Саха сиригэр автономияны ситиһии

1917 с. Олунньутааҕы өрөбүлүүссүйэ кэнниттэн кулун тутар 26 күнүгэр норуот дьокутааттарын мунньаҕар М.К. Аммосов Саха сиригэр автономия тэриллиэхтээҕин туһунан бастаан тыл эппитэ. Кэнники өр буолан баран партийнай мунньахха ити боппуоруоһу эмиэ бастакынан туруоран мөккүөр, кэпсэтии тахсыбыта. Иркутскайга Саха сирин ыччаттарын ортотугар автономия боппуруоһун туһунан мунньахтары ыыппыта.

1920 с. Сибиир ревкомун бэрэстэбиитэлэ буолан кэлэн автономия атаҕар турарыгар баартыйалаах табаарыстар сөбүлээбэтэхтэрин үрдүнэн бэккэ кыһаммыта. Табаарыс Омуоһап соҕуруу дойдуга автономияны кэпсэтэ барбыта.

1919 с. 5-с армия 30-с дивизиятыгар политругунан сылдьан Колчак армията эстибитин кэннэ РКП(б) ЦК уурааҕынан Сиббюроҕа партийнай үлэҕэ хаалбыта. 1920 с. саҕаланыыта ЦК Сиббюротун уурааҕынан М. Аммосовы Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы уонна партийнай уорганы тэрийтэрэ боломуочунайынан ыыталлар. Дойдутугар кэлэн иһэн Иркутскайга тохтоон Сибиир устун көскө сылдьар табаарыстарын Саха сиригэр үлэлэтээри мунньар уонна автономия туһунан кэпсиир. Ойуунускай, Барахов, Ст. Васильев уо.д.а. барсаары кэлбиттэр. Ол олордоҕуна Сиббюро “Саха сирэ автономия буолбатын уонна Иркутскай губернияҕа оройуон эрэ буолан сыһыарылларын” туһунан икки телеграмма кэлэн дьон санаатын түһэрэр. Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы олохтоон баран автономияны ситиһэргэ бүк санаалаах иһэр М. Аммосов Сиббюроҕа хаста да утаран телеграммалыыр да, эппиэт суох. Аны иркутскайдары кытта кэпсэппит дьоно эмиэ Саха сирин ылабыт диэн быһаараллар. Бу ыксаллаах кэмҥэ Сиббюро боломуочунайа буоларын быһыытынан икки өттүттэн тэҥ бырааптаах правительственнай межведомственнай мунньаҕы тэрийэр. Манна улахан киирсии буолар. М. Аммосов иккитэ төхтүрүйэн туран тыл этэр: Саха сиригэр автономия буолара бары өттүнэн тоҕоостооҕун, Иркутскайга холбонноҕуна үгүс уустуктар үөскүөхтэрин дакаастыыр уонна волокита, бюрократия о.д.а. элбэҕи, бэйэтэ суруйбут резолюциятын куоласка туруорар. Иркутскай губерния миниистирдэрэ барытын өйдүүллэр уонна бары кэриэтэ чуолкайдык эппиэттээбэттэр. Бүтэһигэр мунньах маннык быһаарыыны ылынар. “При одном воздержавшемся межведомственное совещание принципиально высказывается за сохранение Якутской области своей областной (губернской) самостоятельности”. Бу М. Аммосов бастакы улахан кыайыыта. Саха сиригэр баран иһэр эдэр ыччат ол түүн төһө үөрбүтэ буолуой?! Бэс ыйын 7 к. хас да борохуотунан дойдуларын туhугар үлэлии ахтан ахан 300 саха сирин бастыҥ дьоно Дьокуускайга кэлэллэр. М. Аммосов боломуочунай буолан сэбиэскэй былааһы олохтообутунан барар, улуустарга, нэһилиэктэргэ ревкомнары тэрийэр. Салайар дуоһунастарга эрэнэр, билэр дьоннорун анаталыыр. Бырабыыталыстыба састаабын бигэргэтэр. Ойуунускайы губревком управлениетын сэбиэдиссэйинэн, Бараховы райбюроҕа бэйэтин солбуйааччытынан, Совнарком бэрэссэдээтэлинэн Аржакову, губбюроҕа үлэлэтэн баран ЦК үөрэххэ ыытар. Ст. Васильевка комсомолу тэрийтэрэр уонна Губбюро, Губревком чилиэнинэн талыллар. Ити курдук барыларыгар сөптөөх үрдүкү дуоһунастары булан аныыр. Кыһын иккис партийнай мунньахха улахан мөккүөр, хайдыһыы баарын үрдүнэн автономияны ылларар уураах тахсар. Дьэ уонна автономия боппуруоһун кэпсэтэ 1921 с. Москвалыыр. Москваҕа ханнык үрдүкү уорганнарга, тэрилтэлэргэ, чиновниктарга хаһан, хайдах сылдьыбытын уонна атын бырааттыы омуктары кытта көрсөн сүбэлэспитин (консультация) ырыппакка эрэ быһа дьиҥнээх буолбут чахчыларга тохтуоҕуҥ. Биллэн турар, кини сылдьар сирэ Наркомнац, ЦК уонна ВЦИК, министерстволар, комиссиялар. Партия Х съеһигэр Ойуунускай, Аржаков сылдьан баран Сиббюроҕа (Ойуунускай) Наркомнацка (Аржаков) Саха сиригэр автономия бэриллиэхтээҕин туруорсаллар.

16.V. 1921 с. Сталин илии батааһыннаах Саха сиригэр автономия ылыллара сөптөөҕүн туһунан Наркомнац уураах тахсар.

14.VI. 1921 с. РКП(б) ЦК оргбюротугар бу боппуруос көрүллэн: “Предложить Президиуму ВЦИК создать комиссию для окончательного решения об автономии Якутии и представить в Политбюро”. Подпись секретарь ЦК В. Молотов.

И. Сталин дьаһалынан автономия боппуруоһун түргэнник быһаарарга М. Аммосовы Наркомнац бэрэстэбиитэлинэн аныыллар. Москваҕа сылдьан уолаттар автономия боппуруоһа бигэргэниитигэр баһаам элбэх алын уонна үрдүкү олохтоох уорганнар докумуоннара ирдэниллэрэ наадатын, илии баттаныахтааҕын билэллэр (автономия балаһыанньата, Конституция, манифест, граница уо.д.а.). Аммосов Дьокуускайга кэлээт Ойуунускай, Аржаков бэрэссэдээтэллээх тэрийэр комиссиялар үлэлэрин хонтуруолга ылар. Уезтарынан, улуустарынан, нэһилиэктэринэн автономияны ылыы туһунан мунньахтар Саха сирин үрдүнэн ыытыллан боротокуолланар. Архыыпка баар докумуоннары көрдөххө, ордук кыһаллан Ойуунускай Бараахаптыын үөһээ этиллибит докумуоннары суруйан ситэрэллэр.

4.Х.1921 с. I Губернскай ревкомнар съезтэригэр автономия боппуруоһа көрүллэн бигэргэнэр (Аммосов дакылаатчыт).

30.XI.1921 с. Москваттан Наркомнацтан (Плич) телеграмма кэлэр. Автономия матырыйаалын сэбиэттэр IX съезтэригэр көрөргө, түргэнник ыытарга уонна НКН бэрэстэбиитэлэ Аммосов кэлиэхтээҕин туһунан.

26.XII.1921 с. Чуцкаев на запрос В.И. Ленина ответил: “Вопрос об автономии Якутской области будет принята и проведена через ВЦИК с приездом Аммосова”.

Соҕуруу барыахтаах докумуоннары губревком Ойуунускай илии баттааһыннаах мунньан, хомуйан, бэрээдэктээн Москваҕа илдьэргэ бэлэм буолар. Аммосов ВЦИК чилиэнэ, Наркомнац бэрэстэбиитэлэ, Сиббюро боломуочунайа, ЯкРайбюро сэкирэтээрэ, автономия боппуруоһун бүтэһиктээхтик быһааттара иккистээн  Москваҕа Саха сирин бэрэстэбиитэлэ буолан барар.

20.XII.1921 с. Ол баран иһэн Омскай к. Сиббюроҕа Саха сирэ автономия буолуохтааҕын туһунан дакылааттыыр. Хомойуох иһин, Сиббюро “Саха сирэ Киргизияҕа, Туркестаҥҥа, Татарстаҥҥа тэҥэ суоҕун уонна Чувашияттан, Бурятияттан ордон Саха сирэ автономия буолуо суохтаах, уобалаһынан хаалар” диэн уураах ылынар. Сэнээһин, атаҕастааһын бэлиэтэ көстөр (ф. 2, оп. 1, д. 394).

5.I.1922 с. Ойуунускай ону билэн ВЦИКка уонна Наркомнацка Сиббюро сыыһа уураах ылыммытын, Саха сирэ автономнай республика буолуохтааҕын туһунан телеграммалыыр.

6.I.1922 с. Аны бу дьоммут Аммосов Москваҕа баран иһэрин билэннэр кинини уруттаан Наркомнац “Сиббюро  уурааҕар олоҕуран Саха сирэ уобалаһынан хааларын” туһунан уурааҕын таһааттарар.

Төһөлөөх элбэх түбүктээх үлэ, сыра, эрэй таах хаалар дуо? Автономия боппуруоһун быһааттарыам диэн эрэллээх кэлбит киһи Москваҕа тиийэ да илигиттэн аккаас ылара сүрэ бэрт. Наркомнац уурааҕа быһаарыылаах буолуохтаах. Бу боппуруоhу И.Сталин эрэ быhаарыахтаах. Ону кини билэр.

  1. 13. 1922 с. Хайыай, М. Аммосов син бииригэр киирэн киэһэ хойут да буоллар И.В. Сталинтан прием көрдөһөн киирэр. Наркомнац бэрэстэбиитэлэ буолан дойдутугар туох үлэлэри ыыппытын дакылааттыыр. Саха сиригэр автономнай республика буолуохтааҕын, ону нэһилиэнньэ, былаас, интеллигенция өйүүрүн уонна докумуоннар бары хомуллан ревкомунан бигэргэтиллэн аҕалбытын кэпсиир. И. Сталин солбуйааччытыгар О.Я. Карклиҥҥа дьаһал биэрэр: “Рассмотреть предложение Аммосова о предоставлении якутам прав автономной республики. Я поддерживаю Аммосова”. И. Сталин (ЦГАОР, ф. 1318, оп. 1, д. 2).
  2. I.1922 с. Сталин солбуйааччыта О.Я. Карклин Наркомнац уурааҕын таһааттарар: “Во изменение предыдущего постановления и присоединяясь к мнению якутских товарищей, высказаться за образование Якутской автономной республики. Поручить комиссии НКН составить проект для внесения ВЦИК” (НКН комиссиятыгар Аммосов баар).

21.I.1922 с. В.И. Ленин төлөпүөнүнэн “За принятие проекта решения Политбюро об образовании Якутской АССР”  куоластыыр (арааһа, Максим баарыгар буолуо). Ити күн Политбюро “О выделении Якутской области в автономную единицу и передаче в Президиум ВЦИК для окончательного решения” диэн уураах тахсар. Секретарь ЦК В. Молотов.

16.II.1922 с. ВЦИК Президиума Наркомнац киллэриитинэн уонна Политбюро уурааҕар олоҕуран автономия боппуруоhун көрөр (внесено Наркомнац). Постановили; «Образовать Автономную Якутскую Социалистическую Советскую Республику как часть РСФСР» (Аммосов Лениҥҥэ уонна Сталиҥҥа приемнаппытын кэнниттэн). Бу Россия госудаарыстыбата Саха Автономиятын тэрийбитин туhунан декларацията (биллэриитэ) буолар. Президиум иккис пуунугар автономия балаhыанньатын уонна границатын көрөн бигэргэтэн Наркомнаhы ВЦИК Президиумугар киллэрэригэр сорудахтыыр. Ол түүн Аммосов Ойуунускайга телеграммалыыр уонна итэҕэс докумуоннары ыытарыгар этэр.

10.III.1922 с. Наркомнац комиссията Саха автономиятын бигэргэтэр. Председатель Павлович, чилиэннэр Аммосов, Гаврильев, секретарь Новгородов С.

13.III.1922 с. Наркомнац коллегията комиссия уурааҕын бигэргэтэр уонна ВЦИК президиумугар ыытар.

16.III.1922 с. ВЦИК бэйэтин административнай көрүүтүгэр ыытар (комиссияҕа М. Аммосов эмиэ баар – ВЦИК чилиэнэ). Бу тиһэх инстанция докумуоннары ымпыктаан-чымпыктаан көрөр. Интэриэстээх киһи Аммосов бэйэтэ көрөн бэрэбиэркэлиир, редакциялыыр. Итэҕэс докумуоннары Ойуунускай оҥоро охсон, илии баттаан Аммосовка Дьокуускайтан ыыта олорор. Аны биир күүтүллүбэтэх боппуруос күөрэйэр. РСФСР тутаах министерстволарыттан сөбүлэҥ (заключение) наада эбит. Ол биһиэхэ суох буолан биэрэр.

Кэрийэ сылдьан Минфин атыттар земледелие, просвещение, районирование секцията уонна Госплан сөбүлэһэн, хас биирдиилэрэ санааларын этэн туран докумуон  30.03.1922 с. бэлэм буолар.

27.IV.1922 с. Дьэ ити эрэ кэнниттэн күүтүүлээх ВЦИК декретэ тахсар: “Образовать Автономную Якутскую Социалистическую Советскую Республику, как федеративную часть РСФСР с административным центром в г. Якутске”. Подписи: председатель ВЦИК М.И. Калинин

Секретарь ВЦИК А. Енукидзе.

Максим Кирович ити историческай докумуону ВЦИК Президиумугар тутар.

Аммосов ыксаллаах ыарахан балаһыанньаҕа сылдьан В.И. Лениҥҥэ приемҥа киирэн политическай уурааҕы Политбюроҕа ылларар. И.В. Сталиҥҥа приемнатан (Ленин уҥа илиитэ, солбуйааччыта сотору Политбюро Генсега буолаары сылдьар улахан авторитеттаах) Правительство быһаарыытын таһааттаран ВЦИК декретинэн Саха сирэ автономнай республика буолбутун ситиһэр. Ол мөккүөрэ суох.

 

И. ПЕСТРЯКОВ,

Нам улууһун, Усуйаана оройуонун уонна Түбэ нэһилиэгин бочуоттаах гражданина, “Үлэҕэ килбиэнин иһин” знак кавалера.

 

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *