ОЙУУНУСКАЙ ХОС КӨМҮЛЛҮҮТЭ

(Павел Алексеевич Шеломов кэпсээнэ)

1922 сыл. Үрүҥ генерал Ракитин аармыйата Бах­сы таҥаратын дьиэтигэр кэлэн хонорго быһаа­рым­мыт. Ол саҕана мин баайга хамначчытынан үлэ­лиир этим. Үлэлии сырыттахпына, бандьыыт­тар кэлэн, тутан, таҥара дьиэтигэр илдьибиттэрэ, доппуруостаабыттара. «Кыһыллар баалларын би­лэҕин дуо?» – диэбиттэрэ, дэлби ыкпыттара. Сар­сыарда ытыахпыт диэбиттэрэ, ол кэнниттэн хас да киһини тутан аҕалан доппуруостаабыттара, он­тон бандьыыттар икки-үс киһини ыппыттара. Мин билэр киһим, үрүҥ эписиэрэ: «Эйигин сарсыарда ити дьон курдук ытыахпыт», – диэбитэ.

Сарсыарда эрдэ туран бандьыыттар бараары хо­муммуттара. Бандьыыт эписиэрэ саллаатта­рын бирикээстээбитэ: «Кинини таҥара дьиэти­гэр хаа­йан кэбиһиҥ. Тоҥон өлүөҕэ». Уонна хатаан баран бар­быттара, онтон киэһэлик сылгыһыт Макси­мов кэ­лэн кэргэммиттэн Киристиинэт­тэн миигин су­распыт. Максимов: «Мин таҥара дьиэтигэр ба­ра сылдьыам», – диэбитигэр Ки­рис­тиинэ: «Киэһэ саа тыаһаабыта, арааһа, ыт­тылар быһыылаах», – диэн хардарбыт.
Максимов көрдөөн, былыргы ыйааһын бэски­тин булан, ааны алдьатан миигин таһаарбыта. Дьиэ­бит диэки айаннаатыбыт. Үрэҕи туораан истэхпи­тинэ, үс аттаах дьон илин диэкиттэн көтүтэн иһэл­лэрэ. Бандьыыттар буолуохтара диэн куттанныбыт, онтон чугаһаан кэлбиттэ­рэ, маҥан аттаах кыһыл хамандыыр эбит уонна икки саллаат. Биһигиттэн үрүҥ­нэр төһөҕө аас­пыттарын ыйыталастылар. Сар­сыарда эрдэ барбыттара диэтим. Хамандыыр сал­лааттары­гар хамаанда биэрдэ: «Субуруускайы ыҥы­рыҥ». Сал­лааттар илин диэки көтүтэ турдулар. Өр буол­батаҕа, маҥан аттаах Субуруускай этэрээтэ кө­тү­тэн кэлбитэ. Миигин кытта Субуруускай кэп­сэппитэ уонна таҥара дьиэтигэр хонорго быһаа­рым­мыта. Ити күнтэн ЧОН этэрээтин байыаһа буолбутум.
Сарсыарда эрдэ туран бандьыыттары экки­рэппиппит, киэһэ борук-сорук буолуута бандьыыт­тары, өрүһү туораан истэхтэринэ, сиппиппит, эк­ки­рэтиһэ сылдьан ытыаласпыппыт. Мин атым табыллан өлбүтэ, сатыылаан хаалбытым, этэ­рээт бандьыыттары эккирэтэн бара турбута. Сатыы баран истэхпинэ, балаҕан оһоҕун буруота көстүбүтэ. Балаҕаҥҥа баран киирбитим, онно оҕонньордоох эмээхсин бааллар эбит. Миигин көрөн үөрбүттэрэ: «Бэргэһэҕэр кыһыл таҥастаах кы­һыл эбиккин, чэйдээ», – диэбиттэрэ. Сыгынньахтанан кэпсэт­тим. Дьиэлээхтэр мантан биэс биэрэстэҕэ байыан­най чаас баар диэтилэр. Мин чэйдээн баран барыах буоллум. Оҕонньор далга аттар бааллар, онтон биир аты илдьэ бараар диэтэ. Чэйдии олордохпу­туна, ат туйаҕын тыаһа иһиллибитэ, дьиэлээхтэр миигин оһох кэннигэр саһыарбыттара. Таһырдьа дьон саҥата иһиллибитэ. Мин тута сэрэйбитим, бандьыыттар кэлбиттэр диэн. Онтон икки саалаах бандьыыт балаҕаҥҥа көтөн түспүттэрэ, дьиэ­лээхтэри: «Кыһыллар бааллар дуо?» – диэн түүлэйдээбиттэрэ. Таһырдьа тахсан араанньы буол­бут үрүҥ эписиэрин киллэрбиттэрэ, үһүөннэрин мин билэр дьонум. Миигин ытыах буолбут эписиэр эбит. Икки саллаат таһырдьа тахсыбыта. Балаҕан хотон салҕааһыннааҕа. Дьиэлээхтэр миигин хото­нунан таһаарбыттара. Кэпсэппиппит курдук мин аты илдьэ барбытым, байыаннай чааска, пос­ка тиийэн кэпсээбитим. Дьуһуурунай саллаакка сотору хамандыыр кэлиэ диэбитэ. Чочумча буолан баран тиийэн кэл­битэ. Миигинниин кэпсэппитэ, билигин сотору ба­рыахпыт диэбитэ, өр буолбакка икки саллаат кэлбитэ. Хамандыыр төрдүө буолан бандьыыттары тута барбыттара. Ту­тан аҕалан чааска туттарбытта­ра. Миигин биир нэдиэлэ үөрэппиттэрэ. Нэдиэлэ кэн­нит­тэн Субуруускай этэрээтин Аллараа Бэс­тээххэ илдьибитэ. Мин Ал­лараа Бэстээххэ биир дойдулааҕым Чирэнии­рэптиин, Мырыла киһи­ти­нээн, чааска харабылы-нан сылдьыбытым.
Этэрээт хамандыыра Субуруускай, сэкирэтээрэ Платон Алексеевич Ойуунускай этэ. Ити кэмтэн Субуруускай этэрээтин саллааттарыгар Пла­тон Алексеевич Ойуунускай иитэр, өйдөтөр үлэни ыыппыта. Хас да сыл ааспыта. Ити кэмҥэ чаас луохтуура баар этэ, араанньы буолбут саллааттары эмтиирэ. 1924 сыллаахха Ойуунускай куоракка киирбитэ, чаас Бэстээххэ хаалбыта.
Аптануомуйа сураҕа иһиллибитэ, аптануомуйа олохтоммута. Байыаннай чаас сороҕо куоракка киирбитэ. Куоракка киирэн мин сылгыһытынан үлэлээбитим. Онтон эрэпириэссийэ саҕаламмыта. Өр буолбатаҕа Ойуунускайы тутан хаайбытта­ра. Маҥнай Москваҕа, кэлин Дьокуускайга. 1939 сыл сэтинньигэ биһиэхэ, ЧОН саллааттарыгар, куһаҕан иһитиннэрии кэлбитэ – Ойуунускай суох буолла диэн. Биһиги, ЧОН саллааттара, эрдэттэн Ойуунускайы кытта чаас луохтуурунан сибээстэһэр этибит. Луохтуур Ойуунускайы эм­тиирэ уонна мөлтөөн иһэрин кэпсиирэ. Ойуу­нускай уһаабатын билэрбит.

Ойуунускайы эбириэйдэр кылабыыһаларыгар таһаарбыттара. Хараҥа буолбутун кэннэ Ойуу­нускайы хостообуппут, кылабыыһа арҕаалыы- соҕуруу муннугар олбуортан биэс хаамыы ам­паар­даах киһи уҥуоҕун аттыгар кэккэлэһиннэрэ көм­пүттэр этэ. Хостоон баран, хоруобун төттөрү көмпүппүт.
Билиҥҥи Лермонтов улууссатын хоту өттү­гэр тыа быыһыгар балаҕан баара. Балаҕаҥҥа үс хон­норбуппут, хоруоп уонна дьааһык оҥорбуппут. Суругу-бичиги дьааһыкка укпуппут. Биэс аты бэлэмнээбиппит. Икки улахан сыарҕа, үс турку сыар­ҕа. Биир улахан сыарҕаҕа Ойуунускай, атын улахан сыарҕаҕа дьааһыгы тиэйбиппит. Итинник Ойуу­нускай өтөҕөр сарсыарда эрдэ айаннаа­быппыт. Өрүс саҥа туран эрэрэ. Бэрт сэрэҕинэн өрүһү туораабыппыт. Ойуунускай дойдутугар киэһэ борук-сорук буолуута тиийбиппит. Ойуу­нускайы балаҕаныттан илин диэки тумулга, үөһээ, тыа саҕалата, көмпүппүт. Онно биир киһи уҥуо­ҕа баарын Ойуунускай убайа дииллэр этэ. Дьааһыгы балаҕаҥҥа кистээбиппит. Ойуунускайы көмөн баран түүннэри төттөрү айаннаабыппыт.

Биир сыл анараа өттүгэр са­йын П.А. Ойуунускай аатынан Литература су­даа­рыстыбаннай музейыгар соҕотоҕун үлэлии олор­дохпуна, Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэр олорор пенсионер, 1947 сыллааҕы төрүөх Юрий Данилович Матвеев-Лэбийэ Уола диэн киһи кии­рэн кэпсэппитэ уонна миэхэ бу суругу хаалларбыта. Мин элэҥнэтэн көрөн ба­ран: «Суруллуута мөл­төх эбит, эрэдээксийэлиэххэ наада. Ойуунускайы хос көмүү туһунан кэпсэнэр. Баҕар, бу чахчыга олоҕурбут буоллаҕына, дьоҥҥо-сэргэҕэ наадалаах буолсу. Ойуунускайы көмүү уонна хос көмүү туһунан суруйууну мин эн ааккын ааттаан туран, «Чолбон» сурунаалга бэчээттэтэ биэриэм. Саамай сөпкө Ойуунускай музейыгар аҕалбыккын», – диэбитим.

Ойуунускай ханна, хайдах хос көмүллүбүтүн туһунан суруллубутун быһыытынан бу кэпсээн ис хоһоонун чинчийэн, бэрэбиэркэлээн көрүл­лүөхтээх. Баҕар, от атах тэбэн, бу кырдьыкка оло­ҕурбут буоллаҕына, ытык киһибит уҥуоҕа көс­төн кэлээрэй? Ханныгын да иһин, маннык су­рук Ойуунускай бэйэтэ үлэлээбит «Чолбон» суру­наалыгар бэчээттэнэн, дьон-сэргэ болҕомтону тар­тар ханнык.

Литература судаарыстыбаннай музейын дириэк­тэрэ, норуот суруйааччыта Николай Лугинов би­һикки санаабытыгар сурук Ойуунускай реаби­литацияламмыт кэмигэр сыһыаннаах быһыылаах. Кинини билэр, ытыктыыр ЧОН (части особого назначения) этэрээтин байыастара балачча тэрээ­һиннээхтик (биэс атынан, өрүс саҥа туруута кис­тээн таһаарбыппыт дииллэрэ) оруннаахха дылы. Ол эрээри биир түгэни кэпсээччи, арааһа, сыыһа өйдөөбүт курдук – Ойуунус­кай Николай Дмитриевич Субуруускай этэрээтигэр сэки­рэтээр этэ диирэ алҕас буолуохтаах.

Онон бу суругу эрэдээксийэ бэчээттээн туран, Мэҥэ Хаҥаластары, Шеломов аймахтарын, б­и­лэр дьонун, Чөркөөххө баар П.А. Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннас историятын музейын үлэһиттэ­рин, общественноһы түмэ тардан, чин­чийэр-үөрэ­тэр үлэни саҕалаан, көмпүппүт диир тумулларыгар хаһыы ыыттаран (ол балачча уус­тук, көҥүллэтии­лээх, кэпсэтиилээх, туруорсуулаах дьыала), ириэнэ­ҕин-тоҥун быһаарарга ылсыах тустаах.

Маннык кэпсээни, бука, оҥорон көрөн суруй­ба­тахтара чахчы. Онон Шеломов олоҕун үөрэттэххэ, Ойуунускай алааһыгар көмүллүбүт аймаҕа ки­мин чопчулаатахха, өссө ЧОН ханнык байыаста­ра кыттыбыт буолуохтарын сөбүн быһаардахха (биэс аттаах дьонтон кими эмэ, баҕар, чопчулаан кэп­сээбит, эбэтэр суруйан хаалларбыт буолуон эмиэ сөп), Шеломов бу кэпсээни кимиэхэ, хаһан кэпсээбитэ билиннэҕинэ, хаһыы оҥоһулуннаҕына, дьиҥэ-ханныга дьэҥкэрэн кэлэр кыахтаныаҕа.

Биллэн турар, бу элбэх ирдэһиини уонна ха­сы­һыыны эрэйэр, өр кэмнээх үлэ түмүгэр бы­һаарыллар дьыала. Ол гынан баран сыһыаннаах дьон булуллан, сөпкө салайдахха, түмнэххэ, туох эрэ сабаҕаланыан, таба тайаннахха, баҕар, кырдьык көстөн кэлиэн сөп.

Бэчээккэ бэлэмнээтэ Урсун,
«Чолбон» сурунаал редколлегиятын чилиэнэ,
П.А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата

Чолбон. – 2020. – Сэтинньи

Россия худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ, СР искусствотын үтүөлээх деятела Макаров Ф.Г. «Трагедия поэта» хартыыната туһанылынна

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *