«Сүрэхпинэн айабын саамай чулуу ырыаларбын…»

Дьөгүөркэ бииргэ от охсо сылдьар дьоно сынньалаҥы биллэрбиттэригэр ону эрэ күүппүт курдук буута быстарынан ойуур диэки ыстаммыта. Хата, биир кыра чөҥөчөгү булан, онно «лаҕыс» гынан олоро түһээт, сарсыарда эрдэттэн туга да табыллыбатыттан, буруйа да суоҕар өтөрү-батары саҥарыллыбыттан хомойбута-хоргуппута эбиллэн эмискэ ытаан дьарамай санна дьигиҥнээн барбыта. ..Дьэ онно түөһүн иһигэр ыбыс ыарахан сымара таас курдук сыппыт санаата-оноото арыый дьайҕарарга дылы гыммыта. Уонна кулгааҕар киһи сүргэтин көтөҕөр, сахалыы өрө биэрэр өрөгөйдөөх матыыптаах дьүрүскэн иһиллибитэ, онтон киҥкиниир киэҥ халлаана бүтүннүү эҥсилгэннээх, дуорааннаах ырыанан туола түспүт курдук буолбута. Ол ырыа угуйар, туох эрэ ураты күүһү биэрэр күүһүттэн Дьөгүөркэ ойон турбутун билбэккэ да хаалбыта, ырбааҕытын сиэҕин өрө тардынаат ходуһатыгар төннөн отун охсон куһуйбутунан барбыта…

​Оҕо сааһым ыллыктара—Кыргыдайга

​Сотору Аҕа дойдуну көмүскээччилэр күннэригэр Дьокуускайга «Сүрэхпинэн» диэн ааттаах айар киэһэтин бэлэмнии сылдьар Кылаан Кындыл хомойуох иһин, оҕо сааһа ыараханнык ааспытын кистээбэккэ үллэстэр.
— Билигин кэлэн тугун кистиэмий, этэргэ дылы, олорбут олоҕум буоллаҕа дии…Ол кэмҥэ ыарахан этэ. Ол эрээри, ас-таҥас хантан, хайдах кэлэрин эппинэн-хааммынан билэн, тыа сиригэр үлэҕэ-хамнаска эриллэн улааппытым инники олохпун тэринэрбэр туһалаатаҕа эрэ дии. Эбэм аахха ааспыт оҕо сааспын син биир күндүтүк саныыбын, Кыргыдай— дойдум, Кыргыдай ынаҕын үүтүн иһэн улааппытым диибин. Мин Хампаҕа соҕотох ийэҕэ төрөөбүппүн. Эбэм Ниинэ барахсан соҕотох ийэ сатаан көрүө суоҕа диэн өрүс нөҥүө баар Кыргыдайга илдьэ кэлбит. Эбэм ииппит эһэбиниин, сааһыран баран икки өттүттэн элбэх оҕолоох дьон холбоһоннор, мин кинилэргэ уон иккис оҕо буолбуппун. Ол гынан баран дьонум сатаан олорботохторо. Эһэм иһэр-аһыыр этэ. Эбэм биирдэ сааһыары тулуйарыттан ааһан, Уус –Майаҕа олорор кыра кыыһыгар күрээн хаалбыта. Кыргыдайга кэлбэтин туһунан миэхэ кистээн эппитэ, эн бэйэҥ кэлээр диэбитэ. Мин 9-c кылааска үөрэнэ сылдьар этим. Онтон саас эһэм миигин дьиэттэн үүрэн таһаарбыта. Сир халлаан икки ардыгар буола түспүтүм. Хата,халлаан арыый ичигэс кэмэ буолан, дэриэбинэҕэ онон-манан, сороҕор кэбиһиилээх от анныгар утуйан туран, оттуур кэмҥэ тиийбитим. Дьэ уонна окко күүскэ үлэлээн, бэлисипиэппин атыылаан, от атыылаан эмиэ хамнастанан, күһүн айаным ороскуотун булунан, эбэбэр Уус -Майаҕа көппүтүм,— диэн Егор кыһарҕаннаах оҕо сааһын туһунан кэпсиир.
​Улаатан эрэр уол оҕо барахсан, оскуолаҕа оҕолору кытта атааннаһан оскуолаттан эмиэ үүрүллэн хаалбыт. Хата, оскуолалара ыҥыран ылан, тохсуһу бүтэрбитин туһунан аттестат биэрбиттэр. Олох оҥкула тосту уларыйан эрэр, 90-с сыллар саҕаланыылара ыалларга ас-таҥас кырыымчыгын, сиэр-майгы сатарыйыытын да өттүнэн хайдахтаах охсубутун бары билэбит.
— Туохха барытыгар тиийиммэт-түгэммэт буолуу усулуобуйатыгар олордохпут дии. Убайдарым кыччаабыт таҥастарын таҥнан улааппытым. Биллэн турар, оҕолор курдук ийэтэ, аҕата, төрөппүттэрэ суохпуттан наһаа санаарҕыыр этим. Миэхэ саамай ыарыылаах боппуруос этэ. Оо, сыл аайы оскуолаҕа ыытыллар «Мама, папа и я –спортивная семья» диэн күрэһи сөбүлээбэт да буоларым…,— Егор төбөтүн быһа илгистэр.
​Уол Уус- Майаҕа тиийэн Петропавловскай орто оскуолатыгар үөрэнэн бүтэрбит. Бу кэмҥэ эбээтэ өлөн хаалаахтаабыт… Дойду үрдүнэн ыһыллыы-тоҕуллуу, хамнас кэлбэт кэмэ бүрүүкээн турдаҕына төгүрүк тулаайах буола түспүт уолу эдьиийэ төһө кыалларынан тэрийэн-бэрийэн Дьокуускайга үөрэх туттарса атаарбыт.

​Ырыам суолбун арыйбыта

​Егор оҕо эрдэҕиттэн таптыыр дьарыгынан кинигэни ааҕыы буолбут. Быыс буллар эрэ саха литературатын классиктарын айымньыларын утаппыттыы ааҕар умсулҕаҥҥа ылларбытын кэпсиир.
— Кыргыдай сирэ олус улахан эбэлэрдээх, ураты айылҕалаах дойду. Оттуур сирбит тулатыгар ааттара ааттаммат дьон сыталлар диэн кэпсэтэллэр. Хайдах эрэ киһи уйулҕатын уһугуннарар дойду этэ. Оҕо эрдэхпиттэн улахан дьон ыллыылларын олус ымсыыра истэр этим. Бэйэм гитараны тардырҕатан ыллыы сатыыр буолбутум. Ырыаҕа тардыһыыбар дойдум тыына сабыдыаллаабыт да буолуон сөп,— Егор ыллыыр санаа оҕо эрдэҕиттэн биллибэтинэн-көстүбэтинэн иитийэхтэммитин, онто оскуола кэнниттэн сөптөөх суолларга таһаарбытын туһунан кэпсиир.
​«Ырыам миэхэ көмөлөһөн барбыта» диир. Дьокуускайдааҕы иккис нүөмэрдээх музыкальнай училищеҕа музыкальнай салаатыгар туттарсарыгар үчүгэйдик ыллыырын тута бэлиэтии истэн, сорох эксээмэннэрин быһа «аптамаатынан» туруоран ылбыттар. Уус-Майаттан үөрэххэ атааралларыгар төгүрүк тулаайаҕын туһунан докумуоннаан ыыппыттара бары чэпчэтиилэринэн туһанарыгар бигэ мэктиэ буолбут. Онтон үөрэҕин бүтэрэн салҕыы үрдэтинэ СГУ иһинэн аһыллыбыт саха тылын уонна культурологиятын салаатыгар дэбигис киирэригэр эмиэ олус табыллыбытын туһунан астына кэпсиир.
— Эмиэ ыллаппыттара. Студия салайааччыта. СӨ үтүөлээх артыыһа Юрий Егорович Платонов туттарса кэлбит 86 оҕоттон икки оҕону талан ылбыта. Биирэ мин этим. Эмиэ тута уопсай дьиэнэн хааччыллан, обургу стипендияланан, судаарыстыбаҕа иитиллибитим. Дьэ итинник үөрэнэн, олоҕум суолун буларбар тапталлаах дойдубар улахан иэстээхпин дии саныыбын,— диир Егор.
​Үөрэҕин бүтэрэн баран 8 сыл устатыгар култуура эйгэтигэр үлэлээн, бэйэтэ этэрин курдук, үөрэммит иэһин төлөһөн олоҕор кэскили түстээбит, саҥа кэрдиис кэми саҕалаабыт.

​Дьоҥҥо туһалааҕын талан

​Егор култуура эйгэтигэр аҕыс сыл үлэлииригэр, киһи маннык кыра хамнаска үлэлээтэҕинэ айаҕын ииттиниэ суох диэн санааттан, урбаан эйгэтигэр үлэлэһэргэ быһаарыммыт.
— Санаатыҥ да ылсан, оҥорон иһэр үчүгэй. Уустуктары да көрүстэххэ, санааны түһэрбэккэ, биир кэм дьулуурдаахтык үлэлээн истэххинэ бэйэтэ арыллан иһэр курдук. Бастаан саҕалыырбар араас этии баара, санаа да элбэх этэ. Тутуу өттүнэн барыахпын, тутуу матырыйаалларын бэлэмниир собуоту тэриниэхпин саныы сылдьыбытым. Ол эрээри, чоҕунан оттуллар хочуолунайдары тутан, дьону сылааһынан хааччыйыынан дьарыктанарга санаммытым. Мин санаабар, бизнеһиҥ бэйэҕэр эрэ буолбатах, дьоҥҥо туһалаалыырын курдук үлэлиэхтээххин. Оттон биһиэхэ ордук тыа сиригэр дьону-сэргэни сылааһынан хааччыйыы саамай тыын боппуруос. Онон Хаҥаласка, Мэҥэ Хаҥаласка хас да нэһилиэги, социальнай обьектары итиинэн хааччыйан олоробут. Итинник үлэлээн дьон олоҕун чэпчэтэрбиттэн, тыа сирин дьонун хамнастыырбыттан, дойдум сайдыытыгар сэмэй кылааппын киллэрэ сылдьарбыттан үөрэбин,— диир Егор.
​Маны таһынан Егор ресторан бизнеһинэн дьарыктанар. Сотору «Кындыл-СITY HALL” банкетнай саала аанын арыйыахтаах. Манна бастакы этээһигэр сахалыы сандалылаах остолобуой, иккис этээһигэр үөрүүлээх бэлиэ түгэннэри ыытарга аналлаах кэрэ оҥоһуулаах саала үлэлиэхтээхтэр.
— Билэрбит курдук, улахан рестораннар, банкетнай саалалар үгүстэрэ атын омуктар гиэннэрэ. Оттон сахалар тоҕо арыйбаппытый дии санаабытым ыраатта. Дьэ онтубун олоххо киллэрэ сылдьабын,— диир Егор.

​Кындылтан сыдьааннаах

Егор олоҕун тухары сахалыы ааттаныаҕын баҕара сылдьыбыт. Тыл үөрэхтээҕэ Юрий Васильев-Дьаргыстай аҕатын өттүнэн кинилэр төрдүлэрин-уустарын үөрэппитигэр олоҕуран, урут дьонуттан истэрин бигэргэтэн, бу дьыаланы олоххо киллэрэргэ санаммыт. Бүлүү сиригэр XVII үйэ бүтүүтүгэр, XIX саҕаланыытыгар ураты айылҕалаах, дьоҕурдаах Кындыл оҕонньор олоро сылдьыбыт. Кини биллиилээх сыдьааннарынан улахан государственнай деятель Исидор Барахов, норуот суруйааччылара Николай Якутскай, Иван Гоголев –Кындыл, Василий Сивцев, политик Федот Тумусов буолаллар. Егор аймаҕа Вячеслав Кындыллартан тардыылаах. Онон кини аҕатын, кини аймахтарын кытта билсэн баран, өбүгэлэрин кытта ситимнээн сахалыы ааттанарга быһаарыммыт.
— Ол туһунан сүбэлэһээри абаҕабар Василий Сивцевкэ тиийбитим. Наһаа үөрээхтээбитэ. Кини мин санаабын эппиппин олус сэргээбитэ. Аатыҥ Кылаан буоллун диэн кини сүрэхтээбитэ. Онон Кылаан Кындыл Албан уола (аҕам Вячеслав) буолбутум. Сахалыы ааттаныахтарын баҕарар эрээри, докумуонун толорууттан салла сылдьар дьоҥҥо этиэм этэ. Билигин олус судургу эбит. Туох баар докумуоннаргын хомуйан илдьэн МФЦ-га туттараҕын, сүүрбэ хонугунан бэлэм буолар. Онон ааппын уларытыахпыттан олохпор өссө саҥа кэрдиис кэм саҕаламмыт курдук…

​Ырыа баар буолан

​«Ырыаҕа чэнчистик сыһыаннаһабын» диэн Кылаан Кындыл бэйэтин тыллара. Бу кини сүрэҕин нөҥүө аһаран толорор хас биирдии ырыатыгар ураты харыстабыллаах сыһыанын туһунан бэлиэтээн этиитэ.
​Кылаан Кындыл 2013 сыллаахха «Үрдэл» ырыа телевидениенэн күрэһигэр «Ньургуһуннар» диэн ырыатынан кыттан дьон-сэргэ сэҥээриитин ылбыта. Кэлиҥҥи кэмҥэ кинини ырыа эйгэтиттэн сүтэрбит дьон киһи сүргэтин көтөҕөр ураты дьүрүскэн матыыптаах, сааскы нуурал киэһэҕэ истээччини ньургуһуннаах хонууга хаамтарар алыптаах ити ырыатынан саныыллар.
— Ырыа баар буолан үөрэммитим, идэлээх үлэһит буолбутум. Ырыаҕа махтанабын, кинини ускуустуба киһи дууһатын кылын таарыйар кэрэ көстүүтүнэн ааттыыбын. Хаһан да ырыа эрэ буоллун диэн ыллаабапын, биир ырыаны хас да сылы быһа бэйэбэр иитэн сылдьан баран, кэмэ кэллэҕинэ таһаарабын. Ону дьон сөбүлээтэҕинэ, ол эн ситиһииҥ. Хоһоон ырыа буоллаҕына кынаттанан көтөрүн курдук, ырыаларбын клип оҥорон хабар, тарҕанар эйгэтин кэҥэтэбин. Сахалыы аат ылынан баран, ыллыыр айар үлэбэр төннөн кэллим. Кэмэ кэллэҕэ буолуо, урут тоҕо эрэ кэнсиэр оҥорботохпун ээ. Өссө оруобуна Иван Гоголев-Кындыл 90 сааһын туолар сылыгар тахсар буолла,— Кылаан Кындыл ырыа кини олоҕор суолтатын туһунан кэпсиир.
​Бу сотору Саха драматическай тыйаатырын мааны сценатыгар буолуохтаах айар киэһэтин Дьокуускайдааҕы культурнай-сырдатар колледж салайааччылаах Захар Никитин «Күн Өркөн» кэлэктиибин кытта бэлэмнии сылдьар. Кэнсиэр сахалыы тыынынан сайар ис тыыннаах буолуохтаах. Кылаан Кындыл «Сүрэхпинэн» диэн дьон-сэргэ кутун туппут биир ырыатынан ааттаабыт айар киэһэтигэр Бүлүүттэн төрүттээх, элбэҕи эрэннэрэр ураты куоластаах ырыаһыт Иоганн Матвеев, опера уонна балет тыйаатырын солистката, балта Мария Михайлова, Айыллаана Слепцова, Мичил Моисеев «Арктикарекордс» устуудьуйаҕа дьарыктаммыт ыччаттар кыттыахтара.
— Ырыа барахсан киһи дууһатын ыраастыыр, сырдыгынан сыдьаайар ураты айылгылаах. Ырыаттан эмтэнэбит, турукпут тупсар диэн ис сүрэхтэриттэн махтанар дьон бааллар. «Ньургуһуннар» диэн ырыам тахсыбытын кэнниттэн инбэлиит оҕолору кытта үлэлиир тэрилтэттэн эрийэн, «эн ырыаҕын иһиттэҕинэ үтүөрэн, туруга тупсан барар оҕолоохпут» диэн долгуппуттара. Горнайтан эмиэ мин ырыаларбын иһиттэҕинэ доруобуйата көнөр, санаата көнньүөрэр сылгыһыт киһи туһунан кэпсээбиттэрэ. Ырыа ис дууһаҕыттан, сүрэххиттэн тахсар буоллаҕына, эйигиттэн бэйэҕиттэн тутулуга да суох оннук абырыыр, абылыыр күүстээх буолар,— Кылаан Кындыл хас биирдии ырыа айыллыбыт дьылҕатын, дьон сүрэҕэр тиийэр аналын туһунан кэпсии олорбута.

​Айыыларым арчылыыллар

​Кылаан Кындыл саамай күндү баайынан дьиэ кэргэнин ааттыыр. Олоҕун доҕоро, кэргэнэ Айталина Марковна филолог үөрэхтээх, билигин кэргэнин бизнеһигэр көмөлөһөр. Кыыстаах уол оҕолоохтор. Кылаан оҕолоругар Сайаанаҕа уонна Эрсааҥҥа аҕа амарах тапталын иҥэрэн, бэйэтин кытта илдьэ сылдьан олох, үлэ үөрүйэхтэригэр иитиигэ-такайыыга улахан болҕомтотун уурар. Ордук уолун Эрсааны батыһыннаран, кыра эрдэҕиттэн спортивнай саалаҕа илдьэ сылдьар, булка илдьэ баран айылҕалыын алтыһыы сиэригэр-туомугар үөрэтэр. Уолунуун сүүрэллэр, сөтүөлүүллэр, боксалыыллар. «Эр киһи бэйэтин көмүскэнэ үөрэниэхтээх. Төһөнөн кыанаҕын да, санааҥ күүстээх буолар. Харбыыр бары өттүнэн туһалаах. Уу чэбдигирдэр күүстээх» диир .
​Дьиэ кэргэнинэн айылҕаҕа сынньаналларын олус сөбүлүүллэр. Урут Саха сирин кэрэ миэстэлэринэн астына, дуоһуйа айаннаабыт буоллахтарына, билигин оҕолорун илдьэ омук дойдуларынан сылдьаллар. Дьиэ кэргэн хаһан да умнубат үгэһинэн хас өрөбүл аайы эбэлэригэр киирэн алаадьы уураллар.
— Биллэн турар, олоххун хайдах оҥосторуҥ барыта бэйэҕиттэн тутулуктаах. Ол эрээри, бу мин тулаайах киһи, барытын бэйэм дьулуһан, үлэлээн ситистим диирим кэрэгэй буолуо. Хаан тардыыта диэн олус күүстээх. Миэхэ айылҕаттан айыыларым араҥаччылыыллар, төрүттэрим көмөлөһөллөр дии саныыбын,— диэбитэ Кылаан Кындыл кэпсэтиибит түмүктэниитигэр.
​Оттон миэхэ бу түгэҥҥэ тоҕо эрэ Сайсары үрдүнэн сатарыыр оһуохай, көҥүлгэ, сырдыкка тардыспыт, мохсоҕол буолан көппүт Манчаары ырыата кулгаахпар кутулла түспүтэ…Кылаан Кындыл кылыһахтаах ырыата, аныгы кэм мохсоҕолун ырыата буолан үрдүк мэҥэ халлаантан дуорайарга дылыта…

​Галина Нельбисова

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *