Өйөһөн-өйдөһөн үлэлээтэххэ

Билигин Сахабыт сирин үгүс нэһилиэктэрин эдэр баһылыктар салайан олороллор. Эдэр салайааччы төрөөбүт дойдутун, дьонун-сэргэтин кэскилигэр ис дууһатыттан кыһаллар, туруулаһар буоллаҕына, хайҕаллаах суол. Хаҥалас улууһун Улахан-Аан бөһүөлэгин  бэйэлэрин уоллара А.С.Алексеев салайан олорор. Александр бу иннинэ баһылык солбуйааччытынан үлэлээн, уопутуран баран, баһылык быыбарыгар биир дойдулаахтарын итэҕэллэрин ылан, иккис сылын үлэ үөһүгэр сылдьар. Бүгүн эдэр салайааччы тылын-өһүн, кэпсээнин, былаанын истиэхпит.

– Александр Степанович, кэпсэтиибитин  дойдуҥ историятыттан саҕалыахха. «Сурт- кэриэстээх, өтөх – төҥүргэстээх» диэн мээнэҕэ эппэт буоллахтара….

– Биһиги нэһилиэкпит историята сүрдээх баай. Ол курдук, Хаҥалас улууһун 2-с Малдьаҕар нэһилиэгин – Бөртө олохтоохторун төрүттэрэ Тыгын бириэмэтин саҕана Тойон Арыыга кэлэн олохсуйбут алта уоллаах Малдьаҕар оҕонньортон саҕаламмыт. Малдьаҕар оҕонньор Тыгын аҕатыныын – Мунньан Дарханныын –  бииргэ төрөөбүт киһи.

Малдьаҕар оҕонньор уолаттара алтыс Хапсар Дьаҕылы диэн ааттаах кыра бырааттарын, оноҕос хабааччы уолларын батарбат, туоратар буолбуттар, онуоха уол туран атах-балай күрээн хаалбыт. Ону убайдара ирдэһэ-көрдүү барбатахтар, «булан сылдьыаҕа» дэспиттэр. Хаалбыт биэс уолтан – Хаҥалас улууһун биэс Малдьаҕарын нэһилиэктэрэ төрүттэммиттэр.

1895-1930 сылларга Өлүөнэ өрүскэ улахан уу кэлэн, Бөртө арыытыгар баар дьиэлэрин-уоттарын үксүн илдьэ барбыт. 1930 сыллаах уу 70-ча дьиэни, хотону, оту уонна атын да тутуулары илдьибит. Ол сайын арыыга бэрт аҕыйах дьиэ хаалбыт үһү. Итинтэн сылтаан нэһилиэги көһөрөр туһунан уураах ылынаннар, 1938 сыллаахтан ыла арыыттан билигин Улахан-Аан турар сиригэр көһүү саҕаламмыт.

– Билигин нэһилиэнньэҕит  ахсаана төһөнүй?

– Өлʏөнэ эбэ хаҥас биэрэгэр, суорба таас хайа үрдүгэр дьон олохсуйан олорор түөлбэлэрэ  Улахан-Аан уонна Еланка. Муниципальнай тэриллии киинэ – Улахан-Аан. 2021 сылга сэтинньи-ахсынньы ыйдарга ыытыллыбыт Бүтүн Россиятааҕы биэрэпис ааҕыытынан 2-с Малдьаҕар  нэһилиэгэр нэһилиэнньэбит ахсаана  – 1330 киһи, онтон дьахтара – 598, эр киһитэ – 732.

Нэһилиэкпитигэр  уопсайа 390 ыал олохсуйан олорор. Сыл аайы эдэр специалистар уонна ʏлэһиттэр кэлэллэрин бэлиэтээн этэбин. Ол курдук, ветеринарнай быраас, учууталлар, тыа хаһаайыстыбатын эйгэтигэр ыанньыксыттар, бостууктар кэлэн олохсуйан эрэллэр. Нэһилиэккэ 297 пенсионер олорор, бу дьонтон 101-рэ  үлэлиир. 2-с Малдьаҕар аграрнай хайысхалаах орто оскуолата 172 үөрэнээччилээх. Улахан-Аантан 81 устудьуон  араас үөрэх тэрилтэтигэр үөрэнэр. Уһуйааҥҥа  75 оҕолоохпут.

– Ааспыт 2021 сылы туох ситиһиилэрдээх  түмүктээтигит?

– Ааспыт сылга нэһилиэккэ ыытыллыбыт  үлэлэри билиһиннэрдэххэ, Тыҥырахха (Улахан-Аанҥа киириигэ) смотровой площадкалаах, велосипед тэбэргэ аналлаах суоллаах, тренажердардаах, нэһилиэги билиһиннэрэр баннердардаах, 2 тайах турар скульптуралардаах экологическай паарка тутуутун түмүктээтибит.

«Олохтоох нэһилиэнньэ көҕүлээһинин өйөөһүн» диэн республика  программатыгар кыттан, бэһис төгүлүн кыайаммыт, Молодежнай уулуссаҕа сыппыт эргэ оскуолабыт маһын-сыыһын тобоҕун, Складская уулуссаҕа сопхуос саҕаттан ыһылла сыппыт эргэ техника сэмнэхтэрин, араас тимирдэри тиэйтэрэн ыраастаатыбыт. Александр Самсонов – Айыы Уолун сырдык аатын үйэтитэр өйдөбʏнньүкпүтүгэр ситэрии, көннөрүү үлэлэрэ ыытылыннылар, Айыы Уола олорбут дьиэтэ музей буоларыгар көмөлөстүбүт.

2021 сыл ахсынньы 17 күнүгэр биһиги нэһилиэккэ саҥа амбулатория дьиэтин  үлэҕэ киллэрии тэрээһинин оҥордубут. Билигин саҥа дьиэҕэ саҥа медицинскай оборудование кэлэ турар. Ахсынньы 24 күнүгэр «Тыа сирин кэлим сайыннарыы» федеральнай программанан Тыа хаһаайыстыбатын министерствотын, улууспут дьаһалтатын кытта ыкса үлэлэһэн, «Чэчир» микрооройуону  (дьоҕус тʏөлбэ) силигин ситэттэрэн арыйдыбыт: асфальт суол оҥоһулунна, уот-гааз ситимэ тардылынна, оҕолор оонньуулларыгар аналлаах площадка газона саҥардылынна, уулусса уота холбонно. Итиннэ 8 ыал саҥа дьиэлэригэр көһөн киирэн олохсуйан олороллор. Итиэннэ ахсынньы 27 күнүгэр Улахан-Ааҥҥа  90 миэстэлээх, 2 мэндиэмэннээх таас оҕо уһуйаана үлэҕэ киирдэ. Итини таһынан ааспыт сылга  биһиги нэһилиэкпитигэр 4 км усталаах, айан суолун кытыытынан сырдатар уоттаах, тратуардаах асфальт суол оҥоһулунна.

Билигин С. А. Григорьев аатынан «Аан-Аартык» культура киинин тас көстүүтүн тупсарыы  сметатын экспертизатын оҥоттордубут. Улууспут дьаһалтата 250 тыһыынчаны гааһынан хааччыйыы ситимин барылын (схематын) оҥотторууга көрбүтэ, онон ситим схематын оҥоттурдубут. Нэһилиэкпит ытык кырдьаҕастарын, хоһууннук үлэлээн-хамсаан ааспыт  биир дойдулаахтарбытын үйэтитиигэ бэйэбит бюджеппытыттан 83 000 солкуобайга икки төгүллээн кинигэ таһааттардыбыт. Дойдубут аатынан ырыаҕа видеоклип оҥоттордубут. Дойдубут айылҕатын булдун-аһын харыстыыр сыалтан, «Кэтэмэ» булчуттар общественнай тэриллии чилиэннэрэ, бултуур сирдэригэр булт сокуонун кэһэр дьону туттахтарына, бэйэлэрэ ыстарааптыыр быраап ылалларыгар анаан, 165 000 солкуобай харчыны ороскуоттаатыбыт.

– Билигин тыа сирин сайдыытыгар сүөһү-ас, сылгы  иитиитэ, үүт, эт туттарыыта, кэтэх хаһаайыстыба тутуута  улахан суолтаҕа ылыллар кэмэ. Бу туһунан кэпсэтиэххэ.

– Тыа хаһаайыстыбата – биһиги нэһилиэк сүрүн дьарыга, дохуота буолар. 365 кэтэх хаһаайыстыбалаах ыал тэлгэһэ сирдэригэр бары оҕуруот аһын үүннэрэллэр. Итинтэн 113 ыал сылгылаахтар уонна ынах сүөһүлээхтэр. Нэһилиэккэ 8 хаһаайыстыба этэҥҥэ кыстыкка киирэн үлэлии-хамсыы олорор. Ахсынньы бастакы күнүгэр ынах сүөһү ахсаана 2111 төбө. Ол иһигэр,  ыанар ынаҕа 908 төбө, кыстыкка киирэн аһыы турар, төрүөх ылыыта ааспыт сылга (деловой выход) 93 % тэҥнэспитэ. Сылгы ахсаана билиҥҥи туругунан 1392 төбө, онтон 911 төбөтө төрүүр биэ. Оттон үүтү  ыаһын  2 603 тоннаҕа тиийбитэ, биирдии ынахтан 3 040 киилэ үүт ыанна.

– Ойуур баһаардара да элбээн  уонна ардаҕа суох кураан да дьыл туран, ааспыт сайын эһиги хаһаайыстыбаларгытыгар төһө охсуулаах буолла?

– Сайын улаханнык курааннаан, сенаж бэлэмнээһинэ 49,1% эрэ тэҥнэспитэ. Оҕуруот, хортуоппуй аһыгар былааммытын  кыл мүччү толорбуппут. 2 342 тонна үүт туттараммыт, былааны 100 % толорбуппут. Эт туттарыытын былаана аһары туолан, 350 тонна сибиэһэй эт государствоҕа туттарылынна. От оттооһунун былаана – 111,7 %. Үүт туттарыытыгар «Бөртө-Ас» ТХПК  уонна бааһынай хаһаайыстыбалар 103  мөл. харчыны ааҕыстылар.

– Тыа сиригэр үлэлиир хаһаайыстыбаларга  ханнык, туох  көмө оҥоһулларый?

– Сыл аайы буоларын курдук, 2021 сылга Саха Республикатын Правительствотын өттүттэн хаһаайыстыбаларбытыгар сүрдээх элбэх көмө кэллэ. Икки бөдөҥ хаһаайыстыбаларбыт, «Бөртө сылгы иитэр собуота» ХЭТ уонна Павлов М.В. бааһынай хаһаайыстыбата Тыа хаһаайыстыбатын министерствотын «Чэбдигирдии»  программатыгар киирэн, быйыл 22 мөл. курдук харчыны ыллылар. Ону таһынан, саха сүөһүтүн иитэр Иванов А. С. базовай бааһынай хаһаайыстыбата биир мөлүйүөн сүүс тыһыынчалаах көмөнү туппута. Сүөһү аһылыгын бэлэмнээһин салаатыгар нэһилиэк дьаһалтата бюджетыттан 500 тыһыынча харчыны эмиэ икки хаһаайыстыбаҕа биэрэн, сүөһү аһылыгын бэлэмнээһинин программатыгар кытталларын хааччыйбыта. Ол курдук,  «Бөртө сылгы иитэр собуота» ХЭТ – 208 тыһыынчаҕа 3 км усталаах күрүөнү Харыйалаах арыыга тутунна, сиилэс дьааматын оҥоруутугар балтараа мөлүйүөн уонна сиэмэ атыылаһыытыгар 1 193тыһ., холбоон 2 901 тыһ. суумалаах үлэлэри оҥордулар.

Павлов М. В. бааһынай хаһаайыстыбата бэйэтин үбүнэн Тойон Арыыга 200 миэстэлээх хотон тутунна. Быйыл сылгы собуота Коми Республикатыттан туҥуй бургунастары  атыылаһан аҕалбыта. Онон кыах баарынан хардарыта көмөлөсүһэн, өйөнсөн үлэлээтэххэ, үлэ түмүгэ көстөн иһэригэр саарбахтаабаппын.

 – 2021 сыл эһиги нэһилиэккитигэр тупсаҕай тутуулар олоххо киирбиттэр, суол-иис оҥоһуллан, дьон-сэргэ  санаата өрө көтөҕүллэн саҥа сылы көрсүбүт. Ол да буоллар, тыа сирин сайдыытыгар  кыһалҕа син биир баар буоллаҕа?

– Бүгүҥҥү күҥҥэ нэһилиэкпит биир улахан кыһалҕатынан нэһилиэнньэни уунан хааччыйыы боппуруоһа буолар. Үрдүк хайалаах сиргэ олорор икки сэлиэнньэлээх буоламмыт,  өрүстэн уу таһыыта былыр-былыргыттан уустуктары үөскэтэр. 3 км дабааннаах өрүстэн тахсыы суола уу баһар массыыналары уһун үйэлээбэт. Сайыҥҥы уу ситимин (водопроводы) таттарыы бырайыагын оҥотторууга үлэлиибит. Улууспут депутаттарыгар уонна салалтатыгар көрдөһүү түһэрэммит, улуус дьаһалтатын бюджетыттан 2022 сыллаах бюджетыгар 2 мөл. солкуобайы бырайыак оҥотторуутугар көрдүлэр.

Нэһилиэкпит дьоно тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарыыга үлэлиир буолан, сайын аайы Улахан-Аантан алаастарга көһөллөр. Ыам ыйын саҕаланыытыттан алтынньы ыйга диэри, сыл 5 ыйын устата, үрдүк ыамы ылар туһугар көс олохтоноллор. Онон дьон-сэргэ алаастарга тахсар суоллары оҥотторууну туруорсаллар. Кинилэр туруорсууларын ылынан, быйылгы бюджеттан үп-харчы көрөн уонна «Олохтоох нэһилиэнньэ көҕүлээһинин өйөөһүн» диэн республика  программатыгар кыттан, алаастар суолларын оҥотторууну былааннаан олоробут.

– Александр Степанович, дойдуҥ дьонун өйөбүлүнэн төрөөбүт нэһилиэгин сайдыытыгар кэскиллээх үлэҕэр ситиһиилэри баҕарабын! 

Кэпсэттэ Екатерина Бястинова.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *