ПЕТР ОРОСИН-ХАЙЫКЫ: ҮРЭХ БАҺЫН ОЛОҔУТТАН

(Өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи олохтон ылыллыбыт кэпсээн)

Аҕыйах аҕай сыллааҕыта, үрэх баһыгар тахса сылдьаммын былыр бииргэ үөскээбит-үөрэммит, бииргэ көрүлээбит-нарылаабыт доҕорбун Ньукуус Добуунабы көрсө түһэн биир киэһээни быһа урук­кубутун даҕаны, аныгы да быһыыбытын-олох­путун ахтыһан, кэпсэтэн хоннубут.

«Одун Хаан оҥоһуута улахан, Чыҥыс Хаан ыйааҕа ыксары» диэн саха өс номоҕо оҥосторугар дылы олох ол-бу туспалаах эбит?.. Доҕорум Ньу­куус кэпсээниттэн истибитим: былырыыҥҥы дьыл­га Дьэбдьиэтэ өлөн хаалбыт. Өлбүтүн уонна бэ­йэтэ да сылдьар быһыытын сонньуйа-сонньуйа бу курдук кэпсээхтээтэ.

– Бу биһи дойдубут үрэх баһа сир буолан туох да кэлиитэ-барыыта суох, сырыы-айдаан мэлигир, онон бэт түҥкэтэх, бүтэй дойду. Атын сирдэргэ, дойдуларга хайтах быһыы-майгы, олох-дьаһах буолан эрэрин сылтан сыл тухары бука­тын билбэккин, истибэккин. Хаһан эмэ дойдуттан* эргиэнньит эҥин дьон кэллэхтэринэ, оччоҕо Дьо­куускай дьонун сураҕын, олоҕун истэ түһэҕин. Онтон ураты дьонугар, түҥ хааһахха хааттарбыт курдук билбитиҥ диэн түөт истиэнэтэ, ону кытта таһырдьа таҕыстаххына – хаар маҥхайар, дьиэҕэ киирдэххэ – уот кытарар.

Үрэх баһын дьоно, төрүөбүттэрим да буолтарын иһин, кырдьыгы ама кистэниэ дуо, син дойдула­рын олохторун быһыытынан, бэт түҥкэтэх, бүтэй, сорохторо алыс туруору баламат санаалаахтар. «Туп­путум торуоска, кэппитим сэлээппэ, эппитим сокуон» диэн бараннар, талбыттарын саҥаран, сирбиттэрин быраҕан да бардахтарына, тугу да гыммаккын. Кыраларын-дьадаҥыларын диэкитэ саас­тарын тухары үрүҥ харахтарын үөһээ көрбөтөх сордоохтор, эйигин кытта кэпсэтэн-ипсэтэн иһиэх­тээҕэр: эн өрө көрдөххүнэ таҥнары көрөр, таҥнары көрдөххүнэ өрө көрөр, оннук куттамсах, хоргус дьон. Саастарын тухары саха-нуучча тойото такайан оннук гына кэбиллээбиттэр. Аһыыр аһыҥ чааһа үптээх, сүрэхтээх киһи буоллаххына, бурдугу ханныктык эмэ булан амсайаҕын, эт баар буолар; оттон үбэ, сүрэҕэ суох буоллаххына кыһыны быһа аҥаардас көтөх этинэн кыстыаҕыҥ, сааскы өттүгэр онтукаҥ да быстан хаалыа. Киһи дьадаҥыта аһыыра адьас быстар, аҥардас хара уунан олорор, үгүстэрэ кумалааҥҥа барар… Хор­гуйар кытаанаҕа хор онно баар буолар…

Ити кэннэ ити эһиги истэргитигэр – бу үрэх баһа баар үбүн-аһынан быстар сыа, бастар арыы – диэн, кырдьык, түүлээх, үп кэмиттэн-кэмигэр үгүс буолар. Ол гынан баран, киһи эрэ бары оҕордук үптээх буоллахтара диэтэҕиҥ дуо?.. Суох, оннук буолбат. Үп киирэр, үбү оҕуруктаан ылар киһи бэт ахсааннаах. Хата, үрэх баһын дьонун үгүс аҥаара буор дьадаҥы. Биир, икки киһи илиитигэр илимҥэ иҥнибит балык курдук мөхсөөччүлэр.

Үөрэх буоллаҕына адьас мэлигир. Үөрэхтээх киһи диэн бэт дэҥ кэриэтэ. Эгэ, эмчит – луохтуур, биэссэр ааттаах кэлиэ дуо? Букатын суох. Итиннэ, үрэх баһын дьоно, бэйэлэрэ даҕаны үөрэхтээҕи, төрүт сөбүлээбэт идэлээхтэр… Сири, таҥараны үөрэхтээх билбэт диэн бэккэ абааһы көрөллөр. Ол, ити гынан баран, буолуон да буолар – үөрэх үчүгэйин хаһан билбит дьон баалларай…

Дьэ, сити курдук быһыылаах-майгылаах дой­ду­га Дьэбдьиэбинээн бургунас ынах муоһун кур­дук бэйэ-бэйэбитин өйөһөн, олохсуйан испип­пит. Күүспүт төһө тиийэринэн, өйбүт кыайары­нан ха­раҥа норуот сырдаатар диэн үлэлээбип­пит. Ос­куола да аспыппыт, үөрэх үтүөтүн дьоҥҥо тыл­бытынан да кэпсээн тэлгэтэр этибит. Бииргэ олор­­буппут усталаах туоратыгар – үөрүү баар буол­лаҕына бииргэ үөрэн, кутурҕан кэллэҕинэ биир­гэ курутуһар буоларбыт. Бэйэ-бэйэбитигэр өйөһөммүт, үрэх баһын хаайыыга тэҥнээх олоҕун бэйэбит эйэбитинэн көннөрөн, тупсаран син дьоҥҥо, норуокка туһалаах курдук сананарбыт… Оҕор­дук олорон эмискэччи баҕайы – акка дуу, ыкка дуу түспүт тэҥэ буоллум. Былырыыҥы сылга Дьэбдьиэм оҕолонобун диэн өлөн хаалта.

«Өлөн хаалта», – диэн баран, киһим сирэйэ-ха­раҕа уларыйан өрүтэ тыыммахтыы олордо. Олорор балаҕаммыт оһоҕун уота ити кэпсээн кырдьык диэх­хэ айылаах кытта санаарҕаабыт курдук кү­лүмнүү-күлүмнүү боруоран умуллан барда. Санаам хайдах эрэ мунчаарда, хараҥаны абааһы көрдүм. Туран үөттэрэҕи ыламмын уоту көннөрдүм уонна кэлэн киһим аттыгар олордум. Уонна тохтуу түһэн баран ыйыттым: «Төрүүбүн диэн өлөрө оһол кэриэтэ буолар… Кырдьык, дьэ Дьэбдьиэй хомолтолоохтук барбыт… Кини өлбүтүгэр туох эмэ санааҕар тутардааххын дуо?»

– Эн этэриҥ кырдьык. Төрүүр дьахтар өлөрө оһол да кэриэтэ буоллаҕа… Дьэбдьиэ бэт үчүгэй­дик быыһанан баран биир суола уталыйбыта. Ону биэссэргэ барыахпытын биэссэр суох… Доҕо­рум буоллаҕына ыксаабыта-эрэйдэммитэ сүрдээх. Онон. Кини тылын быһа гынымына сол уталы­йа сыт­таҕына мэнэрик аҕалан мэнэриппитим… Мэ­нэриги аҕалыа суох да баар этэ да, ыксаабычча, аҕал да аҕал диэн аҕалтарбыта. Мэнэрик ыһыы­тын-хаһыытын, саха киһи бэйэҥ да, билэн эр­дэҕиҥ… Туох да сүрдээх күүскэ мэнэрийэн субу-субу бохсоруйан үрдүгэр тиийэн часкыйталаабыта. Ол хас хаһыытаатаҕын аайы Дьэбдьиэ сүрдээхтик соһуйар этэ. Алыс соһуйан, онон ордук уруттаата­ҕа буолуо – санаабар тутарым ити… Ону да бу би­лигин кэнники саныыбын, итиитигэр хотон да дьүүллээбэт этим…

Үрэх бастарыгар, кыраай сирдэргэ саатар биир­дии биэссэр суоҕа өлүүтэ, үлүгэрэ ити буол­лаҕа. Хор биэссэр баара буоллар, арааһа өлбөт дьахтар өлбүт ээ – дии санаан бараммын бостуой Ньукууһум ор­дук курутуйуо, бэйэтэ да син итини саныы олоро­ро буолуо диэммин атыны арал­дьыта саҥаран кэбистим.

Кэпсэтиибитин ууратан ороммутун оҥостон уту­йуохпут иннинэ таһырдьа тахсыбытым. Ый бу дойдуга туох да эрэй-буруй, өлүү-сүтүү, санаа-оноо суох диэн мэлдьэспит курдук ып-ырааһынан мэндээриччи көрөн турара. Көҕөрөн-толбонно­нон көстөр халлаан урсуна бачымах курдук ба­ламат элбэх улахан оччугуй кылапаччыгас су­луһунан бааҕыначчы туолбут. Тула өттүбүн эр­ги­тэ көр­дөхпүнэ күкүр таас хайалар күлүктэрэ күкээриһэн, суорба таас хайалар адаарыһан ый­даҥаҕа ыны­рыктыйан көстөллөр.

– Дьэ, доҕоор, эһиги дойдугут кырдьык киһи тыына-быара хааттарыах, сүрэ-кута тохтуо суох сирэ… Ол эрээри, икки да атахтаах өйө күүстээх, хотуулаах. Олох уларыйан үөрэх той кэҥээн ис­тэҕин аайы үрэх да бастара үчүгэйгэ тиийэн киһи-сэргэ тэҥэ буолуохтара буоллаҕа, – диэтим.

– Ээ, оннук ини… Билигин эрэ ыйдаҥа мантан таххыа диэн кыайан түстээминэ олоробун, – диэтэ киһим, табаҕын сооп-сооп оборо-оборо.

Уһатан-кэҥэтэн кэпсэтэ барбатыбыт. Иккиэн бэ­йэ-бэйэбит санаабытыгар иэдэйэн, саҥата суох сыгынньахтанан ороммутугар сыттыбыт. Сы­тан ба­ран хайдах эрэ тэһийбэтим, олоро түһэн сыт­тык­пын оҥорбута буола-буола:

– Өлбүтү кытта, төһө да аһыйбытыҥ иһин, бииргэ өлбүт диэн суох. Өлбүт өлбүтүнэн, тыыннаах киһи туһа киниттэн букатын туспа. Онон дьэ, эн мантан антах тугу гынар санаалааххыный? – диэн ыйыттым.

– Оннугун оннук да, ким билэр доҕоор. Уруккум курдук тугу да гыныах санаам кэлбэт ээ, – диэн баран сүрдээх ыараханнык уһуутаан үөһэ тыынна.

Мин этэрбин итэҕэйэр эрэ, итэҕэйбэт эрэ дии саныы-саныыбын эттим:

– Саха өһүн хоһооно баар – уол оҕо саадаҕын үстэ курданан баран киһи буолар – диэн. Ол кэриэтэ эн даҕаны эрэйиҥ, санааҥ төһө да улахан буолта­рын иһин, ама киһи аатыттан аастым диэҥҥин олох быһыытыттан-майгытыттан туоруоҥ дуо? Кэбис инньэ диэмэ. Хата үлэлээбитиҥ курдук үлэлээн ис.

Киһим тугу да саҥарбата… Сотору соҕус утуйан мунна тыаһаата. Кырдьык утуйбута эрэ, кэпсэтиэн санаата буолумуна сымыйанан утуйбута буолта дуу? Ону билбэтим.

Утуйбакка ороммор эргичиҥнии сыттым. Уот умуллан дьиэ иһэ ытыс таһынар буолла. Ха­ра­ҥаҕа утуйбакка сыттахха санаа үгүс буолар. Ол быһыытынан кэпсэппиппитин баһыттан атаҕар дылы одуулуу саныы сыттым.
Маннык сир уһуга дойдуга адьас былыргы хараҥа олохтоох дьоҥҥо биир-икки киһи, киһи тэҥэ өйдөөх дьон, тугу кыайан имири-хомуру тутан биллэр үчүгэйи оҥоруохтарай? Тула өт­түнээҕи кута курдук оборбохтуу олорор норуот хараҥатыгар быланан эдэр эрдэтээҥи күүстээх эмньик санаа үнтү үүйэн, күннээҕи эрэ олох кыһалҕатыгар эриһэн олорбуттара буолуо эбээ… Он­нук да буолбатаҕар, өлөр даҕаны манан суол буолбатах да, мэнэриктэниэ дуо!

Ханныгын да иһин кытаанах суол. Эгэ ити тэҥинэн букатын үөрэҕэ суох Маарыйалар, Даарыйалар, Мааппалар, олор-балар хат сыл­дьан, эбэтэр тө­рүүр дуу кэмнэригэр сыыһа-халты туттан, оттон сылтаан саастара сарбыллара, өлөллөрө-сүтэллэрэ төһө кэмнээх үгүс буоллаҕай? Аахтахха бэт элбэх, санаатахха санаа да араастаах.

Ыйдаҥа түннүгүнэн киирэн, дьиэм иһинэн ирим-дьирим сырдаата… Мантан антах үрэх баһын да итини үтүктэн иһиэ этэ дии санаатым…

*дойду – Дьокуускай чугаһынааҕы улуустар

Чолбон. – 1926. – №1

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *