Саһарбыт хаартыска кэпсиир. Тоҕус киһиттэн үһэ эрэ эргиллибит

1941 сыллаахха  саха омук саамай күүтүүлээх-кэтэһиилээх, оҥостуулаах, симэниилээх бырааһынньыга – ыһыах – соһуччу аймалҕаннаах, киһи кутун хамсатар субу күп-күөх халлаан хара былытынан сабардаммытын курдук сонуннаах буолбута. Бэл кэпсэтэр-ипсэтэр да буоллахха хайдах эрэ сэрэнэн – сэрбэнэн  саҥарыллар курдуга.  Уоран түспүт ороспуойу  муннуга саайан,  бэрт сотору сэрии бүтүө диэн санаалаах  да элбэҕэ.  Оннук буолбатаҕа… Ыҥырыыга барар дьон ахсаана үксээн испитэ. “Хамыйахтаахха” аҕыйах сыллааҕыга  бытарыспыт оҕолор бары биир кэмҥэ улаатан, харах хайҕыыр, сүрэх үөрэр ыччата буолан тахсыбыттара.   Ыҥыырдаах аттаах боломуочунай аҕалбыт ыҥырыы суругун  бэрэссэдээтэл  наарыһынайын ыытан хонууга, тыаҕа араас үлэҕэ сылдьар уолаттары түмпүттэрэ. Бары мустан лиһигирэһэн хонтуора дьиэҕэ киирэн кэлбиттэрин көрөн,  саастаах өттө үөрүөхтэрин да хомойуохтарын  да билбэккэ олорбуттара. Уодаһыннаах сэрииттэн бары эргиллэн кэлэллэригэр алҕаабыттара. Ол гынан баран  Дьылҕа  Хаан сорохторго атыны бэлэмнээн турара…

Куоракка киирэн байыаннай комиссариат дьиэтин булан сорох тылын өйдөөн, сороҕун сэрэйэн, дьону батыһан син иннилэрин-кэннилэрин булан биир да киһи сыыйыллыбакка бары барар буолбуттара. Бастатан туран баттахтарын күччүччү кырыйтаран бэйэ-бэйэлэрин көрсө-көрсө күлсүбүттэрэ.Онтон хайалара эрэ : “Уолаттар, хата мустубучча хаартыскаҕа түһүөҕүҥ, кэллэхпитинэ эмиэ түмсэн түһүөхпүт”, —  диэн эппитин, бары бэрт дөбөҥнүк сөбүлэспиттэрэ. Хаартыскаҕа түһэрээччи бэрт өр сааһылаабыта – кими олордон, кими туруоран, кими ойоҕостуу, кими олох утары көрдөрөн, кими өйөннөрөн.

Бу хаартыска  элбэх ыалга баара буолуо. Ол эрээри  бириэмэ тургутуутун, олох араас уларыйыытын, дьиэттэн-дьиэҕэ көһүүнү тулуйбут  хаартысканы Хатаска кийиит буолан олохсуйбут Мария Семеновна Гаврильева дьиэ-кэргэнин  архыыбыттан оҕолоро күндү кылаат тэҥэ уура сылдьаллар. Мария Семеновна кэппиэйкэни да тыалга көтүппэт идэлээх  бухгалтер, итиэннэ айылҕаттан да бэриллибит майгытынан  тугу  да сыыска-буорга  күдээринэ ыспакка,  барытын сааһылаан-наардаан,дьаарыстаан, дьаһайан, ууран-тутан сүрдээх үчүгэй хаһаайка этэ. Тулаайах  буолан аччыктыыры, тоҥору-хатары этинэн-хаанынан билэн улааппыта, ол гынан баран  олоххо көрсүбүт ыарахаттартан хаһан даҕаны саллан, толлон, куттанан кэннинэн чугуруйбатаҕа, куруутун инникигэ эрэллээҕэ. Бу хаартыскаҕа кини эрэллээх доҕоро, кэргэнэ, оҕолорун аҕата, дьиэ кэргэн аҕа баһылыга  Гаврильев Дмитрий Кононович баар.Дмитрий Кононович бииргэ ыҥырыллыбыттарын кытта араас суолу айаннаан Иркутскай уобаласка Усолье оройуонугар Мальта тимир суол станциятыгар тиийбиттэр. Манна  кылгас кэмҥэ да буоллар, бэлэмнэнии оскуолатын ааһаллар эбит. Эдэр дьону  ол бу хаһаайыстыбаннай үлэҕэ көмөлөһүннэрэр эбиттэр. Дмитрий Кононовичтааҕы таас чоҕу сүөкээһиҥҥэ туруорбуттар. Онно сылдьан сиһигэр таас түһэн улаханнык эчэйэн госпитальга сытыаран уһуннук эмтээн баран дойдутугар ыыппыттар. Кэлбит даҕаны үрүҥ хараҕын өрө көрбөккө кыайыы туһугар, дойду туһугар туох баар сатабылын биэрэн туран биригэдьииринэн,  фуражирынан үтүө суобастаахтык үлэлээбит.  Мария Семеновна хаартыска кэннигэр хас биирдиилэрин ааттарын толору суруйан, эргиллибитин, эргиллибэтэҕин бэлиэтээн нэһилиэк, куорат, өрөспүүбүлүкэ да историятыгар үтүөкэн бэлэҕи оҥорбут. Ити  сурукка көрөрбүт курдук тоҕус киһиттэн үһэ эрэ төннүбүт… Дьэ санаан көрүҥ,  ол алта киһи эргиллибиттэрэ буоллар төһөлөөх элбэх оҕо төрөөн-үөскээн саханы элбэтиэ этэй, төһөлөөх үөрэнэн-үлэлээн дойдубут сайдарын туһугар кылааттарын киллэриэ этилэрий?!

Н. Руфова

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *