Реформа аата реформа

Туох да диэбит иһин, парламент бэйэтин айылгытынан норуокка саамай чугас былаас уорганынан буолар. Кини таһаарбыт уурахтарын, Конституционнай сокуоннарын ким да көтүрэр бырааба суох. Өрөспүүбүлүкэ дьылҕатын көмүскүүр парламент, былаас бэрэстэбиитэллээх уоргана, норуот депутаттара буолаллар. Ил Түмэн күүһэ манна сытар.
Онон Ил Түмэни уларытыы, идэтийбит парламент оҥоруу боппуруостара, хас биирдиибитин таарыйар. Өрөспүүбүлүкэбитигэр тустаах боппуруоһу киэҥник дьүүллэһии саҕаланна. Ол эрээри реформа аата реформа, уларытыы аата уларытыы, мөккүөр, санаа хайдаһыыта үгүс.

Идэтийбит парламент диэн тугуй?
Биллэрин курдук, ааспыт 2020 сыл ахсынньы 24 күнүгэр өрөспүүбүлүкэ Ил Дархана Айсен Николаев Ил Түмэҥҥэ уонна өрөспүүбүлүкэ уопсастыбаннаһыгар хас сылын оҥорор Анал этиитигэр өрөспүүбүлкэ парламенын реформатын боппуруоһун таарыйан турар. Кини депутаттарга кэлэр сэттис ыҥырыылаах Ил Түмэнтэн саҕалаан, идэтийбит парламены оҥорор боппуруоһу толкуйдуулларыгар эппитэ.
Ил Дархан биир мандааттаах уокуруктартан талыллар норуот итэҕэллээхтэрин ахсааннарын элбэтэр, политическай партиялар испииһэктэригэр киирэн, депутат буолар дьон ахсаанын аччатар наадатын туһунан эппитэ.
Ил Түмэҥҥэ депутаттары (70) аҥаардарын биир мандааттаах уокуруктартан, аҥаардарын партия испииһэктэринэн талан кэллибит. Кистэл буолбатах, партия сыарҕатыгар олорсон, норуот депутата буолбуттар парламент ыытар үлэтин-хамнаһын хаачыстыбатын мөлтөтөллөрүн туһунан үгүстэр этэллэр.
Парламент диэн сокуону оҥорор, сокуон туолуутун хонтуруоллуур, бэрэстэбиитэллээх былаас уоргана буолар. Идэтийбит парламент диэн тугуй? Талыллыбыт депутат бастайааннай төрүккэ олорон, сокуоннары, нуорма-быраап акталарын оҥоруунан дьарыктаныахтаах уонна олор туолууларын хонтуруоллуохтаах. Реформа туһунан ССРС Үрдүкү Сэбиэтин ХII, Саха АССР Х, ХI, Саха ССР ХII, Ил Түмэн I, II, III ыҥырыыларын депутата Климент Иванов туох санаалааҕый?
– Олох хаамыытынан, уопсастыба сайдыытын соруктарыгар сөп түбэһэр гына бэрэстэбиитэллээх уонна сокуон таһаарар уорганнар талыллар уонна үлэлиир бэрээдэктэрин уларытыы Россия Конституциятын кэспэт. Онон Ил Дархан Айсен Николаев Ил Түмэн тутулун үлэтин уларытар туһунан этиитэ олохтоох.
Холобур, 12 мөлүйүөн нэһилиэнньэлээх федеральнай суолталаах Москва куорат Думатын тутула 1993 ылата үс төгүл уларыйда.
Билигин үп-харчы кырыымчык кэмигэр депутаттар ахсааннарын аҕыйатан, Ил Түмэн аппараатын ороскуотун кыччатан, бюджет ноҕоруускатын балачча көҕүрэтиэххэ сөп.
Босхолонон үлэлиир дьоҕус састааптаах Ил Түмэн сокуоннары бэлэмнээһин, дьүүллэһиини, бигэргэтиини суһалсытыа этэ. Өрөспүүбүлүкэ интэриэһин өрө тутар депутаттар саҥа федеральнай сокуоннары, субъектарга ночооттоох урут ылыныллыбыт сокуоннары уларытыыга таһаарыылаахтык үлэлиэх этилэр, – диэн Климент Егорович этэр.
Үп-харчы кэмчилэниитигэр ноолоох. Парламент 35 депутаттанар, кинилэр бары бастайааннай төрүккэ үлэлиир түгэннэригэр ороскуот өссө улаатан тахсыан сөптөөх. Билигин 70 парламентарийтан 19-һа бастайааннай төрүккэ үлэлиир. Атыттар таһыттан кэлэннэр парламент үлэтигэр кыттыыны ылаллар. Ити туһунан Ил Түмэн судаарыстыба тутулугар уонна сокуону оҥорууга сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Алексей Еремеев бэлиэтээн турар.
Урукку өттүгэр депутаттаабыт ытык дьоммут Москваҕа Ил Түмэн бэрэстэбиитэлэ суоҕун, улахан итэҕэһинэн ааҕаллар. Инникитин тустаах боппуруос көрүллэригэр санааларын этэллэр.
2019 сылтан саҕалаан дойду аҕыс субъега идэтийбит парламеҥҥа көспүт. Итилэр истэригэр Алтай, Приморскай, Хабаровскай кыраайдар, Кострома, Липецскэй, Тула, Амур уобаластара киирэллэр. Парламент идэтийбит буоллаҕына, үлэтэ тэтимириэхтээх.

Хас депутат?
Билигин өрөспүүбүлүкэ парламенын депутатын ахсааныгар үс этии баар. Ол курдук, 35, 48 уонна 70 депутаты оннунан хаалларыы диэн. Федеральнай сокуоҥҥа этиллэринэн, 500-тэн саҕалаан 1 мөлүйүөҥҥэ тиийэр нэһилиэнньэлээх регион сокуону оҥорор уоргана 25-тэн итэҕэһэ уонна 70-тан элбэҕэ суох депутаттаах буолуохтаах.
Ил Түмэн судаарыстыба тутулугар уонна сокуону оҥорууга сис кэмитиэтэ тустаах боппуруоска атын субъектар уопуттарын үөрэтэн көрөн, үгүс үлэни ыытта уонна өрөспүүбүлүкэ парламена 48 депуттаах буолуохтаах диэн түмүккэ кэллэ. Ол курдук, 36 депутат биир мандааттаах уокуруктартан, оттон 12 депутат партиялар испииһэктэринэн талыллар варианнарыгар тустаах сис кэмитиэт тохтообут.
ССРС Үрдүкү Сэбиэтин, Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын депутата Макар Яковлев: «Уруккуттан идэтийбит парламеҥҥа көһүөххэ наадатын туһунан этэбин. Депутаттар сокуону оҥоруохтарын оннугар, толоруулаах былаас компетенциятыгар кыттыһаллар. Лоббируйдаан бэйэлэрин быыбардыыр уокуруктарыгар тутууну ыыттараллар. Атын дойдуларга ити холуобунай ыстатыйа», – диэн этэр.
Ил Түмэн I уонна II ыҥырыыларын депутата, Өрөспүүбүлүкэ палаататын бэрэссэдээтэлэ Егор Ларионов 70 депутат оннунан хааларын, реформаны оҥорорго ыксыыр наадата суоҕун, парламены уларытыы олус улахан эппиэтинэстээх, суолталаах дьыала буоларын ыйар.
Парламент бастакы, иккис ыҥырыыларын депутата Ульяна Винокурова тустаах боппуруоска нэһилиэнньэ санаатын истэр наадатын туһунан этэр. Норуокка мэлдьи тирэҕирэр, норуот истиҥ өйөбүлүн ылар эрэ буоллаҕына, былаас күүһүрэрин умнуо суохтаахпыт. Былааска итэҕэл, ытыктабыл кэлиитин кистэлэҥэ итиннэ сытар. Итинтэн атын ырысыап манна суох.
Оттон билиҥҥи депутаттар сорохторо уонна партиялар, биллэн турар, парламент оннунан хааларыгар баҕараллар. Ити эмиэ өйдөнөр. Кистэл буолбатах, парламент ыытар үлэтигэр кыттыыны ылбат, пленарнай мунньахтарга сэдэхтик көстөр парламентарийдар урут да бааллара, билигин да бааллар. Үгүстэр парламент инники ыҥырыыларыгар тэҥнии-тэҥнии, кэлиҥҥи ыҥырыылар үлэлэринэн соччо астымматтарын биллэрэллэр.
Парламент үлэтэ кэмтэн-кэрдииттэн наһаа тутулуктаах. Билигин сокуону оҥорор былаас вертикала мөлтөөбүт кэмэ. Парламент кэлиҥҥи ыҥырыылара ити моделынан үлэлииллэр. Ол иһин, биллэн турар, кинилэртэн тутулуга суох үлэлэрин таһаарыыта мөлтүү быһыытыйар.
Маны таһынан парламент үлэтэ быыбардааччылартан, ол эбэтэр ааҕааччы эн биһиккиттэн эмиэ улахан тутулуктааҕын этиэм этэ. Тоҕо диэтэр, депутаты биһиги талабыт. Чахчы бу киһи төрөөбүт дойдутун, дьонун-сэргэтин туһугар бэриниилээхтик үлэлиэ-хамсыа диэбит кандидакка куоласпытын итэҕэйэр буоллахпытына, инники сайдыыны көрөн, быыбардыы үөрэннэхпитинэ, парламент үлэтэ тупса, интэриэспитин көмүскүүр күүс улаата түһэрэ биллэр.

Норуот интэриэһин көмүскүүр сыаллаах
Биллэрин курдук, Ил Түмэн сэбиэскэй тутул ыһыллан, саҥа федеративнай Россия судаарыстыбата тэриллэр кэмигэр олохтоох регион, өрөспүүбүлүкэ сокуоннарын оҥорор, туолуутун хонтуруоллуур уонна норуот интэриэһин, быраабын көмүскүүр сыаллаах-соруктаах тэриллибитэ.
Ил Түмэн икки палааталааҕа: аллараа — Бэрэстэбиитэллэр уонна үрдүкү — Өрөспүүбүлүкэ. Хас биирдии палаата 35 депутаттааҕа. Российскай Федерация Конституцията референдумунан ылыллар күнүгэр, дьылыгар, 1993 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр Ил Түмэн быыбара буолбута. Ити курдук, өрөспүүбүлүкэбитигэр саҥа парламентаризм бастакы суолу-ииһи тэлбитэ.
Өрөспүүбүлүкэ сокуоннара барыта Ил Түмэн Бэрэстэбиитэллэрин палаататыгар көрүллэллэрэ уонна ылыллара. Оттон Өрөспүүбүлүкэ палаатата Бэрэстэбиитэллэр палааталара киллэрбит Конституция, өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай бюджетын туһунан уонна үпкэ-харчыга, валютаҕа, кредиккэ сыһыаннаах сокуоннары көрөрө уонна бүтэһиктээх ааҕыыга ылынара.
Чэпчэкитэ суох, Россия үрдүнэн судаарыстыбаннай тутул сатарыйбыт, киин былаас регионнарга көмөтө суоҕун тэҥэ кэмэ этэ. Өйдүүргүт буолуо, бюджет эйгэтин үлэһиттэрэ хастыы эмэ ый хамнаһа суох олорорго күһэллэллэрэ.
Өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун сокуонунан көмүскээһин кэскиллээх үлэтэ саҕаламмытынан барбыта. Ил Түмэн бастакы ыҥырыыта доруобуйа харыстабылын, үөрэҕирии, социальнай, ыччат, о.д.а. эйгэлэргэ, барыта 97 сокуону ылыммыта. Ол курдук, дойдуга биир бастакынан «Учуутал туһунан», «Үөрэхтээһин туһунан», «Тыа сиринээҕи үөрэх тэрилтэлэригэр судаарыстыба өйөбүлүн туһунан», о.д.а. биһиги өрөспүүбүлүкэбит парламена ылыммыта. Ил Түмэн маҥнайгы ыҥырыытын үлэтин кытта кылгастык билиһиннэрэр буоллахха итинник.

* * *
Биһиги атын регионнары кытта тэҥнээтэххэ, айылҕабыт, олохпут-дьаһахпыт уратыта элбэх. Онон хайдах даҕаны гынан биир халыыбынан олорор кыахпыт суох. Ол да иһин өрөспүүбүлүкэбитигэр сокуону оҥорор былаас уоргана, парламент суолтата олус улахан. Ытык дьоммут этиллэринии, реформа кэнэҕэски өттүгэр охсууну ылбат курдук, этиллибит санаалар, этиилэр ырытылланнар, дириҥник толкуйданан ыытыллыахтаах. Үөһэ этэн аһарбытым курдук, реформа аата реформа, араас санаа этиллиэ. Онтон чөчөгөйүн холбуйан ылыахтаахпыт.
Людмила НОГОВИЦЫНА.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *