ӨСКӨТҮН ӨРӨБӨЛҮҮССҮЙЭ БУОЛБАТАҔА БУОЛЛАР…

(Норуот суруйааччыта Баһылай Харысхал 70 сааһыгар)

Драматург, прозаик, документалист-су­ру­йааччы, публицист, суруналыыс, кино­сценарист, айанньыт, уопсастыбаннай дея­­тель Баһылай Харысхал бар дьон өйө-са­наа­та барҕалыырын, умнуллубут кырдьык тиллэрин, саха саха курдук сананарын ту­һугар үгүс өрүттээх, элбэх хайысхалаах айар, чинчийэр, үйэтитэр, түмэр үлэни ыытар саха аныгы интеллигенциятын биир бэлиэ ки­һитэ. Амма улууһун Соморсун нэһилиэ­гит­тэн төрүттээх норуот суруйааччыта, СӨ Духуобунаска академиятын академига, Рос­сия Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, АЛРОСА олохтообут Россия Ли­тератураҕа улахан бириэмийэтин лауреата Василий Егоро-вич Васильев–Ха­рысхал быйыл сэтинньи 6 күнүгэр 70 сааһын туолла. Оло­ҕун суолталаах кэрдииһинэн эҕэр­дэлээн туран, «Чолбон» сурунаал ыйы­тыытыгар хоруй­дууругар көрдөстүбүт.

– Василий Егорович, «Кыым», «Молодежь Якутии» курдук сэбиэскэй кэм бөдөҥ таһаа­рыыларыгар үлэлээбит суруналыыс буолаҕын. Арай кэмиттэн-кэрдиититтэн тутулуга суох интервью ылар түгэн тосхойдун. Билигин чин­чийэр уонна литератураҕа, театрга, киинэҕэ уус-уран уобарас быһыытынан айар сахабыт саарыннарыттан хайаларын кытта аан бастаан кэпсэтиэҥ уонна сүрүн ыйытыыҥ туох диэн буолуох этэй?

– Буукубаны үөрэтиэхпиттэн сөбүлүүр суру­наалбар ыалдьыттаппыккытынан махтанабын. Кими кытта кэпсэтиэҥ этэй диэн миэхэ уустук боп­пуруос! Пьесаларым геройдарын кытта оҥорон көрөн кэпсэтээччибин ээ! Ол гынан билигин кыах баара буоллар, Петр Фрументьевич Андросовы-Арассыыйа Бүөтүрдүүн – сахалартан Афон ха­йатыгар көмүс уҥуоҕа харалла сытар схиманаах Байбаллыын кэпсэтиэм этэ. Уонна кэпсэтиибит Айыы таҥара, саха былыргы итэҕэлэ, тэнгрианство уонна православие алтыһыыларын туһунан буолуох этэ. Сиэр-майгы, онтон сиэттэрэн олох-дьаһах барыта ИТЭҔЭЛ суоҕуттан сатарыйарын өйдүүр кэммит кэллэ.

– Эмиэ ааспыт кэмҥэ тиийиэххэ. Холобура, Баһылай Харысхал өрөбөлүүссүйэ иннинэ тө­рөөбүт саха интеллигенэ эбит. 1917 сыл кэн­ниттэн кинини хайдах-туох дьылҕа күү­тэрий…

– Эдэр сылдьан биирдэ бэрт дьикти түүлү түһээбитим. Никольскай сэриитигэр сылдьабын, үрүҥнэргэ туох эрэ кыра хамандыырбын. Саамай эппиэттээх кэмҥэ саам ботуруона харан хаалла. Кыһыллар тараччы тутан ылан, ханнык эрэ аппаҕа соһон илдьэн ытан эрдэхтэринэ, уһуктан кэллим. Онтон Никольскайга биир бааһынай оҕонньортон дьону ытыалаабыт сирдэрин ыйып­пыппар биир аппаны ыйан биэрдэ. Дьиктиргиэм иһин, мин түһээбит аппам буолан биэрдэ.

Өтөрдөөҕүтэ Намҥа көстүбүт «Сырдык» илии­нэн суруллубут сурунаал ыстатыйаларыгар саха эдэр интеллигеннэрэ Саха сирэ, саха омук инники сайдыытын туһунан ыстатыйаларын ааҕан ба­ран ис сүрэхпиттэн ылыммытым. Эн ыйытыыгар хоруйдаатахха, бары саха үөрэхтээхтэрин курдук Олунньутааҕы социальнай өрөбөлүүссүйэни ылы­ныам этэ эрээри, үүнэ-тэһиинэ суох демократия­ны, бассабыыктар «байыаннай коммунизмнарын» утарыам эбитэ буолуо.

Кыайтарыы кэнниттэн Ас­клипиодот Рязанскай­дааҕы кытта омук сиригэр күрүүрүм саарбах. Онон атын интеллигеннэр кур­дук Соловки лааҕыры­гар сор-муҥ бөҕөнү көрөн олохпун түмүктүөм эбитэ буолуо. Биитэр түүлүм курдук Никольскайга ытылламмын ол сортон быыһаныам эбитэ дуу?

– Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ буолбатаҕа буоллар, Саха сирин сиртэн хостонор баайын туһаныы хайдах барыа уонна онно кимнээх ааттара ааттаныах этэй?

– Итиннэ миллионер атыыһыт Петр Акепсимо­вич Кушнарев Саха киин ситэриилээх кэмитиэти­гэр суруга элбэҕи быһаарыан сөп. Үөрэхтээх, саҥалыы өйдөөх киһи дойдубут баайын туһаныыга Эмиэрикэ холобурунан сайдар кыах баарын ыйар. Эрдэ Охуоскайтан Дьокуускайга диэри тимир суол тутуутун былааннатар. Аатырбыт Манньыаттаах Уола Айаантан Дьокуускайга диэри шоссе суол тутуутун бырайыагын оҥотторор. Таатта дьоно – ини-бии Уйбаан уонна Баһылай Сивцевтэр Уола­ҕа, Манньыаттаах Уола Ньылхаҥҥа, Ньымаҥҥа кы­һыл көмүһү хостуур бириискэ арыйан үлэ­лэтэллэр. Ботуобуйаҕа Тэрэпиин атыыһыт уолат­тара Михаил уонна Георгий Поповтар алмаас көрдөөһүнүн саҕалыыллар. Эндыбалга Алек­сей Алексеевич Семенов сибиниэс уонна үрүҥ көмүс хостуур руднигы туттарар. Семен Пет­рович Барашков Бодойбоҕо бириискэ ары­йан үлэлэтэр, дойдутугар Хачыкаакка Саха си­ригэр Германия, Австрия, Голландия курдук тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыахха сөбүн да­каас­тыыр ураты хаһаайыстыбаны тэрийэр. Ити чахчыларынан сылыктаатахха, өрөбөлүүссүйэ да буолбатаҕа буоллар, Саха сиригэр промышлен­ность далааһыннаахтык киириэ, уонна онно төрүт олохтоохтор – сахалар, нууччалар баһылыахтар этэ.

– «Үрүҥ хамсааһыҥҥа» кыттыбыт, репрес­сия­ҕа түбэспит саха интеллигенцията литерату­раҕа, наукаҕа хаалларбыт нэһилиэстибэлэригэр тирэҕирэн, «эбитэ буоллар» диэн тыл номоҕун туттан тойонноотоххо, өссө туох суолу-ииһи хаалларыахтара этэй?

– Итиннэ сүрдээх чаҕылхай эппиэт – «Сырдык» илиинэн суруллар сурунаал. Сүрдээх өйдөөх, талааннаах ыччаттар тахсан иһээхтээбиттэр. Николай Евграфович Желобцов салайар «Саха кэскилэ» куруһуогун – үрдүк үөрэхтээх олохтоох нуучча, саха ыччатын саагыбарга балыйан, 1921 сыллаахха ытыалаабыттара. Литератураҕа, пуб­лицистикаҕа, суруналыыстыкаҕа чаҕылхайдык үлэ­лээн испит Алампа, ини-бии Хайыкы, Арамаан, Баһылай Оруоһуннар, тыл үөрэхтээҕэ уонна суруйааччы Алтан Сарын, кириитик уонна бөлү­һүөк Василий Леонтьев талааннарын репрессия сарбый­быта. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр тимир күөннэринэн Кыайыы суолун тэлбит сэбиэскэй тааҥкалар ыстаал куйахтарын айыыга үлэлээбит инженер Аркадий Ксенофонтов Магадаҥҥа өлөр, убайа, улуу учуонай Гавриил Ксенофонтов Мос­кваҕа Коммунаркаҕа ытыллар. Үс сүүстэн тахса научнай ыстатыйаны суруйбут Асклипиодот Рязанскай Австралияҕа көмүллэ сытар.

Өрөбөлүүссүйэтэ, кыргыһыыта, репрессията суох олоххо олорбуттара буоллар, оччотооҕу саха интеллигенцията хайаан да биллэр-көстөр суолу хаалларыах этэ. Ол туоһута – Аан дойдуну биир гына тараан буолан тарҕаммыт, Эмиэрикэҕэ Конгресс библиотекатыгар, Аляска штат архыыбыгар, Финляндия, Австралия национальнай библиотекаларыгар харалла сытар сахалар научнай үлэлэрэ, уус-уран айымньылара…

– Сахалыы общественнай өй-санаа, на­цио­нальнай идея Сэһэн Ардьакыап, Егор Ни­колаев кэмнэриттэн бүгүҥҥү Айсен Николаев, Баһы­лай Харысхал кэмнэригэр диэри хайдах сайдан кэллэ? Биир ситим хайысха баар дуу, биитэр кэм-кэм тус-туспа эркээйилэри охсор дуу?

– Омук быһыытынан эппитигэр-хааммыты­гар былыргы Сүдү Төрүттэрбит – Эллэй Боотур, Омоҕой Баай, Улуу Хоро иҥэрэн хаалларбыт «мин сахабын» диэн национальнай идеялара хас биир­дии саха киһитин сүрэҕэр-быарыгар сөҥөн сытар уон­на, бэл, атын омук дьонун ол идеяҕа угуйар, түмэр сүдү күүстээх. Биһиэхэ сыылкаҕа кэлэн олохсуй­бут дьон, оннооҕор бэрийэр бэһиэччиктэр, Саха си­рин уонна саха дьонун туһунан үтүө эрэ өйдөбүл­лээх бараллар. Инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан ол национальнай идея көлүөнэттэн көлүөнэҕэ салҕанан иһэр. Биллэн турар, судаарыстыба ханнык политика былааһыгар олорорунан итэҕэлгэ, баайга-дуолга, сиэргэ-туомҥа, майгыга-сигилигэ уларыйыы тахсар эрээри, ийэттэн-аҕаттан утумнаан бэриллэн иһэр киһи хараҕар көстүбэт күүстээх ситим син биир баар. Ол ситим да баар буолан, иитэр сүөһүнү күрүөлээн, төрөтөр оҕону төлкөлөөн, сахалар САХА буолан «һай-һат» диэн олордохпут.

– Василий Егорович, Суверенитет, Консти­туция ылыллар кэмигэр ол суоллары то­румнаабыт Саха сирин парламенын депутата буола сылдьыккын билэбин. Аны Эмиэрикэ, Европа уонна Азия үгүс дойдуларыгар, Ав­стралияҕа тиийэ, экспедицияларга, коман­ди­ров­­каларга сырыттыҥ. Бу дойдулар сай­дыы­ларын, олохторун укулаатын кумаа­ҕыттан, экрантан эрэ буолбакка, илэ харах­хынан көрбүт, эт илиигинэн туппут-хап­пыт айанньыккын. Онон кинилэр үтүө хо­лобурдарыттан түмэн Саха Өрөс­пүүбүлүкэтин бар­ҕарыытын про­грамматын та­ҥан таһаар диэтиннэр. Хайа дой­дуттан туох си­тиһиилэрин дуу, үгэстэрин дуу ылыаҥ этэй?

– Эмиэрикэ аан дойдуга соҥнуур «демокра­тията», «тэҥ бырааба» соҕотох Холбоһуктаах Штат­тар уйгуларын эрэ туһугар үлэлиирин өйдүөх кэ­риҥнээхпит. Атын дойду экономикатын, дьо­нун-сэргэтин үөрэтэн көрөн баран, киһи Финляндият­тан, Норвегияттан тугу эмит туһаныан сөп кур­дук эрээри, биһиги бастатан туран, бэйэбит сирбити­гэр-уоппутугар, менталитеппытыгар сөп түбэһэр программа оҥостуохтаахпыт. Онно 1992 сыллаах­ха Үрдүкү сэбиэккэ депутаттыыр кэммэр ылыммыт Конституциябытын (кэлин Ил Түмэн ону са­таан турууласпатаҕа) акылаат, төрүт оҥостуохтаах­пыт. Мин үгүс сыллаах чинчийиибинэн, кэтээн кө­рүүбүнэн сылыктаатахпына, Арассыыйаҕа, чуо­лаан биһиэхэ, сахаларга, конституциялаах мо­нар­хия чугас быһыылаах. Онуоха уруулуу омуктар­­быт Казахстан, Азербайджан өрөспүүбүлүкэлэрин олох­торо-дьаһахтара, Назарбаев уонна Алиев дой­дуларын ДОЙДУ оҥорбуттара биһиэхэ үтүө холобур. Дьиҥэр, итинник хабааннаах чин­чи­йиилэри ыытарга Ил Дархан аппаратыгар дириҥ билиилээх, өтө көрөр өйдөөх, аан дойдуну барытын анаарар кыахтаах, саҥа технологияны баһылаабыт үлэһиттэрдээх аналитика киинэ ирдэнэр. Ол оло­ҕу-дьаһаҕы, үлэни-хамнаһы торумнуурга олус наа­далаах буолуо этэ.

– Күннүк Уурастыырап, Амма Аччыгыйа, Сэмэн уонна Софрон Даниловтар, Далан уо.д.а. саҕалаан үгүс саха суруйааччыларын кыт­та ал­тыспыт, кинилэр айар үлэлэрин билэр, ту­руу­лаһыыларын историятын да көр­бүт-истибит киһигин. Билигин саха ли­тературатын тулааһына буолан оло­рор кө­лүөнэ бэрэстэбиитэлэҕин. Онон инни­кини ча­рапчыланан көрдөххө, кэлэр кэм са­ха су­руйааччылара эн санааҕар хайдах буолуох­таахтарый уонна кинилэргэ туох сорук турарый?

– Өксөкүлээхтэн, Алампаттан, Ойуунускай­тан ыла суруйааччылар омук духуобунай аҕалара буо­лалларын туһунан ойуун үөрэҕин курдук бэ­лэспитигэр силлэтэн бөҕө кэллэхпит. Суруйааччы анала «АЛРОСА-ны биэрбэппит!» диэн плакаттаах демонстрацияҕа тахсыы эрэ буолбатах. Билиҥ­ҥи эһиги көлүөнэ суруйааччылар соруккут судургу – саха омук сүтэн-симэлийэн хаалыа суохтаах! Оттон ол соругу толоруу билиҥҥи IT-техноло­гия кэмигэр олус уустук суол. «Арыгылааһыны кыайан тохтоппот буоллаххына, ол арыгылааһыны баһылаан-көһү­лээн арыгылааһыны тохтот» диэн муударай этии баар. Онон эдэр суруйааччыларга «национальнай тас көстүүлээх, социалистическай ис хоһоонноох» диэх курдук «IT-технологиялаах, сахалыы ис хоһоон­ноох» үлэ-хамнас, буолан баран олус уустук үлэ-хамнас күүтэр. Дьэ онно үөһэ ахтан аһарбыт Финляндия­быт үтүө холобурун да туһаныах кэриҥнээхпит.

– Эн биһиги сурунаалбытыгар биир кэмҥэ проза салаатыгар үлэлии сылдьыбытыҥ. Онон олоҕуҥ суолун биир бэлиэ кэрдииһигэр хаан уруу сурунаалгар түс-бас тылгын үллэстэргэр көрдөһөбүн.

– Түмүккэ амаҕаччылыыр тылларым. «Чолбон» сурунаал күндү ааҕааччылара! Күлүмнүүр таһаар­быт «Саха саҥата» сурунаалын саҕаттан саха кутун тутан кэлбит, Улуу Кыайыыларга кынаттаабыт, олох­хо эркээйигитин охсубут, киэҥ аартыкка сир­дээн таһаарбыт, саха интеллигенциятын өйүн-санаа­тын сүө­гэйин-сүмэтин түмпүт сурунаалгы­тын өйөөҥ! Су­рунаал ааҕааччылаах эрэ буоллаҕына сурунаал буо­лар. Кини баар эрэ буоллаҕына ли­тература сайдар. Оттон литература баар эрэ буол­лаҕына омук тыла-өһө уонна өйө-санаата тыыннаах уонна чөл буолар!

Гаврил АНДРОСОВ

Чолбон. – 2020. – Сэтинньи

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *