүм. Ууммут харчым барыта туора ыһылынна, атыыһыт кыыһым дөйүөхпэр диэри хаһытаан сатарытта: «Пошла вон, отсюда пьянь…”Оо, оҕом ол дьулаан хартыынаны көрөн, куттанан, киоскаттан сулбу сүүрэн тахсан тохтобулга турар дьону ыҥыран киллэрэн быыһаабыттаах. «Скорее, спасите, маму бьют” диэн. Онно биллэр ырыаһыт, аҕам биир дойдулааҕа Шахурдина Галина баара… Милиция, скорай ыҥыран, протоколлаа-быттара, кыыһы ыстыраап-
таабыттара. Оннук сэнэбили күн бүгүнүгэр диэри куруук көрсөбүн… Киһи сороҕор сонньуйар да түгэннэрэ бааллар, олортон биири кэпсиим. Ол курдук Ис дьыала органнарын үбүлүөйдээх ыһыаҕар пенсионердары мунньан туспа күрэхтэһии тэрийэллэр. Дьахталларга дуобакка, саахымакка, мас тардыһыытыгар 1 миэстэлэри ыламмын медаль бөҕөтө иилинним. Төннөрбөр, автобуһунан
дьиэм таһынааҕы тохтобулга түстүм. Үөрэн-көтөн дьиэбэр аргыый баран истим. Аҕыйах хардыыны оҥорооппун кытта, арай свисток чыһыырда, эдэр курсант уолаттар тохтоттулар. «Эдьиий, бырааһынньыктаан иһэҕин?»  — диэтилэр. Мин туох даҕаны кэтэх санаата суох күллүм уонна: «Ээ, кыайыы бөҕөтүн ситистим…» диэтим. Өссө дэ кэпсиэх киһини ППС массыына диэки илтилэр уонна: «Бардыбыт, салгыы учаастакка баран быһаарыы сурук суруйуоҥ!» Эһиги сыыһа өйдөөтүгүт диэт докумуоннарбын таһааран көрдөрдүм, инбэлиитим справкатын били кырбаныахпыттан куруук илдьэ сылдьааччыбын. Ыыппыттара… Бырастыы гыныҥ диэн чиэс биэрбиттэрэ. Итинник түгэннэргэ хаһан даҕаны тэҥҥэ кыыһырсыбакка, ытаабакка, хомунуулаах буолуохха наада.

Үлэ үөһүгэр ыарыы мүлүрүйэр

2006 сыллаахха биһиги дьиэҕэ олус үөрүүлээх сонун кэлбитэ, ол курдук Ис дьыала органнарын үлэһиттэригэр Саха Республикатын Правительствотыттан көмөлөөх саҥа дьиэлэри түҥэтии. Биһиги икки хостоох дьиэ испиэһэгэр киирбиппит. Кэргэним Василий олох кыаллыа суоҕа диэн аккаастанаары гыммыта, ону тылбар киллэрэн, син доруобуйам көнөрүгэр эрэнэн, дьиэҕэ тиксэр буолбуппут. Доруобуйам син көнөн, 2009 сыллаахха үлэҕэ тахсар баҕаттан маҥнайгы группаттан баҕа өттүбүнэн 2 группаҕа таһаартарбытым. Дьэ, ол кэннэ уопсай дьыалаҕа төбөм түспүтүм, саҥа тэриллибит Университет олохтоохторун Табаарыстыбаларын сэбиэтигэр правление чилиэнинэн талыллыбытым, олорор подъеһым ыстаарастатынан үлэбин саҕалаабытым. Олорор дьиэбит таһын тупсарыытынан үлэлэһэргэ санаммытым, ол курдук Дьокуускай куорат дьаһалтатын иннигэр оҕолорго аналлаах площадка боппуруоһун быһаарсан туттарбытым. Хас сайын аайы дьиэбит таһыгар сибэкки, мас олордуу түбүгэр түһэбин. Үлэ үөһүгэр сылдьан ыарыыны үмүрүтэҕин, умна сатыыгын. Хоһооннорбун бырахпакка кыралаан суруйа сылдьарым. 2015 сыллаахха Поэзия сылыгар, бэйэм 50 сааспын туоларбар мин аан маҥнай сэмэй хоһоон-брошюра таһаартаран, доҕотторбор, чугас дьоммор бэлэх ууммутум. Поэзия алыптаах эйгэтигэр киирбиппин олус астынабын, сөбүлүүбүн, Хоһоон суруйарбар псевдоним курдук Өксүү диэн ааты ылыммытым. Оҕо сылдьан хос ааттанымаары, аҕабар биирдэ ааппын уларытыҥ диэн ытаабыппар, аҕам ким аатын анаабытын кэпсээбитэ. Аҕам 6 саастааҕар олорор балаҕаннарыгар баһаар буолбут, онно бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Өксүү 14 саастаах кыыс кыра оҕолору барыларын быыһаан, түннүгүнүнэн быраҕаттаабыт. Оҕолор кэннилэриттэн Өксүү докумуоннары быраҕаттаатын кытта, балаҕаннара сууллан түһэн кыыс барахсан уокка былдьаммыт. Аҕам тыыннаах хаалбыт махталыгар, эдьиийин кэриэстээн, бастакы оҕотугар, миэхэ Өксүү диэн ааты биэрбит. Онон мин ааппар олох уратытык, атыннык сыһыаннаспытым уонна хоһоон суруйарбар ити ааты псевдоним курдук ылыммытым. Үлэлээн, син бэттэх кэлэн, уолум Саша орто оскуоланы биир 4 сыаналаах бүтэрэн, М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университекка Илиҥҥи тыллар институттарыгар киирбитэ. 2017 сыллаахха «алдьархай соҕотох сылдьыбат” диэбиттии ыарахан ыарыы сүрэҕим аҥаарын, тапталлаах кэргэммин Васяны ытаппытынан-соҥоппутунан бу күн сириттэн илдьэ барбыта… Эмиэ санаа баттыга, соҕотохсуйуу… Ол кэннэ иэйиим сүппүтэ, хоһоон тыла кэлбэт буолта.. Уолум, ити кэмҥэ институттан талыллан Кытайга үөрэнэ сылдьара. Миигин соҕотохтуу хаалларымаары үөрэҕиттэн кэлээри гыммытын, тохтотон, үөрэҕин салгыырыгар сүбэлээбитим. Оҕом кэлэр сылга миигин аралдьытаары, санаабын чэпчэтээри үөрэнэр дойдутугар Кытайга илдьэ барда. Дьэ, онно олох атын эйгэҕэ, атын дойдуга оҕобун саҥалыы арыйдым, астынным, махтанным. Быйыл
үөрэҕин Кыһыл дипломунан бүтэрдэ, үөрүүм өссө элбээтэ!»

Аксинья Афанасьевна Дьокуускай куоракка олорор Абый нэһилиэгиттэн төрүттээх дьон түмсүүтүн биир тутаах киһитэ. Кини туруорсуутунан дьиҥ чахчы сахалыы тыыннаах, бэйэ-бэйэни, нэһилиэк нэһилиэги кытта чугас билсэр сыаллаах түөлбэ ыһыаҕы Дьокуускай куоракка тэрийиэххэ диэн оччотооҕу Абый улууһуттан төрүттээх дьон түмсүүтүн бэрэссэдээтэлигэр Полушкин И. И. туруорсан Ыһыах ыһыллыбыта. Ол улахан тэрээһиннээх түмсүү, дьон өйүн-санаатын өрө көтөхпүтэ, дьиҥ чахчы сөхтөрбүтэ. Аксинья Афанасьевна-Өксүү тулууругар, дьулууругар мэлдьи сүгүрүйэбит. Сүрэҕин баастара хаһан эрэ оһон, хоһоон алыптаах тыллара кэлэллэрин кэтэһэбит. Айар үлэҥ аартыга аһылларыгар баҕарабыт!

Виктория Слепцова.

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *