“Олохпун оскуолаҕа анаабытым”

Аны аҕыйах хонугунан дойду үрдүнэн улахан буукубаттан суруллар, убаастанар Учуутал үрдүк аатын ылбыт ытык дьон идэлээх бырааһынньыктарын бэлиэтиэхпит. Тулагы-Киллэм нэһилиэгэр 48  сыл педстажтаах, бэйэтин кэнниттэн бу эппиэтинэстээх идэҕэ үгүс ыччаты уһуйбут, төрөппүт оҕолорун, сиэннэрин учуутал буоларга сирдээбит, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Республикатын үтүөлээх учуутала, ”Гражданскай килбиэн” үрдүк аат, Россиятааҕы  “За любовь и верность” мэтээл хаһаайката, улахан, киэҥ аймах сүрүн киһилэрэ, күн-күбэй ийэ, эйэҕэс эбэ, хос эбэ Л.П. Скрыбыкина олорор.

 Кини Тулагы  нэһилиэгин общественнай олоҕор, уус-уран самодеятельность көхтөөх кыттааччыта, сцена бэтэрээнэ, общественник, бэтэрээннэри түмэр тутаах  киһи. Онон үлэбитинэн сөп-сөп көрсөн, кэпсэтэн ааһааччыбыт. Буолаары турар идэлээх бырааһынньыктарынан, учууталлар династияларын ытык киһилэрин көрсөн, атах тэпсэн олорон бу курдук  ирэ-хоро кэпсэттибит.

— Любовь Петровна, кэлэн иһэр Учуутал күнүнэн эҕэрдэлиибин! Үөрэппит оҕолоруҥ махталларын, хайҕалларын ылбыт, дьон-сэргэ ытыктыыр кырдьаҕас учуутала буолан олороҥҥун, бу идэни ылан, учууталлыы барбыт бастакы күҥҥүн төһө үчүгэйдик өйдүүгүнүй? Оҕо сылдьан ким буолуоххун баҕарар этигиний?

— Мин Горнай Маҕараһыттан төрүттээхпин. Начальнай кылааска үөрэнэ сырыттахпына  Алевтина Михайловна диэн нап-нарын, кыраһыабай, эдэркээн  нуучча кыыһа кэлэн биһигини үөрэппитэ. Оччотооҕу оҕолор харахпытыгар кини  учуутал сырдык уобараһын көрдөрөн, киэҥ билиитин иҥэрэн, аҕыйах сыл үлэлээн баран, көһөн барбыта. Кинини көрөн олороммун, учуутал буоларга  баҕа санаа үөскээбитэ. Саҥа дьылга аан бастаан харыйаны симииллэрин  бу учуутал көрдөрбүтэ, умнуллубат бырааһынньыгы тэрийбитэ.

Оччолорго суол-иис быстар мөлтөҕө. Билигин балтараа чаас кэриҥэ айаннаан кэлэр сиртэн мин, улахан массыынаҕа олорсоммун, суолум аҥарын сатыылаан, сууккаттан ордук айаннаан Дьокуускайы булбутум. Ити аата педучилищеҕа туттарса кэлбитим. Оччолорго үрдүк үөрэх суоҕа, онон орто үөрэҕи ылан бараммын, кэнники Магадаҥҥа кэтэхтэн алта сыл үөрэнэн, үрдүк үөрэхтэммитим.  Училищены бүтэрээт, Маҕаҥҥа ананаммын учууталлыы барбытым. Бастакы үлэм күнүн бэҕэһээ курдук өйдүүбүн.

— Тулагы-Киллэм орто оскуолатыгар төһө өр сыл үлэлээбиккиний? Эдэр сааһын эрчимнээх сылларын бу нэһилиэк ыччаттарын сайдыыларыгар анаабыт бэтэрээн учуутал билигин олорон кэннигин хайыһан көрдөххүнэ, аан бастаан тугу санаан, ахтан кэлэҕиний?

— 20 саастаахпар  оҕолор “Любовь Петровна” диэн ыҥырар учууталлара буолбутум. Маҕаҥҥа үлэлии сылдьаммын ыал буолбуппут.  Тулагыга кэлэн олохсуйан, кэргэмминээн Николай Семенович Скрыбыкинныын дьолбутун холбоон олорбуппут 57-с сылбыт. Үс оҕолоохпут.

Олохпун  оскуолаҕа анаабыт киһибин. Бастаан үлэлии кэлээт, начальнай кылаас кабинетын тэрийэммин, үлэлээн бүтүөхпэр диэри бу кабинеппын оҥоруунан, ситэриинэн дьарыктаммытым. Видео-аудио матырыйааллары туһанан, биллиилээх педагогтар ньымаларын киллэрэммин, үөрэнээччи үөрэххэ интэриэһин үрдэппитим. Дьиэбэр оҕолорум кыраларыттан көрдөрөн үөрэтэр  матырыйааллары, уруокка туттуллар карточкалары оҥорууга элбэхтик  көмөлөһөллөрө. Түүннэри олорон тэтэрээт бэрэбиэркэлээһинин, сарсыҥҥы уруокка бэлэмнэниини, мин учуутал быһыытынан үлэбин-хамнаспын  көрөн улааппыттара, онон итинник түгэннэр кыргыттарым идэ ылыыларыгар  суолталаах буолбут буолуохтаахтар. Республика араас оскуолаларыттан учууталлар уопут атастаһа, араас элбэх семинардарга, конференцияларга, аһаҕас уруоктарга кэлэллэрэ. Онон кабинет систиэмэтэ олоххо толору киириитин ситиспитим, турууласпытым. Өссө биэс үөрэнээччим эмиэ учуутал үрдүк аатын ылан төрөөбүт Тулагыларын оскуолатыгар үлэлииллэр.

— Любовь Петровна, эһиги  дьиэ кэргэн “Учуутал династиятын” туһунан кэпсэтиэх?

— Эрдэ этэн аһарбытын курдук, биһиги аймахха аас бастаан учуутал идэтин мин ылбытым. Онон династиябыт салайааччытынан  буолабын. Бииргэ төрөөбүт эдьиийим Тамара Петровна кииммит түспүт төрөөбүт дойдубутугар  Маҕараска сүүрбэччэ сыл уһуйаан сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Икки кыыһым туйахпын хатаран, учууталлар, СР үөрэҕириитин туйгуннара. Улахан кыыһым Марина Николаевна физика учууталынан, орто кыыһым Ульяна Николаевна начальнай кылаас учууталынан үөрэммит оскуолаларын сайдыытыгар кылааттарын киллэрсэ, үлэлии, айа-тута сылдьаллар.

Күндү  күтүөтүм Петр Хабаров кыыспынаан Ульяналыын аҕыс оҕолоох дьиэ кэргэн, номнуо эбэ, эһэ буолбуттара. Петр Иванович СР үөрэҕириитин туйгуна, 26 сыл педстажтаах физкультура учуутала идэлээх. Билигин Дьокуускай куорат үөрэххэ управлениетын физкультураҕа уонна спорка сүрүннүүр  специалиһа. Уоллара Денис Петрович Кангалас оскуолатын физкультураҕа учуутала, кэргэнэ Күннэй Агитовна ити оскуолаҕа иитэр үлэҕэ педагог. Өссө биир сиэним Любовь Петровна Хаҥалас улууһун Үөдэйигэр кийииттээн олорор, уһуйаан иитээччитэ. Биэс сыл үлэлээт, улуустааҕы куонкуруска “Творческий педагог” номинация хаһаайкатынан буолбута. Онон биһиги дьиэ кэргэммититтэн аҕыс киһи иитээччи идэтин толору баһылаан, олохторун оҕону кытта ситимнээннэр, удьуорбутун, утуммутун салҕыыллар. Ити курдук инникитин даҕаны биһиги үлэбитин-хамнаспытын сиэннэр, хос сиэннэр салгыахтара диэн эрэнэ саныыбын.

— Билиҥҥи төрөппүттэр оҕолоро учуутал идэтин баһылыырын улаханнык өйөөбөт курдуктар. Учуутал буолуу сонуна  ааспытын  курдук санааччы дьон баар. Бэтэрээн учуутал эн итиннэ тус санааҥ?

— Биллэн турар, олохпут сайдан иһэр, саҥаттан саҥа, сонун эйгэҕэ араас идэлэр, үөрэхтэр баар буоллулар. Ол эрээри, бу идэлэри баһылыах иннинэ, билиигэ-көрүүгэ интэриэһи, үөрэххэ тардыһыы бастакы олугун оҕо оскуолаҕа учууталтан ылар. Онон учуутал идэтэ олохпут тухары баар буолуоҕа. Ол эрээри түбэһиэх киһи учуутал буолар кыаҕа суох. Ис сүрэҕиттэн оҕо иитиитигэр дьоҕурдаах,баҕалаах, оҕону таптыыр  эрэ киһи учуутал үлэтин кыайар, баһылыыр дии саныыбын.

Оҕо төрөппүтүттэн олус тутулуктаах. Үчүгэй эйгэҕэ улааппыт оҕо оскуолаҕа үөрэ-көтө кэлэр. Оттон иһэр-аһыыр ийэлээх, аҕалаах оҕо учуутал биэрэр билиитин толору иҥэринимиэн  сөп.  Билигин үөрэппит оҕолорум ситэн-хотон үтүө үлэһит, ийэ, аҕа буолан олороллорун көрөммүн астынабын, манньыйабын.

— Любовь Петровна, эн киэҥ билиилээх учуутал эрэ быһыытынан буолбакка, нэһилиэк общественник дьахталларыттан биирдэстэрэҕин, үйэ аҥара кэриҥэ уопуттаах Тулагы бастакы автоледитаҕын. Билигин даҕаны сүүрэ-көтө, дьаһайса, туруорса сылдьаргын элбэхтик көрөбүн. Аны общественнай үлэ, дьахталлар, бэтэрээннэр хамсааһыннарын туһунан кэпсэтиэххэ.

— Быйыл суоппар быраабын ылбытым  44 сыла. Эдэр сылдьан куоратынан, улууска аймахтарбытыгар да массыынанан бэйэм сылдьарым. Кэнники сааһыран, атах, илии хамсааһына бытааран, билигин Тулагы иһигэр биирдэ эмэ сиэннэрбин таһабын, наадаларбар сылдьабын. Быйыл 17-с сылбын нэһилиэк бэтэрээннэрин сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлиибин. Икки ансаамбыл холбоһон, олохтоох кулууппут иһинэн Егор Попов салайааччылаах бэтэрээннэр хуордарыгар ыллыыбын. Хуорбут эдэр, талааннаах салайааччыланыаҕыттан элбэх ситиһиилэннэ. Аан дойду таһымнаах улахан куонкурустарга гран-при, лауреат буолууну ситистибит. Сылы эргиччи дьарыктанабыт. Бэтэрээннэри Эверстова-Обутова аатынан олохтоох культура дьиэтэ, салайааччы М.П. Игнатьев улаханнык өйүүр. Кулууппут иһинэн интэриэстэринэн араас элбэх эбии дьарыктар, куруһуоктар үлэлииллэр. Талааннаах тарбахтаах далбардар “Иэйии” түмсүүгэ мустан иистэнэллэр.

Тулагыга үлэ бэтэрээннэрин киллэрэн туран, 300-чэкэ бэтэрээннээхпит. С.И. Матвеев салайааччылаах Дьокуускай куорат социальнай көмүскэлгэ управлениетын улахан өйөбүлүнэн,  толору хааччыллыыны киллэрэр туһунан Дьокуускай куорат уокуругун уурааҕар олоҕуран,биһиги нэһилиэкпититтэн  9 тыыл бэтэрээнигэр аадырыстаах материальнай көмө оҥоһулларын ситистибит. Онон бэтэрээннэрбит  дьиэлэригэр толору хааччыллыы (благоустройство) киирэн үөрүүбүт муҥура суох. Бэйэм күүскэ туруорсан, кэпсэтэн, Кыайыы 75  сылын көрсө ытык дьоммутугар  бэртээхэй бэлэҕи оҥордубут. Сыл аайы бэтэрээннэр сквердэригэр мас олордобут. Дьокуускайга  “Дети войны” үһүс кинигэтэ тахсарыгар биһиги бэтэрээннэрбит  40-ча ахтыыны  суруйан тиксэрдилэр. Олохтоох дьаһалтаны кытта тыыл бэтэрээннэригэр “Почетный житель Тулагино-Кильдямского наслега” ытык бэлиэни оҥотторон туттардыбыт.Үбүлүөйдээх сылы көрсө былааммыт, бырайыакпыт элбэх. Сыырдаах бэтэрээннэрин түмсүүлэрин салайааччыта С.П. Шариналыын ыкса сибээстэһэн  кырдьаҕастарбытын түмэр сыаллаах-соруктаах үлэлиибит. Светлана Пантелеймоновна биһиги үлэбитин-хамнаспытын хаһыаттарга сырдатааччы пресс-сэкирэтээрбит диэхпин сөп.  Кэргэнэ  Егор Егорович  саахымат, дуобат күрэҕин чаастатык ыытар, спорду, чөл олоҕу  пропагандалааччылартан биирдэстэрэ. Ыам ыйын 9  күнүгэр сыл аайы  ыччаттары кытта автопробег тэриллэр. Оҕолор бэтэрээннэри дьиэлэринэн сылдьан эҕэрдэлииллэр, оскуолаҕа “Уроки мужества”, ”Урок мудрости” о.д.а. тэрээһиннэргэ аҕа көлүөнэ дьон өрүү инники күөҥҥэ сылдьар.

— Эһиги дьиэ кэргэн туох үгэстэрдээҕий?

— Төрөөбүт күннэргэ, халандаар кыһыл күннэригэр мустан бырааһынньыктыыбыт. Эһэбит сайын аайы сиэннэрин, оҕолорун тиэйэн илдьэн сир астатар. Айылҕаҕа сылдьарбытын, сынньанарбытын сөбүлүүбүт. Биэнсийэҕэ олоробут даҕаны, дьиэҕэ биир күн олорор сороҕор кыаллыбат. Ол-бу тэрээһин, концерка кыттыы, мунньах элбэх. Арай онтон быыс буллахпына иистэнэрбин сөбүлүүбүн. Сиэннэрбэр, күтүөттэрбэр сахалыы соннору, кэһиэччиктэри тигэн бэлэхтиибин.

— Билигин Учуутал күнэ эйиэхэ хайдах ааһарый?

— Олохтоох оскуола кэлэктиибэ бэтэрээн учууталларга улахан болҕомтотун уурар. Онон сыл аайы  балаҕан ыйын 1 күнүгэр бэтэрээннэр аһаҕас уруоктары ыытабыт. Учуутал күнүгэр ыҥырыллан тиийэн өр үлэлээбит оскуолабытыгар  мааны ыалдьыт буолабыт. Ити күн элбэх эҕэрдэни тутабыт. Онон учуутал буолуу  –  мин олоххо кэлбит ананыым дии саныыбын. Идэбин олус таптыыбын. Иккистээн  бу сиргэ төннөрүм  да буоллар, учуутал үрдүк аатын сүгэргэ бэлэммин.

Түгэнинэн туһанан, өр сылларга бииргэ үлэлээбит тапталлаах кэлэктииппин, республика бука бары учууталларын буолаары турар идэлээх бырааһынньыкпытынан истиҥник эҕэрдэлиибин! Айымньылаах үлэни, билиигэ тардыһар, махталлаах үөрэнээччилэри. Инникитин даҕаны үүнэр көлүөнэҕэ сайдыы суолун көрдөрөн, үөрэх киэҥ байҕалын  аанын арыйан, үрдүккэ, сырдыкка угуйа, ыҥыра тураргытыгар баҕарабын.

  • Любовь Петровна, интэриэһинэй кэпсээниҥ иһин улахан махтал. Бэйэҥ саастыылаахтаргар холобур буолар киһигин, ийэҕин, эбэҕин, дьиэ кэргэн хаһаайкатаҕын. Барыта этэҥҥэ буоллун! Инникитин даҕаны кырдьыыга бэриммэккэ бу курдук олох үөһүгэр сырыт!

Екатерина Бястинова.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *