Орто дойдуга төрөөбүт киһи – Оһорбот суолу төрүттүүр кини.

Бииргэ үлэлээбит коллегабыт, салайааччыбыт,  үтүө сүбэһиппит  Аммосова Татьяна Прокопьевна-Ахсаана Сонтуой баара буоллар быйыл  80 сааһын туолуохтаах этэ. Татьяна Прокопьевна – СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, РФ үөрэҕириитин туйгуна, РФ орто анал үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, «Дети Саха-Азия» фонда стипендиата, Россия суруналыыстарын Союһун чилиэнэ, «Николай Гаврилович Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педколледж сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэ хаһаайына. Кини 43 сыл устата Бүлүүтээҕи педучилищеҕа математика преподавателинэн, ол иһигэр 13 сыл директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччынан  таһаарыылаахтык үлэлээбитэ, өрөспүүбүлүкэҕэ орто анал үөрэхтээһин, учууталлары бэлэмнээһин сайдыытыгар сүҥкэн кылаатын киллэрбитэ. Кини өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр кыраайы үөрэтээччи, элбэх хоһооннор уонна мелодиялар ааптардара.

Төһө даҕаны карантиҥҥа олордорбут, биир идэлээхпит бэлиэ күнүн «Оптимист» диэн колледж бэтэрээннэрин кулуубун иһинэн Ахтыы күнэ диэн ааттаан ватсап нөҥүө ыытыахха диэн сүбэлэһэн тэрээһин ыыттыбыт. Икки күн устата уопсайа сүүрбэччэ олус истиҥ ахтыы киирбититтэн сороҕун Татьяна Прокопьевна таптаан ааҕар, ыстатыйаларын элбэхтэ бэчээттээбит, “Ахсаана Сонтуой сүгэһэриттэн” диэн бэргэн этиилэрин циклын таһаарбыт  “Забота-Арчы”  хаһыат  ааҕааччыларын болҕомтолоругар ыытабыт.

Үлэтин ис сүрэҕиттэн таптыыра

 

Татьяна Прокопьевна учуутал идэтин баһылаан, Бүлүүгэ райкомолга уонна Сунтаарга учууталлаан баран, 1966 сыллаахтан педучилищеҕа математика преподавателинэн ананан,  айымньылаах үлэтэ саҕаламмыта. Үлэтин ис сүрэҕиттэн таптаан, дууһатын ууран,  билиитин-көрүүтүн студеннарга, коллегаларыгар тириэрдэрэ, кинилэр үрдүк үктэлгэ тахсалларыгар  күүс-көмө, өйөбүл  уонна холобур буолара. Училищеҕа салайар үлэ таһымын барытын  ааспыта.

Татьяна Прокопьевна көмөтүнэн, салалтатынан, ыйан-кэрдэн биэриитинэн бары отделениелар сэбиэдиссэйдэрэ СГУ педагогическай уонна математика, информатика институттарын, саха тылын уонна литературатын, төрүт культуратын факультетын кытта интегрированнай үөрэхтээһиннэрэ киллэриллибитэ.  Биһиги выпускниктарбыт СГУ-га  быһа иккис, оттон кэтэхтэн үөрэххэ үһүс кууруска киирэн үөрэнэллэрэ ситиһиллибитэ.

Татьяна Прокопьевна туспа суоллаах-иистээх, дириҥник  хорутан үлэлиир преподаватель, методист,  салайааччы, чинчийээччи, суруналыыс, поэтесса, мелодист, дэгиттэр дьоҕурдаах киһи этэ.

 

Е.Р.Алексеев, РФ үтүөлээх учуутала.

Олохтоохтук, хорутуулаахтык үлэлиирэ

 

 Училищеҕа омук салаата саҥа арыллыбыт сылыгар туспа кабинет суох буолан, Татьяна Прокопьевна кабинетыгар “дьукаахтаһан” олорбуппут. Онно олорон, кини  үлэтигэр уҥуоҕун силиитигэр диэри бэриниилээхтик, фанатично үлэлиирин билбитим. Хаһан да кэл: кини куруутун  умса түһэн үлэлии олорор буолара, тугу эрэ сурунара, бэлиэтэнэрэ. Биир хоско олорон  биһигини завуч үлэтигэр да миккийэн ылара: журналлары бэрэбиэркэлэтэрэ, педсовет протоколларын суруттарара, докумуон наардатара. Итинник саҥа үлэлии кэлбит эдэр коллегаларын бэрэбиэркэлиир, тургутар, көрөр-истэр ньымата эбит. Уруоктарбытыгар тиһигин быспакка сылдьара, бэйэтин көрүүлэрин үллэстэрэ, сүбэлиирэ биһиэхэ көмө буолбута мэлдьэҕэ суох.

Кини бэйэтин үөрэтэр предметин – математиканы умсугуйан туран пропагандалыыра, онтон сиэттэрэн төрөөбүт кыраай историятыгар, матырыйаалыгар олоҕуран оҥоһуллубут сорудахтардаах олимпиадалары толкуйдуура. Кэлин ити тэрээһин Аммосовскай олимпиада диэн ааттаммыта.

Мин директоры иитэр үлэҕэ солбуйааччынан үлэлии сылдьан, Советскай Союз Геройа Н.А.Кондаков төрөөбүтэ 85 сылыгар анаммыт тэрээһиннэр чэрчилэринэн Татьяна Прокопьевнаны элбэх матырыйааллааҕын санаан, кинигэ суруйарыгар көрдөспүтүм. Архив докумуоннарыгар, ыстатыйаларга олоҕурбут, чөкө да буоллар, баай ис хоһоонноох брошюра тахсыбыта барыбытыгар да дуоһуйууну аҕалбыта. Ол курдук Татьяна Прокопьевна олоҕун тухары үлэтинэн эрэ олорбут киһи, үлэтиттэн уурайан, санаата түһэ сылдьыбыт кэмигэр суолталаах дьарык ылан, умсугуйа  үлэлээбититтэн махтанан турардаах.

Баай историялаах үөрэхпит кыһатын туһунан кинигэҕэ Татьяна Прокопьевна саамай эппиэтинэстээх кэрчиги – 20-с сыллары ылан, архивка туруулаһан туран үлэлээбитин элбэх киһи билэр. Хомойуох иһин, матырыйаала элбэҕэ бэрт буолан, барыта киирбэтэх этэ.

Татьяна Прокопьевна ылсыбыт дьыалатыгар олохтоохтук, хорутуулаахтык үлэлиирэ.

У.А. Васильева,

СӨ үөрэҕириитин туйгуна.

Ырыа, музыка аргыстааҕа

 

Татьяна Прокопьевна училищеҕа үөрэнэ сылдьан Абрам Владимирович Тараховскай оркестрыгар мандолинаҕа оонньооччубун диэн үгүстүк киэн тутта кэпсиирэ. Биһиги музыканнар инструмеҥҥа дьарыктарбыт эбиэт кэннэ буолар буолан, соло була түстэ да биһиэхэ кэлэн мандолинаҕа оонньоон, матыыптары таһааран киирэн барара. Ону интэриэһиргээн ыйыттахпытына: «Бэйэм айбыт ырыаларбын боруобаланан көрөбүн», — диэччи. Итинтэн сиэттэрэн: «Ырыаларгын киэҥ эйгэҕэ таһаарыахха, дьоҥҥо билиһиннэриэххэ», — диэн этии киллэрэн, бэйэтин мандолинаҕа оонньото-оонньото ырыаларын нотаҕа түһэрэн киирэн барбыппыт. 1995 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педколледжка Татьяна Прокопьевна айар киэһэтин ыыппыппыт. Ырыа бөҕө ылланан, хоһоонноро ааҕыллан сүрдээх өрө көтөҕүллүүлээхтик, иһирэхтик ааспыта. Мин улахан уолум Айсен оччолорго 9 саастааҕа, оҕолорго аналлаах ырыаларын толорооччу, билиһиннэрээччи быһыытынан кыттыбыта, Эдуард Васильевич Миронов, Гаврил Анатольевич Лобашев ырыалары доҕуһуоллааччы быһыытынан кыттыспыттара. «Аныгыскы айар биэчэрбэр баҕар уруһуйдарым быыстапкатын көрүөххүт», — диэн соһуппута.

Бу дьыл улуустааҕы ыһыахха Улуу Кыайыы 50 сыллаах үбүлүөйүгэр анаан ырыа конкурса ыытыллыбыта. Онно Татьяна Прокопьевна «Кэриэстээҥ кинини» диэн Германия Котовицы куоратыгар көмүллэ сытар таайыгар Сергей Григорьевич Федотов сырдык кэриэһигэр анаабыт ырыатын ансамбылынан 4 куоласка хайытан ыллаабыппыт, 1-кы истиэпэннээх лауреат аатын ылбыппыт. Татьяна Прокопьевна таайын уҥуоҕар тиийэн дойдутун буоруттан илдьэн, сибэкки дьөрбөтүн ууран ийэкэм барахсан кэриэһин толордорбун диэн ыра санаалааҕа…

Кэлин «Сайыһыма эн миигин» (Сиэнчээммэр) диэн ырыатын Елена Каменева кыайа-хото тутан киэҥ эйгэҕэ таһаарбыта, студияҕа уһултарбыта. Бу ырыаны Раиса Захарова Татьяна Прокопьевнаттан көрдөһөн ылбыта, сиэн туһунан ырыа олох суоҕун кэриэтэ диэн репертуарбар киллэриэм диэбитэ.

2014 сыллаахха «Колледж мелодистарын ырыалара» диэн электроннай хомуурунньук таһааттарбытым, онно Татьяна Прокопьевна «Билии күнэ», «Уоҥҥа тиийэн тохтоотум», «Оҕолоро чээкэтин», «Этэрбин көрдөһөр курдуктар», «Сайыһыма, эн миигин» диэн ырыалара ноталанан, доҕуһуолланан, оҕо куолаһыгар сөп түбэһэр гына оҥоһуллан сылдьаллар.

Римма Нестерова,

СӨ үөрэҕириитин туйгуна.

 

Кини уһуйуута: кыаҕы толору туһаныы

 

Училищеҕа үлэҕэ кэлээппин кытта Татьяна Прокопьевна: «Начальнай кылаас учууталларын бэлэмниир салаа студеннарыгар математикаҕа эбии үөрэхтээһини арыйаары сылдьабыт. Онно көмөлөһүөҕүҥ», — диэбитэ. Эбии үэрэхтээһиммит былаанын оҥорорбутугар сүрүн сорукпут студеннарга математиканы кэҥэтэн үөрэтии уонна 5-6 кылаастарга математиканы үөрэтии методикатын студеннарга тиэрдии этэ. Мин «Основы математического анализа», Валентина Кузьминична Кириллина «Элементы высшей алгебры», Татьяна Прокопьевна «Аналитическая геометрия» диэн дисциплиналары ылбыппыт.  Ити курдук үс буолан үллэстэн, ылбыт дисциплиналарбытыгар рабочай программалары оҥорон, үлэбитин саҕалаабыппыт. Бу үлэттэн Татьяна Прокопьевна наһаа астынара. Татьяна Прокопьевнаны кытта бодоруһан үлэлээбитим ити эбии үөрэхтээһин саҕаланыаҕыттан буолбута.

Т.П. Аммосова хас биирдии дипломнай үлэлээх оҕотугар олус кыһанара, ыалдьара. Биллэрбэтэр да, чорботор үөрэнээччилэрдээх буолара, онтулара үлэтэ суох сылдьалларын иһиттэҕинэ хомойоро. Ханнык баҕарар оҕоҕо, “иккини” буолуохтааҕар, “үһү” туруортарбат буолара. Наар учууталлар  бэйэбит көтүтүүбүт буоллаҕа диэн  кэбиһэрэ. Оҕону  хаһан  да быһа-хото саҥарбат этэ, наар көмүскүүр тыллары булара: «Чэ кини билигин төһө да сүрэҕэлдьээтэр, өйдөнүө буоллаҕа», — диэн буолара.Студеннар эмиэ Татьяна Прокопьевнаны олус ытыктыыллара. Кини  дьиҥэр саамай ыарахан предмети, геометрияны уонна геометрияны үөрэтии методикатын биэрэрэ.

Татьяна Прокопьевна ыстатыйаларын суруйар кэмигэр күнүстэри-түүннэри санаата  ол үлэтигэр буолара. Хас биирдии тылын, этиитин наһаа чочуйан суруйара.  Онон хат-хат көннөрүү, бэчээттээһин буоллаҕына сороҕор көмөлөһүннэрэрэ, алҕас барарын олох сөбүлээбэт этэ. Кэлин мин туспунан ыстатыйа суруйарыгар эмиэ элбэхтик көннөрбүппүт, бүтэһик көннөрүүтүн таксинан дьиэбэр кэлэн көннөттөрбүтэ. Аатын «Преподаватель нового поколения» диэбит этэ. Ону мин «туох ааттаах улахан аатай, уларытыахха, дьон туох эрэ диэҕэ» диэбиппэр, «буоллун, мин дьон туох дииригэр наадыйбаппын, бэйэм тугу саныырбын суруйабын» диэбитэ.

Үлэтиттэн уурайан баран  көрсүһүүлэрбитигэр үөрэ-көтө кэлэрэ, мэлдьитин  кэһиилээх буолара.  Отделение 10 сыллаах үбүлүөйүн  көрсө кинигэ таһаарбыппыт, онтубутун эҕэрдэлии таарыйа  Татьяна Прокопьевнаҕа дьиэтигэр таһааран биэрбиппит.  Наһаа үөрбүтэ, туох эрэ олох алдьанан хаалыаҕы ылар курдук илиитигэр ылбыта. Тахсан баран: «Оо, Татьяна Прокопьевна төһө эрэ сыыһаны булар», — диэн күлсүбүппүт. Кинигэҕэ кини афоризмнарын  киллэртээбиппитин наһаа кыра шрибинэн таһаарбыттарыттан хомойбуппут.

Ити курдук биһиги , училище үс выпускнига,  Аммосова Т.П., Кириллина В.К. уонна мин, үһүөн ЯГУ физмат факультетын бүтэрэн кэлэн, үөрэммит училищебытыгар математика преподавателларынан олус иллээхтик, таһаарыылаахтык,  бэйэбит кылааппытын киллэрэн үлэлээбиппит. Кэлин санаатахпына, учууталбыттан Тамара Ивановна Александроваттан  математик буоларбар булгуруйбат эрэли ылбыт буоллахпына, Татьяна Прокопьевнаттан үлэҕэ олус дьаныардаах, чуолкай көрүүлээх буоларга, бэйэ кыаҕын толору туһанан үлэлииргэ үөрэммит эбиппин.

М.Ф. Максимова, РФ үөрэҕириитин туйгуна.

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *