РУСТЕМ ГАЛИУЛЛИН: БОССООЙКО

Чап-чараас үрүҥ былыттары быһыта көтүтэлээн, кыратык титирэстээн ыла-ыла сөмөлүөт өрө көтөн таҕыста. Сүүнэ улахан, сараадыйбыт кынаттардаах «Боинг» көтөр хайысхатын булаары иҥнэҥнээмэхтээн ыллаҕына, бэйэҥ да билбэккинэн сиргэ хаама сылдьыбыт хас биирдии мүнүүтэҕин туохтааҕар да күндүтүк өйдөөн кэлэҕин, туох кыһалҕатыттан манна баар буолан хаалбытым буолла дии саныыгын. Арааһа, пассажирдар бары да оннук саныыллар быһыылаах. Туох да диэбит иһин, кыырай халлааҥҥа көтөн тахсар – дьиктититтэн дьикти уонна дьулаан эбээт…

Сэтинньи саҥата. Москва тротуардарыгар, уулуссаларыгар түспүт инчэҕэй хаар тута ууллан, харааран иһэр. Арай куорат кытыытынааҕы тыытыллыбатах кырыстаах сирдэргэ хаар маҥан өҥө балачча өр тулуктаһар. ол иһин туманынан бүрүллүбүт куорат хара уонна маҥан эрэ өҥнөөх курдук. Оттон «Внуково» үөһэттэн «муҥура суох» диэн бэлиэ курдук буолан көстөр. Эбэтэр эриллэҕэс үөстээх үрэх элгээнин курдук дуу? Оттон сөмөлүөттэр ол элгээҥҥэ уулуу түспүт хаастар курдуктар…

Сөмөлүөт, дьэ, сөптөөх үрдүккэ тахсан титирэстиирэ тохтоото уонна тыаһа суох долгулдьуйар муус маҥан муоранан устан иһэр хараабылга кубулуйда. Мин сүүспүттэн көлөһүн бөдөҥ таммахтарын сотуннум, кириэһилэм курун төлөрүтүннүм уонна туран дыраап соммун нэлэкэйдэнним. Аттыбар олорор аргыспын, дьэ, өйдөөн көрдүм: ис киирбэх көрүҥнээх, тып-тап курдук быһыылаах, орто уҥуохтаах, төгүрүк сирэйигэр муос иилээх ачыкылаах, сытыы чаҕылыҥнас харахтаах.

– Ыалдьыттыы көтөн иһэҕин дуу? – диэн эйэҕэстик ыйытта.

– Ээ.

– Бастакы сырыыҥ быһыылаах, арааһа? – диэн баран хараҕын мин чараас соммор быраҕан ылла. – Биһиэхэ Саха сиригэр билигин тымныы бөҕө.

– Кырдьык, бастакы сырыым. Тугу кэтэн барыахпын билбэтэҕим, биһиэхэ саҥа бастакы хаар түһэн эрэр ээ, – диэтим уонна күлэ-оонньуу кэпсэтиини атыҥҥа көһөрдүм. – Санаарҕаама, татаардары өҥүрүк куйаас даҕаны, бытархан тымныы даҕаны куттаабат, биһиги тулуурдаах омуктарбыт.

– Тыый, эн татааргын дуо? – саха сирэйэ сырдыы түстэ.

Мин сөбүлэһэн кэҕис гыныам икки ардыгар киһим миэхэ ыкса сыҕарыс гынна уонна уһуннук кэпсэтэргэ оҥостон холку, сымнаҕас саҥата өссө истиҥ иэйиилэннэ. Оттон мин маннык кэпсэтинньэҥ аргыстаммыппыттан үөрдүм, сэттэ чааһы быһа көтөргө ирэ-хоро сэһэргэһэртэн атыны тугу гыныаҥый?

– Саха сиригэр аймахтарыҥ бааллар дуо? Биһиэхэ татаардар бэрт аҕыйахтар ээ. Эбэтэр үлэлии баран иһэҕин дуу?

Аргыһым үрүт-үрдүгэр ыйыталаһан барда.

– Суруйааччы доҕорум Хабырыыс соторутааҕыта Татарстаҥҥа ыалдьыттаабыта уонна литературнай бэстибээлгэ ыҥырбыта. Онно баран иһэбин.

– Эн эмиэ суруйааччыгын дуо?

– Суруйбатахтарына сатаммат дьонтон биирдэстэрэбин…

– Ээ сөп, өйдөөтүм! – киһим астыммыттыы өрө тыынна. – Боссоойко туһунан суруйуоххун баҕараҕын?

– Боссоойко даа?

– Кини туһунан билбэккин дуо?

– Билэбин, билэбин! – диэн долгуйбуппун биллэрбэккэ буола сатыы-сатыы хоруйдаатым. – Миэхэ кини туһунан доҕорум Хабырыыс кэпсээбитэ. Кини саха норуотун номоҕор киирбит киһи. Татаар бэрдэ Гиззатулла Рахматуллин! Аатырбыт күүстээх, баатыр, бөдөҥ-садаҥ киһи, ол иһин Боссоойко диэн ааттаммыт.

Саха аргыһым астыммыттыы күлүм аллайда. Үп-үрүҥ былыттар арҕастарын көрөн чочумча тугу эрэ санаан олоро түстэ уонна кыракый сиэнигэр кэпсиир оҕонньор кэриэтэ наллаан Гиззатулла туһунан урут тугу истибитин, билбитин кэпсээн барда. Сэттис халлааҥҥа өрө көтөн күүгүнээн тахсан баран, биир дойдулааҕыҥ туһунан остуоруйаҕа маарынныыр кэпсээни истэр олус да умсугутуулаах уонна долгутуулаах буолар эбит…

Хап-хара харахтаах кэрэчээн стюардесса санныбыттан таарыйбытыгар кэпсээн умсулҕаныгар ылларан олорон соһуйан өрө көрө түстүм.

– Сөмөлүөт намтаан эрэр, баһаалыста, кургун баан!

Бай, ити икки ардыгар кэлэ оҕустахпыт дуу? Мин айаҕыттан минньигэс эмсэҕин ылларбыт оҕо курдук хомойбуттуу аргыһым диэки көрбүтүм уонна соһуйан дьик гынан ылбытым, киһим харахтара уунан бычалыйбыт этилэр.

– Мин хайдах баарынан эйиэхэ кэпсээтим, – диэтэ киһим мичээрдии-мичээрдии. – Суруйааччылартан уонна учуонайдартан өссө элбэҕи билиэҕиҥ.

Сөмөлүөт Өлүөнэ үрдүнэн тайааран кэлэн Дьокуускай хаар маҥан иэнигэр оҕуруону тиспит курдук уоттардаах аэропорка түстэ. Пассажирдары көрсөр дьоҥҥо аргыспынаан бииргэ таҕыстыбыт. Сахалыы таҥастаах, кымыстаах чороонноох уонна туустаах килиэптээх кыргыттары көрөөт, долгуйан уолукпар туох эрэ өрө үтэн кэллэ. Ол кэмҥэ кыргыттар быыстарыттан Хабырыыс тахсан кэлэн кууһа түстэ.

– Ситиһиини баҕарабын, Боссоойко сыдьаана! – аргыс сахам санныбын таптайда уонна тиэтэлинэн быраһаайдаста. – Махтал, агай1 ! Олоххор өрүү үтүө дьон эрэ көрүстүннэр!

…Хабырыыс мин дыраап сонноохпун көрдө уонна баһын быһа илгиһиннэ.

– Маннык таҥас сөмөлүөккэ эрэ олорорго үчүгэй, биһиэхэ отучча кыраадыс тымныы, – диэтэ мүчүк гына-гына. – Сөп чэ, эйиэхэ сөптөөх саҕынньаҕы булуохпут.

– Ээ, туох буолуой, тулуйуохпут. Аргыһым миигин Боссоойко сыдьаана диэбитин иһиттиҥ ини.

Хабырыыс харахтарыгар сонурҕаабыт, үөрбүт кыымнар чаҕылыстылар.

– Ама, эрэннэрбиккин толордуҥ дуо? Эйиэхэ ыыппыт архыыбым матырыйааллара туһалаатылар дуо?

– Туһалаан буолумуна! Ол эрээри эн бэйэҥ суруйааччыгын дии: хараххынан көрө, илиигинэн тута-хаба, эккинэн-хааҥҥынан, куккунан-сүргүнэн аһара иликкинэ ханнык да айымньы суруллубатын билэҕин! Ол иһин мин манна кэллим.

– Дьэ оттон ол иһин эйигин манна ыҥырбытым ээ, доҕоччуок! – Хабырыыс миигин өссө туох күүтэрин этэ охсорго тиэтэйбэтэ. – Нөрүөн нөргүй буолуохтун Боссоойко төрөөбүт ирбэт чэҥнээх дойдутугар үктэммиккинэн!

Саха сиригэр биир нэдиэлэ сылдьыбыт кэммэр көрсүбүт киһибиттэн барытыттан Гиззатулла Рахматуллин туһунан ыйыталастым.

– Оо, кини саха норуотун номоҕор киирбит киһи! – дииллэр биллиилээх учуонайдар, суруйааччылар. – Кэпсээҥҥэ киирбит, улахан күүстээх, үрүҥ бастаанньыстар биир саамай күөн туттар киһилэрэ. Бастакы аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, ол сэриигэ хаста да наҕараадаламмыт буойун. Сэбиэскэй былаас саҕана кини туһунан аһаҕастык кэпсиир сатаммат этэ, – диэтэ кырдьаҕас историк тулатын көрүнэ-көрүнэ. – Саха сирэ автономия ыларыгар кини уонна кини биир санаалаахтарын өҥөтө улахан. Ол өссө сыаналана илик…

– Кини ороспуонньук этэ! Баандата куттал бөҕөнү үөскэппитэ, – диир биир булчут. – Киниэхэ тиийэр күүстээх киһи кэлин үөскүү илик. Алдан өрүс кытылыгар алта уон бууттаах таас сытар, Боссоойко ону оонньуу оҥостон көтөҕөрө, таптаабыт сиригэр быраҕаттыыра үһү.

– Кини кимиэхэ да кыайтарбатаҕа! – Хабырыыс биир дойдулааҕа хараҕын быһыччы көрөн олорон Гиззатулла туһунан тугу билэрин кэпсиирдии оҥостубута. – Бараммат Байбал диэн саха киһитэ чугас доҕордооҕо. Кинилэр улахан түһүлгэлэргэ хаһан да тустубатахтара. Эдэр эрдэхтэриттэн иккиэйэҕин эрэ тусталлара, хардары-таары кыайсаллара. Ким да кинилэртэн хайалара ордук күүстээҕин этэр кыаҕа суоҕа. Биирдэ хас да киһи умуһахха түһэн хаалбыт атыыр оҕуһу хостуу сатыы сылдьыбыттар. Ол кэмҥэ Боссоойко ааһан иһэн: «Итиччэ кыра оҕуһу кыайбаккыт дуо? Мин сүгэн да таһаарыам этэ», – диэн хаадьылаабыт. Дьон көргө-нарга көхтөөҕүн бэйэҥ билэҕин. «Чэ, оҕуһу хостоотуҥ даҕаны эйиэнэ буолар», – диэбиттэр. Боссоойко умуһахтан аарыма оҕуһу сүгэн таһааран икки биэрэстэлээх олорор алааһыгар диэри сүгэн илдьибит. Итинник номохтор миигин ол ааспыт кэмнэргэ тиэрдэн кэбиһэргэ дылы гыммыттара. Бай! Ол тэйиччи Гиззатулла балаҕана көстөр дуу? Ыас хара бытыктаах, хойуу будьурхай баттахтаах, хоту дойду сытыы тыалыттан быһыччы соҕус көрбүт от күөхтүҥү харахтаах, дарайбыт сарыннаах, лэҥкэйбит төбөтүгэр хара түбүтүөйкэлээх, киил мас курдук ньыгыл быһыылаах-таһаалаах Боссоойко хайа кэрэ куо сүрэҕин долгуппат буолуой? Дьэ ити чахчы кини! Көрүҥүтүүй, өссө аарыма улахан сымара тааһы көтөҕөн ылан туора бырахта дии. Таас ыйааһыныттан сир ньиргийэргэ дылы гынна…

***

– Уруй-айхал!

– Айхал! Айхал!

Гиззатулла бэйэтин тустуу түһүлгэтигэр тахсаары турар курдук сананна. Төбүрүөннээн турар дьон биир кэм күүгүнэһэллэр. Билигин кинини түһүлгэ ортотугар сиэтэн киллэрэн оҕус тириитэ хаххатын саралыы тардыахтара. Кини оччоҕо дьэ утарылаһааччытын көрүөҕэ… уонна хапсыһыы саҕаланыаҕа.

– Уруй-айхал!

– Айхал! Айхал!

Гиззатулла быччыҥнара тыҥаата, хаана-сиинэ оргуйда. Ону өссө күүрдэн дьон бөҕөстөр түһүлгэҕэ киирэ охсуохтарын баҕаран уруйдуурайхаллыыр хаһыылара эбии улаатта. Бай! Дьон иитэ тоҕо кыараатар-кыараан иһэрий? Бөҕөстөр хапсыһалларыгар түһүлгэни өссө кэҥэтиэхтээхтэр этэ буоллаҕа дии…

– Рахматуллин, бэрин!

– Боссоойко, эйигин төгүрүйдүбүт!

– Илиигин өрө уун уонна ырааһыйа ортотугар таҕыс!

Тугуй бу! Ким киниэхэ, дуулаҕа күүстээх киһиэхэ итинник дьорҕойдо?! Гиззатулланы сүллүгэһинэн сүнньүгэ биэрбиттэрин курдук буолла. Ким киниэхэ итинник сааттаах тыллары этэрий?! Ама, кинилэр синигэр түспүт, кимиэхэ да бас бэринэр санаата суох Гиззатулла хайаны халбарытыан, очуостары сүргэйиэн сөбүн билбэттэр үһүө?

– Эн кыайтардыҥ, Боссоойко!

– Дьонуҥ бары биһиги илиибит иһигэр бааллар!

– Соҕотоххун эрэ!

– Таҕыс, бэрин!

Гиззатулла абатыттан сымыһаҕын быһа ыстаата. Туохха да баппат күүһэ-уоҕа таһырдьа таһымнаан бүтүн бэйэтэ дьигиһийэн ылла.

– Хаһан даҕаны… – диэн хаан оҕуолаабыт уоһунан сибигинэйдэ. – Хаһан даҕаны, хаһан даҕаны!

Сири хаһан оҥостубут ордуутун кыракый түннүгүнэн таһырдьаны көрдө: үһүс хонугун төгүрүктээһиҥҥэ сытар. Икки сылы быһа кинини көрдөөбүт дьон кэмниэ кэнэҕэс түҥ тыаҕа бүгэн сытарын буллулар. Түөрт уон киһилээх этэрээт кини ордуутун иилии эргийбитэ. Ити кинилэр хамандыырдара ыһыытыыр-хаһыытыыр.

Суох, тыыннааҕын тухары кини бэриниэ, кыайтарыа суоҕа! Кинини тобуктатар, кыайар күүс бу орто дойдуга суох. Кини Боссоойко эбээт!

Саллааттартан ким даҕаны бастакынан атаакаҕа киириэн баҕарбат. Үксүлэрэ Боссоойко күлүмэх күүһүн, орулуур уоҕун туһунан истибиттэрэ, сорохтор кини тустарын илэ харахтарынан көрбүттэрэ. Оттон хамандыырдара харса суох үөхсэр, саллааттарын кэнэйдиир, нагаанын угунан көхсүгэ саайталыыр эрээри бэйэтэ эмиэ куттанан дьон кэннигэр сөрүөстэ сылдьар. Боссоойко ордуутугар чугаһыыр олус кутталлаах. Кини бэргэнник ытарын таһынан өссө кыранааталаах. Бастакы күн икки саллаат олус ыраахтан эпчиргэлэммит кыранаата эстиитигэр анараа дойдуга аттаммыттара. Атыттар кинилэр курдук өлүөхтэрин төрүт баҕарбаттар. Ону таһынан сахалар аатырбыт бөҕөскө илиилэрин көтөҕүөхтэрин аньыыргыыллара эмиэ баар. Арай ити хамандыырдара эрэ силэ бырдаҥалыы-бырдаҥалыы:

– Кинини тыыннаахтыы тутуохтаахпыт! Куорат киин болуоссатыгар ыйаан өлөрүөхпүт! Кини өрөбөлүүссүйэ өстөөҕө! – дии-дии сордонор.

Гиззатулла бу туруулаһыы уһуннук барбатын өйдүүр. Доҕотторо көмөҕө кэлбэттэр – кимнээх эрэ хаайылыннахтара, үгүстэр орто дойду охсуһуулаах олоҕуттан араҕыстахтара. Үс хонук утуйбакка да, аһаабакка да туруулаһыы Гиззатулла сыратынсылбатын быста, онон бу киэһэ бүтэһик хапсыһыыта буолуохтаах. Онтон…

Кини хас да кыранаатаны бырахта. Онтон аҕата үөрэппитинэн малыыппа ааҕыа… уонна эргиллибэт айаныгар аттаныа…

– Аҕаа… Аҕаккаа…

Тыый! Ити Гарифулла, кини уола хаһыытыыр дуу? Эбэтэр өлүөн иннинээҕи түлэй-балай барыы дуу?

– Аҕаа… Аҕаккаа… Кинилэргэ итэҕэйимэ, тахсыма-аа!

Гиззатулла өндөс гынан хайаҕаһынан ырааһыйа ортотугар кини саамай кыра оҕото, сүүрбэ саастаах уола Гарифулла хаан-сиин буолан хаһыытыы сытарын көрдө.

Түөһүн иһигэр туох эрэ көтүрү барарга дылы гынна. Сүрэҕэ өрө битигирии түһээт, тугунан эрэ дьөлө аспыттарыныы тохтоон хаалла…

– Уруй-айхал!

– Айхал! Айхал!

Гиззатулла төбөтүн дьоһуннук өрө тутан үөрбүткөппүт нэһилиэгин дьонун ортотунан ааста. Ким эрэ илиитин бобо тутар, ким эрэ санныттан таптайар. Ол быыһыгар дьон өрө күүрбүт саҥата биир кэмник күүгүнүүр:

– Маннык бөҕөс үйэҕэ биирдэ төрүүр!

– Бүтүн күүстээх киһи!

– Оннооҕор ыгыллыбата даҕаны дии? Көрдүҥ дуо?

– Ким киниэхэ киирэн биэриэй?!

Дьон иитэ арыллан биэрдэ, Гиззатулла ойуччу турар кэргэнигэр Матифаҕа барда. Матифа икки саастаах Гарифулланы көтөҕөн турар. Уолчаана, аҕатын көрөөт, ойон түһэн үмүрүччү үктэммэхтээн аҕатын диэки дьулуста.

– Акаа! Мин аакаам! – диэн саҥардыы тылланан эрэр буолан минньигэс баҕайытык бычыгырыыбычыгырыы сүүрэн түөрэҥэлээтэ.

Гиззатулла таас көтөҕүүтүгэр күрэхтэһэн тириппит-хоруппут этэ, уолчаан аҕатын кэтит түөһүгэр умса түстэ.

– Уолчааным, – Гиззатулла оҕотун төбөтүттэн имэрийдэ. – Улааттаҕына ааттаах күүстээх киһи буолуо! Миигин куоһарыа, көрөөрүҥ даҕаны!

Гарифулла ити тыллар суолталарын өйдөөбүт курдук өрүтэ мэтэҥнээтэ, атаҕынан тэбиэлэннэ. Айхай, аҕата кууһара олус да күүстээх!

Гиззатулла Саха сиригэр төрөөбүт буолан адьас сахатыйан хаалбыт курдук этэ. Боссоойко суон сураҕа киэҥник тарҕаммыт буолан кини татаар буоларын ким барыта билэрэ, орто дойдуттан арахсыбыт аҕатын ытыктабыллаахтык Тулла татаар диэн ааттыыллара. Оттон уолун бөдөҥө-садаҥа бэрдин иһин Боссоойко диэн ааттаабыттара уонна адьас бэйэлэрин киһилэринэн, саха бөҕөһүнэн ааҕаллара. Бу бүгүҥҥү ыһыахха даҕаны кини саамай күүстээх бөҕөс буоларын көрдөрдө. Саха сирин биир саамай күүстээх бөҕөһө ким буоларын бары биллиннэр-иһиттиннэр. Э-һэ-һээй, улуу Өлүөнэ өрүс, ити үтүө сураҕы Хотугу Муустаах муораҕа тиэрт! Туундара улуу дуолун, хаардаах хайаларын хаҕыс тыаллара, ити сонуну аҕыс дойдуга тиэрдиҥ, сэттэ сиргэ сипсийиҥ! Ити 1920 сыллаахха этэ. Отут сэттэ саастаах Гиззатулла икки саастаах уолун көтөхпүтүнэн үөрэн-көтөн дьон уруйугар-айхалыгар уйдаран ыһыах түһүлгэтин ортотунан хааман испитэ.

Кини аҕата Казаньтан манна көскө кэлбитин билэрэ. Аҕатын тоҕо көскө ыыппыттарын ким да кэпсээбэтэ, бэйэтэ эмиэ биирдэ да ыйыппатаҕа.

– Мин манна кэлээппин кытта сахалар бэйэлэрин киһилэрин курдук ылыммыттара. Ас-үөл, дьиэ-уот биэрбиттэрэ, сүбэлэһэн баран алаас анаабыттара. Хаһан даҕаны ити үтүө быһыыны умнума. Сахалар син биир татаардар курдук эн чугас аймахтарыҥ буолаллар. Кинилэр үөрүүлэрин-хомолтолорун тэҥҥэ үллэстээр, – диэбитэ аҕата ыалдьан орон киһитэ буола сытан.

Тулла оҕонньор сахалыы үгэһинэн олордор да, Аллахха итэҕэйэрэ. Гиззатулланы уонна улахан уолаттарын Аргылланы, Чыгылланы малыыппаҕа уонна ислам сокуоннарыгар үөрэппитэ. Бэйэтэ орто уҥуохтаах киһи этэ. Ол эрээри улахан уола Аргылла уонна кыра уола Гиззатулла бөдөҥ-садаҥ, күүстээхуохтаах дьон буола улааппыттара. Убайдыыбырааттыылар туста оонньоотохторуна, чугастааҕы дьон бары көрөөрү өрө сүүрэн кэлэллэрэ. Тустуу саҕаланыан иннинэ сорохтор Аргылла кыайыа дииллэрэ. Кини уҥуоҕунан улахан уонна быдан киппэ көрүҥнээх этэ, онуоха эбии уһун, хойуу сулардыы бытыга өссө ордук суостаах көрүҥнүүрэ. Ол эрээри кини биирдэ да Гиззатулланы кыайбатаҕа. Чыгылла аҕатын курдук быһыылааҕа-таһаалааҕа, ортону үрдүнэн уҥуохтааҕа. Бииргэ төрөөбүттэринээҕэр быдан бүгүрү, сымнаҕас киһи этэ. Ол эрээри аҕата өлбүтүн кэннэ төрөөбүт алааһыгар хаалбатаҕа, Дьокуускайга олохсуйбута.

Эдэриттэн көҥүл сылдьарын, кимиэхэ да бас бэриммэтин сөбүлүүр Гиззатулла, төһө да кыра уол буоллар, дьонуттан туспа дьиэ-уот туттубута. Аргылла аҕатын дьиэтигэр олорон хаалбыта. Бары олохторун булбут курдуктара. Гиззатулла дьиэ кэргэнэ элбээбитэ, сүөһү-сылгы ииттибитэ. Дьон көрдөстөҕүнэ хаһан да быһа гыммата – сылгыларын, аттарын эмтиир ураты идэлээҕэ. Хомойуох иһин сайынын киирбэт күннээх, күөх быйаҥынан, сир аһынан баай Саха сиригэр олох куруутун үчүгэй буолбат. Гиззатулла үгүстүк ойоҕо ытаан кытарбыт харахтаах курдук буоларын бэлиэтии көрбүтэ. «Туох буолла? Ытаатыҥ дуо?» – диэтэҕинэ ойоҕо хараҕын куоттарара уонна «ийэбин түһээтим» диирэ, эбэтэр «дьоммун аҕынным, ол иһин ытаатым» диэн хардарара.

Ол эрээри ытыыра-соҥуура элбээбитигэр Гиззатулла ойоҕун утары олордубута уонна ыйыппыта:

– Чэ, билигин кырдьыгынан эт: эйигин убайым ойоҕо, абааһы кыыһа атаҕастыыр дуо?

– Суох, суох, – диэбитэ биирдэрэ өрө сыҥа-сыҥа.

– Оччоҕо эн тоҕо кинини көрсүбүт күнүҥ ахсын ытыыр буоллуҥ?

Матифа хайдах да куотунар кыаҕа суох уонна олус абатыйар буолан ытыы-ытыы барытын кэпсээн биэрбитэ. Гиззатулла кэргэнин кэпсээнин истэн баран ойон туран төттөрү-таары хаамыталаабыта.

– Мин ити абааһы кыыһын балаҕаннары баҕастары алаастан киэр быраҕыам, – диэбитэ. – Гиззатулла, уоскуй. Мин туспуттан убайгынаан иирсимэ. Хата биһиги атын сиргэ көһүөххэ…

– Туох диигин? Бу мин дойдум! Манна мин саамай истиҥ доҕотторум олороллор! Кыра-хара дьону онто суох олус сордоон эрэллэр. Мин мантан көстөхпүнэ, кинилэри ким көмүскэһиэй?!

Гиззатулла эрчимнээхтик таһырдьа ыстаммыта, бокуойа суох убайын аах диэки харбыаласпыта. Кыһын саҕаланан эрэрэ, от-мас көмнөх хаары бүрүнэн уһун уутугар ылларбыта. Киһи сирэйин хаарыйар тымныылар түһэн эрэллэрэ. Ыга кыыһырбыт Гиззатулла балаҕан аанын хайа тардан ылбытыгар, иһирдьэ ыһыы-хаһыы, үөхсүү иһиллибитэ. Бастакынан Аргылла ойоҕо сиэх-аһыах курдук ойон тахсыбыта, ол эрээри Гиззатулла уотунан тымтар хараҕын көрөөт, эрин кэннигэр саспыта. Эр дьон өр батарыта көрсөн турбуттара, сибилигин утарыта ыстанан тоҥ сири тоҕута тэпсэн дуолан охсуһуу буолуох курдуга. Улахан сылабаар уута оргуйуон сөптөөх кэмэ ааспыта. Тыҥааһыннаах чуумпуну Аргылла саҥата аймаабыта. Кини эргиллэн ойоҕун хараҕын батары көрөн туран дьэбирдик:

– Хомун! – диэбитэ.

– Аргылла…

– Хомун диэтим дии!!!

Гиззатулла, эргиллэ түһээт, дьиэтин диэки барбыта. Ытаан сирэйэ дарбайбыт Матифа кинини аара көрсүбүтэ.

– Бөрө уонна таба биир сиртэн уулаабаттар, – диэбитэ Гиззатулла кини ыйыппыттыы көрбүтүгэр.

Инньэ диэбитэ эрээри ити күнтэн ыла кинини кэмсинии уонна абарыы-сатарыы ааспат, арахпат санаата тууйа туппута. Убайга күүһүнэн өттөйүү дьиҥнээх эр киһи быһыыта буолбатах дии саныыра. Ол эрээри кини атаҕастабылы тулуйар кыаҕа суоҕа, убайын ойоҕо аҕаларын алааһыттан үүрэ сатаан Матифаны үөҕэрэ, ытатара-соҥоторо сөп үһү дуо? Ама, Аргылла ойоҕун буойара сатаммат этэ дуо? Гиззатулла онто суох алаас саппыйатыгар көһөн дьиэ туттубута эбээт.

Кини хаһан даҕаны кыраны-кыамматы атаҕастаабатаҕа. Ааттаах атаһа, саха бөҕөһө Бараммат Байбалы кытары:

– Олохпут тухары кырдьык иһин охсуһуохпут, – диэн андаҕайбыттарын бу баардыы өйдүүр.

Гиззатулла киниттэн арыый аҕа саастаах, дуулаҕа күүстээх Байбал хас биирдии тылын, быһыытынмайгытын ис сүрэҕиттэн ылынара.

– Уонна туох да хом санаата суох кырдьыктаах дьыала иһин төбөбүтүн толук ууруохпут!

– Оннук, Эллэ! – Бараммат Гиззатулланы саха төрүтэ буолбут Эллэй Боотурга майгыннатан итинник ааттыыра. – Бу биһиги ытык андаҕарбыт!

– Ытык тылбыт! – Гиззатулла доҕорун этиитин чиҥэппитэ.

Хас да күн кини ыар санааҕа баттатан сылдьыбыта, онтон дьонун олоҕор барбыта. Ыраахтан балаҕан аана аҥайан турарын көрөн хаамыытын эбэн биэрбитэ. Дьиэ уорааннаах тымныынан аҥылыйа көрсүбүтэ.

…Бүгүҥҥү өрөгөйдөөх кыайыы кэнниттэн кини тоҕо ити бөрүкүтэ суох түгэни өйдөөн кэллэ. Аттыгар үөрүүгүн үллэстэр чугас дьонуҥ суох буоллахтарына, олох туох да ис хоһооно суох буолар быһыылаах. Ыар санааҕа баттатан олорон кини дьигис гынан ылла. Аттыгар Бараммат Байбал кэлэн турар эбит.

– Эҕэрдэлиибин! – диэтэ кини ис сүрэҕиттэн.

– Эйигин эмиэ, – Гиззатулла илиитин уунна.

– Бүгүн эн тоҕо эрэ соҥуорбут курдуккун ээ?

– Убайдарым, аймахтарым аттыбар суохтар. Ким да суох…

– Эн курдук халыҥ аймахтаах киһи суох, Боссоойко! – Бараммат сөбүлэспэтэ. – Хас биирдии саха киһитэ эн аймаҕыҥ, биир дойдулааҕыҥ…

Биирдэрэ таас көтөҕүүтүгэр, биирдэрэ тустууга кыайбыт икки бөҕөс аттарыгар бардылар. Күрэхтэһии күүрээниттэн өссө да уоскуйа илик дьон кинилэри атаараары үмүөрүстэ.

– Эһиил Бараммат таас көтөҕүүтүгэр киирсэр ини…

– Оттон Боссоойко тустууга…

– Кинилэр хаһан даҕаны утарыта күөн көрсүөхпүт суоҕа диэн тылларын бэрсибиттэр үһү ээ…

– Мин санаабар, Байбал күүһүнэн баһыйар. Көр даҕаны, кини быдан үскэл дии. Балаҕан ааныгар баппакка кырыытынан киирэр дииллэр ээ.

– Ээ, хаалары саҥарыма! Боссоойко икки төбөнөн үрдүк дии. Ону таһынан тимиртэн кутан оҥорбут курдук…

Икки атастыылар сонньуйан эрэ кэбистилэр.

– Күһүн Чыахандаҕа көмүс бириискэлэригэр барар санаалаахпын. Сүөһү үүрэн илдьэн атыылыам этэ, – диэтэ Гиззатулла. – Миигин кытта барсыбаккын дуо?

– Суох. Тугу да атыылыырым суох. Барым барыта сатаммат курдук. Өссө олохпут хайдах, туох буолан иһэрин билбэппин…

– Миигин эмиэ иэрэҥ-саараҥ санаалар тырыта тыыталлар. Ханнык эрэ түөкүттэр муоһабытын былдьаһалларын курдук. Туох-туох буолан иһэр.

Күһүн буолбута. От-мас сарт кутуругун иилиммитэ. Болоорхой былыттар сибиньиэс курдук килбэчийэр күөллэр иэннэригэр күлүктэрин көрүммүттэрэ. Биирдэ эмэ былыт быыһынан күн көрөн ыллаҕына, күһүҥҥү курас тыалтан ирбинньиктэнэр долгуннар көмүс аалыытыныы чаҕылыҥнаһаллара, суугунас күөл хомуһун ньаассын түүлээх төбөлөрө саһыл уоҕатыныы сырдаан ылаллара. Күн сардаҥалара күөл ньууруттан саһархай көтөҕөтүн өссө да ыһыкта илик тииттэр бастарыгар көһөн сылаастык имэрийбэхтиирэ. Ол эрээри ол сылаас тыыны күһүҥҥү тымныы салгын тута симэлитэн иһэрэ. Сотору эмиэ халыҥ хаардаах, хабыр тымныылаах кыһын кэлиэ турдаҕа.

Итинник күһүҥҥү күн Гиззатулла сүөһү атыылыы диэн Чыахандаҕа аттанна. Айан аргыстаах, суол доҕордоох. Кинини кытары ыаллыы алаастан соторутааҕыта отутун туолбут Лаабыска дэлби хаайан туран барыста. Кэпсээннээх-ипсээннээх эдэр киһини кытары айаннаатахха, суол кылгыыр курдук буолар. Оттон кырдьаҕас, саҥата-иҥэтэ суох дьону кытары аргыстастахха, суолуҥ уһуурга дылы гынар. Лаабыска отутун туолуор диэри оҕо курдук майгылаах киһи. Суолу быһа ону-маны токкоолоһон таҕыста. Биллэн турар, ордук тустуу уонна тааһы көтөҕүү туһунан кэпсэтэ сатыыр.

– Боссоойко, ким эйигин хапсаҕайдаһарга үөрэппитэй?

– Өбүгэлэрбиттэн бэриллибитэ буолуо, – Боссоойко мүчүк гынан ылла. – Аҕам өттүнэн хос эһэм, эһэм татаардар куреш диэн курдаһан тустууларыгар улахан күүстээх бөҕөстөрө эбиттэрэ үһү.

– Курдаһан тустуу хапсаҕайга маарыннаабат ээ.

– Ханнык баҕарар тустууга күүстээх сырдык өй наада.

– Күүстээх сырдык өй диэн тугуй ол аата?

– Үтүө сиэр-майгы, кырдьыксыт буолуу, дириҥ өй уонна утарылаһааччыгар ытыктабыл…

– Боссоойко, эн Күүстээх Уйбааны кыайыаҥ этэ дуо?

– Дьэ ону дьон-сэргэ эрэ быһаарар суола.

– Кини эмиэ бүтүн күүстээх киһи, сүүс бууттаах тааһы көтөхпүт үһү ээ. Ол кырдьык буолуо дуо?

– Уйбаан, кырдьык, улахан күүстээх киһи. Кини курдук дьон үйэ аайы төрөөбөттөр.

…Сүөһү атыылаһааччы түргэнник көһүннэ. Чыахандаҕа олох-дьаһах уруккутунуу күөстүү оргуйар. Лаабыска оҕустарын эмиэ тута атыыластылар. Кини, кэһии-тутуу атыылаһаат, тута төннө охсуон баҕарда.

– Тугу кэтэһэ сылдьыахпытый? Суолбутун көннөрө турбаппыт дуо? – диэбитэ.

– Бэртээхэй күн буолла. Эн, барарга санаммыт буоллаххына, бар. Мин манна тардылла түһүөм, – диэтэ Гиззатулла.

Лаабыска кини тоҕо «тардылла» сатыырын бэркэ билэр, Боссоойко биир кыдьыктааҕа – уулаах хаартыһыт этэ. Төһө да туттуна сатаабытын иһин ити кыдьыгын кыайан бырахпатаҕа.

– Боссоойко, билигин урукку курдук буолбатах, хаартылыыры бобор буоллулар, дьалхааннаах күннэр-дьыллар үүннүлэр. Эн саҥа былааһы сөбүлээбэккин ким барыта билэр, – диэн биирдэрэ боччумнаахтык этэн көрдө.

– Онно туох баарый?

– Үтэн-анньан күрүөхтэрин сөп.

– Сүүйбүппүн барытын төннөрүөм буоллаҕа дии!

Лаабыска киһитин хайдах да тылыгар киллэриэ суоҕун билэн соҕотоҕун төнүннэ. Гиззатулла Чыахандаҕа хаалла. Манна атыыны-эргиэни таһынан араас кыдьык кытта тэнийбит сирэ. Чыахандаҕа илиҥҥи улуустар дьонноро бары мустубуттарын курдуга: ким эрэ атыылыыр, ким эрэ атыылаһар, хаарты, арыгы уйата манна этэ, балыйсыбыт дьон дуолан охсуһууну тардаллара.

Боссоойко Чыахандаҕа өссө икки хонно. Үһүс күнүгэр төһө да өссө көрүлүү түһүөн баҕардар айаҥҥа турунна. Сүүйбүт үбүн барытын түҥэтэн кэбиспитэ. Айанын суола Амма улууһунан ааһар. Ити иһэн икки саалаах саллаат суолу быһан туралларыгар түбэспитэ. Эмискэ кинилэр кэннилэриттэн нагаанынан оонньуу-оонньуу уруккуттан билэр киһийдэҕэ Кэрээкин баар буола түстэ. Бу билигин Амма улууһугар норуот өстөөхтөрүн кытары охсуһааччы буола сылдьар киһи ыраахтааҕы былааһын саҕана хаайыыттан тахсыбат ороспуонньук этэ. Биирдэ туста сылдьан Боссоойко ити киһийдэҕи өрө көтөҕөн ылан үчүгэй аҕайдык ыбылы быраҕан турардаах.

– Рахматуллин, эйиэхэ үҥсүү киирдэ! Тутуллаҕын! – диэтэ Кэрээкин, киэбирэн аҕай.

Кэннигэр турар саллааттар суоһурҕанан сааларын сомуоҕун лаһырҕаттылар.

– Киэр буол, суолбар туора турума! – диэн ордоотоото Боссоойко.

Кини бу киһийдэх былааһынан туһанан кыахтаах дьон дьиэлэригэр киирэн тугу таптаабытын халаанталаан тахсарын бэркэ билэр этэ. Ол иһин тута мээнэ бэринэр санаата суоҕун биллэрдэ. Икки сирэй буолар дьону кини адьас абааһы көрөрө. Өссө кинини, туох да буруйа суох киһини, саанан куттаан тутан бараары гыммыт буола-буола.

Кэрээкин дьэбирдик күлэн ханньах гынна. Кини курдук сиэрэ суох дьон сирэйгэ силлэттэхтэринэ да, ардах түстэ диэхтэрин сөбө.

– Эн кимниин кэпсэтэргин умнума! Бастаан хаартыга сүүйбүт көмүскүн барытын хостоо, онтон кэпсэтиэхпит!

– Эн!

Гиззатулла сутуругун бобо туппутунан Кэрээкиҥҥэ ынан тиийдэ. Эмискэ төбөтө чуҥкунуу түстэ. Өйдөнөн кэлбитэ, хабыс-хараҥа хоско илиитэ-атаҕа хам кэлгиллэн сытар…

Кэрээкин өһүөмньүлээх киһи буолан биэрбитэ: Гиззатулланы саас буолуор диэри хаайан сытыарда. Күн аайы көмүскүн ханна гыммыккыный диэн ыххайар. Ардыгар үһүө-төрдүө буолан саппыкынан быһыта тэбиэлииллэр. Ол үрдүнэн кинини ээҕин этиппэккэ, иннин ылбакка, көмүс булбакка босхолуурга күһэллибиттэрэ.

Өрүскэ тиһэх муустар устан ааһар кэмнэригэр Гиззатулла суос сатыы дойдутугар барбыта. Ньургуһун тахсан, көтөр бииһэ барыта кэлбит кэмэ этэ. Айылҕа унньуктаах уһун уутуттан уһуктубута. Суолу быһа: «Туох да буруйа суох киһини итинник сордуур дьону кытары өлүөхпэр диэри охсуһуом», – диэн Гиззатулла андаҕайа испитэ. Дьиэтигэр кэлэн, Матифатын уонна оҕолорун кууһан эрэ баран арыый уоскуйбута.

Ол эрээри отуора алдьаммыт олох оннун була охсоро уустук буолааччы. Сотору саҥа былаас сыыһа-халты дьайыыларын сөбүлээбэт дьон өрө туран киэҥ Саха сирин баһылаабыттара. Сэбиэскэй былаас үс куоракка уонна кинилэр аттыларынааҕы аҕыйах сэлиэнньэҕэ эрэ тулуктаһан хаалбыта.

Гиззатулла саа-саадах тутан кыргыһыы диэн тугун бэркэ билэр, ньиэмэстэри кытары сэриигэ сылдьыбытын билигин да түһээн баттатара. Кини саанан-саадаҕынан өттөйөн туран бэрээдэги олохтууру адьас утарар. Ол эрээри саҥа былаастан атаҕастаммыт-баттаммыт дьон көрдөһүүтүн быһа гыммакка түөрт уон киһилээх этэрээт хамандыыра буолбута. Соҕурууттан ыытыллыбыт үчүгэйдик сэбилэммит кыһыллары кытары сэриилэһэр сүрдээх ыарахана. Үрүҥнэри ыктар ыган барбыттара. Тиһэҕэр үрүҥнэр быстах-быстах этэрээттэрэ эрэ хаалбыта. 1922 сыл сааһыгар үрүҥнэргэ кыттыспыт дьоҥҥо амнистия биллэрбиттэрэ, Гиззатулла сотору саатын-сэбин ууран алааһыгар төннүбүтэ. Аан дойду олоҕун тупсарыаххын баҕардаххына, бэйэҥ дьиэҥ холумтаныттан саҕалаа диэн баар. Гиззатулла мөккүөрдээх киин сирдэртэн дьалты, дьиэтин-уотун эргин сылдьыбыта. Олоҕо-дьаһаҕа да уу нуурал этэ. Улахан кыыһа Хадича Чурапчыга Хайретдин улахан уолугар кэргэн тахсыбыта.

– Кыыспытын Саха сиригэр бэйэбит биир итэҕэллээхпитигэр, мусульмаҥҥа, кэргэн биэрбиппит улахан дьол буолбатах дуо? – диэбитэ Гиззатулла, Матифаны кууһан туран.

– Аны икки кыыспыт уонна икки уолбут олохторун оҥоруохпутун наада, – диэбитэ Матифа.

– Оҥоруохпут! – Гиззатулла эрэллээхтик хардарбыта. – Эйэлээх олох эрэ баар буоллун. Сүүрбэ үһүс сыл үүнэн эрэр, былаас былдьаһыыта, сэрии тохтообут курдук. Уонна оттон быйыл уонна түөрт уоммун туолабын ээ.

– Аҕаҥ этэринии түөрт уонун кэнниттэн киһи олоҕо-дьаһаҕа тупсар диигин дуо?

– Этимэ. Ол эрээри Боссоойко аатын өссө да өр умнуохтара суоҕа, уолум Гарифулла улаатан аҕатынааҕар албан аатырыар диэри, – дии-дии уолун көтөҕөн ылан өрүтэ аспахтаабыта.

Гиззатулла автономия ылыныллыбыта биир сылыгар аналлаах ыһыах буолуохтааҕын, онно кинини ыҥырыахтаахтарын сэрэйэр этэ. Ыһыах даҕаны кини алааһыттан бэрт чугас, Быһыттаахха ыытыллар буолбута. Уйгулаах ыһыахха сылдьан бэркэ астынан дьиэлээри хомунан эрдэҕинэ, утары байыаннай куормалаах киһи тиийэн кэлбитэ. Гиззатулла кимин билэн тыҥыы түспүтэ, кинилэри кытары сэриилэспит кыһыл этэрээтин хамандыыра Петров этэ. Былырыын арахсалларыгар Петров тарбаҕын чочоҥното-чочоҥното: «Сэрэн, өссө ол-бу буолан көрөөр эрэ!» – диэбитэ. Хаҥас диэки көрбүтэ ойуур саҕатыгар аттаах этэрээт үөмэхтэһэрэ.

– Рахматуллин! – диэн Петров киэбирбиттии ыҥырбыта. – Эн манна тугу гына сылдьаҕын, дьиэҕэр бүгэн олорбокко? Куомуннаахтаргын кытта куодарыһаҕын дуу?

Гиззатулла тугу да хардарбакка, атын миинээт, тиҥилэхтээн кэбиспитэ. Кыһыытыттан атын кымньыылыы-кымньыылыы «ити дьон өтөрүнэн өстөрө-саастара ааһыа суох. Быстах кэмҥэ эрэ “тупсубута” буолбуттар эбит. Итинник буоллаҕына эмиэ өрө туруу буолара буолуо» дии саныы испитэ.

Кини сыыспатах этэ. Саҥа былааһы сөбүлээбэккэ, быһыы-майгы тыҥаан Айаан диэки саалаах-сэптээх өрө туруу буолбута. Ону кытары куппуулар урут бастаанньыстарга кыттыспыт дьону хабырдык тутуулара-хабыылара саҕаламмыта. Үгүстэри саа уоһугар туруорбуттара. Гиззатулла эмиэ саа-саадах тутарга күһэллибитэ. Эмиэ сэрии, эмиэ туруулаһыы…

1925 сыл ыам ыйыгар кыһыллартан уонна үрүҥнэртэн биэстии бас-көс киһи, ол иһигэр Гиззатулла, көрсүһэн эйэлээх дуогабар түһэрсибиттэрэ. Бассабыыктар былаастара бастаанньыстар сааларынсэптэрин уурдахтарына тыытыа суох буолан эмиэ эрэннэрбитэ. Боссоойко алааһыгар эргиллэн икки сыл уу нуураллык олорбута. Ордук уолуттан үөрэ саныыра. Гарифулла күн-түүн ахсын буутун этэ буһан, холун этэ хойдон түһүлгэҕэ тахсан тустар буолан испитэ. Матифа ийэ киһи быһыытынан уолун харыстаан:

– Тустубатын. Билиҥҥи кэмҥэ уутааҕар чуумпутук олорбут ордук, – диирэ.

– Уол оҕо аҕатын туйаҕын хатарыахтаах, аатын ааттатыахтаах буоллаҕа дии, – диэн Гиззатулла уолунан киэн туттарын кистээбэтэ.

Итинник уһуннук олорботохторо. Саҥа былаас араас дьаһалларын утарааччыларга сыһыан эмиэ кытааппыта. Сирдэрин-уоттарын, баайдарын-малларын былдьатан абарбыт дьон эмиэ сааланансаадахтанан турбуттара. Гиззатулла эмиэ былааһы утарааччыларга холбоспута. Бу да сырыыга сэбиэскэй былаас өттүттэн кими да буруйдуохпут суоҕа, тугу туруорсаргытын толоруохпут диэн туран эйэлэһэргэ ыҥырбыттара. Саа-саадах туппут дьон ону итэҕэйэн атах тэпсэн олорон кэпсэтээри Дьокуускайга аттаммыттара. Гиззатулла куоракка киирэн иһэн икки хонукка дьиэтигэр таарыйан ааһарга санаммыта. Матифа эрин көрөн хараҕын уутун кыамматаҕа. Икки хонугу быһа:

– Куоракка кииримэ! Тоҕо эрэ куһаҕаны биттэнэбин, кинилэри төрүт итэҕэйбэппин! – диэн ааттаһан тахсыбыта.

Онуоха Гиззатулла:

– Мин биир санаалаахтарбын быраҕан бүгэн хаалар киһи буолбатахпын! Санаарҕаама, сотору эргиллиэм, – диэбитэ.

Ол эрээри куораттан бөрүкүтэ суох сонуннар кэлбиттэрэ. Эйэлээх кэпсэтиини ыыта тиийбит дьону барыларын туппуттар, сорохторун номнуо ыппыттар, хаайбыттар үһү диэн буолбута. Боссоойко хара тыаҕа бүкпүтэ. Икки сылы быһа доҕотторо саһыара сылдьыбыттара, дьонугар кыахтара баарынан көмөлөспүттэрэ. Ол эрээри туох барыта бүтэр уһуктаах…

– Гарифуллаа! Уолчааныам!

– Аҕаа!

Эмискэ сири хаһан оҥоһуллубут ордуу өрө үллэх гынарга дылы гыммыта, Боссоойко ойон тахсан уолугар ыстаммыта. Гарифулла быһыта ыстанан хаан оҕуолаабыт уоһунан нэһиилэ сибигинэйбитэ:

– Аҕаа, барыта бүттэ… Ийэбин, инибин, балтыларбын, бэл, кыракый сиэҥҥин барыларын кыртылар… Чугастааҕы ыалларбытын, кырдьаҕастары, хат дьахтары эмиэ саабыланан кэртилэр… Ким да эн ханна бааргын этэн биэрбэтэ. Истиий, ким даҕаны…

Сир түөрэ эргийэргэ дылы гыммыта. Гиззатулла тииһин хабырына-хабырына ынырыктык хаһыытаан хайа барбыта:

– Аа-а-а!

Ити ынырык хаһыыттан мастар төбөлөрө үмүрүс гынарга дылы гыммыттара. Төгүрүйэн сытааччылар кутталларыттан куйахалара күүрэн, дөйүөрэн хаалбыттара, илиилэрэ-атахтара хам бааллыбыт кэриэтэ буолбута.

– Ытыҥ-ытыҥ! – диэн хамандыырдарын хаһыыта ханна эрэ ыраах тыҥкынаан иһиллэрэ.

Эмискэ күүстээх дэлби тэбии ньиргийбитэ. Сир титирэстээн, ойуур өрө эккирээн ылбыта. Балачча өр ким даҕаны урут туруон куттанан сыппыттара. Онтон биир-биир Боссоойко модун илиитинэн уолун кууспутунан сытар сэмнэҕэр чугаһаабыттара…

***

Саха сиригэр кэлиэхпиттэн биир нэдиэлэ элэс гына охсон ааста. Хаар кыыдамыгар бүрүллүбүт «Тыгын Дархан» гостиницаттан тахсан миигин атаара кэлбит саха доҕотторбунаан аэропорка киирдибит.

– Аныгыскы кэлиэхпэр диэри үчүгэйдик ууран кэбис, – диэн курустук оонньуу-күлэ халыҥ кууркабын устан Хабырыыска биэрдим уонна бэйэм чараас соммун кэттим.

Тоҕо эрэ улахан сөмөлүөт оннугар кыра сөмөлүөт көтөр буолла диэн соһуттулар! Онон түөрт уонча киһи хаалар буоллубут. Дьиҥэр, сөмөлүөт көтүөр диэри икки чаас баар эрээри мин син биир баппаппын… Субу көтөөрү тэринэн киирбит киһиэхэ онтон ордук хомолтолоох туох баар буолуой?! Доҕотторум тугу эрэ быһаарса сатаан төттөрү-таары сүүрэкэлэстилэр. Мин син биир бүгүн кыайан көппөт буоллум диэн төлөпүөммүнэн биллэрии ыытаары гынан эрдэхпинэ, Москваҕа көтөр сөмөлүөт тардыллар буолбутун туһунан иһитиннэрдилэр. Хантан эрэ үөрэн ымайбыт Хабырыыс баар буола түстэ.

– Эн тускар көтүөхтээх сөмөлүөтү тохтоттубут, – диэтэ.

– Эйигин итиччэ түргэнник салгытыам дии санаабатаҕым…

– Даа, оччоҕо хаалаҕын дуо?

– Суох-суох, көтөбүн. Эйиэхэ өссө биир татаар баар дии.

– Боссоойкону этэҕин дуо?

– Гиззатулланы…

Сөмөлүөт тардыллар кэмигэр саппаас экипаһы устубуттар, онон түөрт киһи, ол иһигэр мин, көтөр буолбуппут.

Көтөр аал сиртэн арахсан күүгүнээн таҕыста, мин оччо улаханнык долгуйбакка маҥан хаарынан бүрүллүбүт хочону, үрдүк мырааннары, аар тайҕаны көрөбүн. Сотору соҕус сөмөлүөт былыт быыһыгар киирэн үп-үрүҥ долгуннар үрдүлэринэн көттө. Мин харахпын симтим – утары саҥа түспүт маҥан хаарынан үөрэн мичээрдии-мичээрдии ГиззатуллаБоссоойко иһэрэ көстөн кэллэ…

 

1 Агай – татаардыы аҕа саастаах киһини ытыктабыллаахтык ааттааһын.

 

Татаардыыттан Наиль Ишмухаметов, нууччалыыттан Данил Макеев тылбаастаатылар

Чолбон. – 2019. – №12

 

 

1 Комментарий

  1. Долун:

    Бэртээхэй кэпсээн

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *