Саха театрын холобуругар санаа сарбынньахтара

Билиниэх тустаахпыт, билигин үлэлииргэ-хамсыырга чэпчэкитэ суох кэм. Ити олохпут укулаатын уларыйыытын уонна киһиэхэ култуура, духуобунас, итэҕэл ситэ тиийбэтин, сиэр-майгы сатарыйыытын кытта ситимнээх буолуон сөп.

Аһара сайдыылаах дойдулар мэһэйдэрэ баар буолуон эмиэ сөптөөх. Бу кыһалҕа ордук улуус кииннэрин, куораттары кыһарыйар. Тыа сиригэр балаһыанньа ордук буолуохтаах дии саныыбын. Маны таһынан сэбиэскэй кэм идеологиятынан үөрэтиллэн-иитиллэн тахсыбыт көлүөнэни, ырыынак сыһыаннаһыыларыгар улааппыт көлүөнэ солбуйуута саҕаланна.
Бу суруйуубар биһиги омук быһыытынан куппут-сүрбүт иҥэ сылдьар Былатыан Ойуунускай аатынан Саха театрын холобуругар, тэрилтэ (биир эрэ буолбатах, уопсай) үлэтин-хамнаһын таарыйар боппуруостарга санаам сарбынньахтарын кытта билиһиннэриэхпин баҕарабын. Тустаах боппуруоска санаа-оноо этиллэр кэмэ кэллэ быһыылаах…

Мындыр да быһыы
Биллэрин курдук, балаҕан ыйыгар Саха театрын өр сылларга саталлаахтык салайан кэлбит Саха Өрөспүүбүлүкэтин народнай, Российскай Федерация үтүөлээх артыыһын Анатолий Николаев үөрүүлээх, биир өттүнэн «хомолтолоох» (уһуннук үлэлээбит, сыратын биэрбит салайааччы тохтооһуна, тустаахтарга хомолтолоох) быһыыга-майгыга дуоһунаһын эдэр, эрчимнээх Петр Макаровка туттарбыта.
Ити тэрээһин видеотун көрөн баран, наһаа да астынным (мин эрэ буолуо дуо, үгүстэр астыммыттар этэ). Мындыр да быһыы. Үгүс сыллар усталара үөрэтэн, такайан таһаарбыт ыччакка, этэргэ дылы, эстафета палочкатын туттарыы, эппиэтинэһи сүктэрии.
Анатолий Павлович ити тэрээһиҥҥэ эппит этиитэ бу олохтооҕун. Кини: «Петя, бу туох да үрдүк дуоһунас, чиэс-бочуот буолбатах. Тэрилтэҥ, үлэһиттэр, айар коллектив иннигэр эппиэтинэс», — диэн кэс тыл курдук эппитэ. Кистэл буолбатах, салайааччыны чиэс-бочуот курдук көрөрбүт, онтон төбө эргийиитэ (эйфория), муора тобугунан буолуу, тэрилтэҕэ киирээт, сорох ардыгар бэйэтин дьиэтигэр киирбит курдук, айбардаан барыы, талбытынан дьаһайыы, хомойуох иһин, баар көстүү.
Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин, Ил Түмэн үстүү ыҥырыытын депутата Климент Иванов:
— Сорох дьон дуоһунастанан бараннар, мэлдьи итинник олоруохтаахтарын курдук саныыллар. Дьон-сэргэ интэриэһин көрбөттөр, бэйэлэрин интэриэстэрин инники күөҥҥэ туталлар. Бэйэлэрин үрдүктүк сананаллар. Дуоһунас, үп-харчы диэн киһиэхэ улахан тургутан көрүү буолар. Сэбиэскэй тутулга партия дьиссипилиинэтэ, маны таһынан коммунизмы тутааччылар кодекстара диэн бааллара. Мөлтөхтүк быһыыланнаххына, партия линиятынан дьүүллэнэҕин. Үлэҕиттэн уһуллуоххун сөп.
Билиҥҥи демократия кэмигэр бу боппуруоска болҕомто ууруллубатын кэриэтэ. Дьиҥэ, судаарыстыбаннай сулууспалаахтар кодекстара, депутат этиката диэн бааллар. Хампаанньалар, тэрилтэлэр истэринэн кодекстар эмиэ бааллар. Ол эрээри олор туолууларын хонтуруоллуур тэрилтэ суох. Онон ити кодекстар үлэлээбэккэ, тураллар, — диэн эппиттээх.

Барыта эйэ дэмнээхтик
Кырдьык, Анатолий Николаев этэринии, салайааччы диэн чиэс-бочуот буолбатах. Ордук билиҥҥи курдук, бары өттүнэн уустук кэмҥэ салайааччы тэрилтэтин, үлэһиттэрин иннигэр эппиэтинэһэ икки-үс бүк улаатан биэрэр. Салалта үлэһиттэригэр өй-санаа уган, күүс-көмө, өйөбүл буолан, ырааҕы өтө көрөн үлэлиэхтээх-хамсыахтаах. Оччоҕо бу тэрилтэ дьоҥҥо-сэргэҕэ, өрөспүүбүлүкэҕэ, дойдуга көдьүүһэ улуутара биллэн турар.
Ити тэрээһин көлүөнэ солбуйсуутун үтүө холобура буолар. Тэрилтэлэргэ үгүстэригэр итинник көстүү баара буоллар даа… Үлэ коллективыгар да, тохтообут салайааччыга да охсуута суох буолуох этэ. Барыта эйэ дэмнээхтик. Хомойуох иһин, билигин биһиэхэ саҥа салалта кэлбитин утарсыы, эбэтэр кэлбит салалта үлэ коллективыгар харыстабыла суох сыһыана эмиэ баар көстүүлэр.
Сүүрүгү утары эрдэҥҥин туһаммаккын. Эдэрдэр да, саастаах да өттүлэриттэн сыыһа, сөбө суох быһыыланыы таһаарыллар. Онтон сылтаан этиһии, сууттаһыы, хомойсуу-хоргутуу, үлэтэ суох хаалыы, дьон доруобуйаларыгар оҕустарыыта таһаарыллар. Мантан тэрилтэ үлэтэ-хамнаһа атахтанар, өр кэмҥэ оннун булбат. Сүбэнэн, эйэнэн быһаарыллыахтаах боппуруос иирсээҥҥэ кубулуйар.
Эрдэ үлэлээбит салайааччыны, үлэһиттэри чиэстээн-бочуоттаан бочуоттаах сынньалаҥҥа атаарыы суоҕун кэриэтэ буолла.

Саҥаны туорайдаһар наадата суох
Билигин аныгы технологиялар, сыыппара баһылаабыт кэмэ. Онон үлэҕэ-хамнаска эмиэ саҥалыы сыһыан ирдэниллэр. Оттон маны саҥа тахсан эрэр көлүөнэ кыайа тутар. Онон салалтаҕа орто саастаах, эдэр дьон кэлэн эрэллэр. Ити — кэм-кэрдии ирдэбилэ.
Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин алта сыл устата салайбыт, ытык киһибит Евдокия Горохова миэхэ: «Ґүнэр кілүінэ, ыччат инники сайдыытын ійдііммүн, олох уларыйыытыгар, саІа тутулга сыґыаннаґабын. СаІаны туорайдаґар, мэнээк адаҕа буолар туґата суох» — диэн олус муударайдык этэн турардаах.
Дьэ итини сорохтор кыайан өйдөөмүнэбит, солбуллубат курдук сананаммыт, сыыстарарбыт эмиэ баар.

Холобур буолар тэрилтэ
Сахабыт театра, арааһа, үгүс тэрилтэлэргэ тыыннаах холобур буолар тэрилтэ. Үлэһиккэ харыстабыллаах сыһыан кинилэргэ баар. Аҕа саастаахтарга, бэтэрээннэргэ ытыктабыллаах сыһыан эмиэ кинилэргэ баар.
«Эн кырыйдыҥ» диэн ааны ыйан кэбиспэттэр. Ыстаапка аҥаарыгар үлэһит бэйэтэ тохтуон диэри илдьэ сылдьаллар. Бу тэрилтэҕэ аҕа саастаах, орто уонна эдэр көлүөнэ, бары бааллар. Бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэн-хоторсон биэрэллэр.
Кэтээн көрүүбүнэн, бары көлүөнэ түмсүбүт тэрилтэтигэр үлэ-хамнас мэлдьи таһаарыылаах буолар.
Эдэрдэри эрэ буруйдуур-сэмэлиир дубук дии саныыбын. Сорох ардыгар аҕа саастаах дьон да өттүттэн эмиэ аһара түһүү баар буолар.
Саха театрын коллектива сүбэнэн-аманан үлэлиирин, этэргэ дылы, бүтэй эттээх да киһи сэрэйэр. Айар үлэлэрэ да сол курдук таһаарыылааҕын, ситиһиилэҕин, бары билэ-көрө сылдьабыт. Ордук айар коллективка салайааччы үлэһиттэрин ыгара-түүрэрэ, бардамсыйара наадата суох. Итинтэн үлэ тупсан кэлбэт. Төттөрүтүн мөлтүүр. Айар куттаах киһи дууһата оҕолуу чараас, барытын чугастык ылынар.
Айар эрэ киһи буолуо дуо, киһи барыта настарыанньалаах буоллаҕына, үлэтэ да ол курдук, ситиһиилээх, түмүктээх буолар.

Эдэрдэргэ хайдах курдук уустугуй?
Кистэл буолбатах, билигин үлэ эйгэтигэр ордук эдэр дьоҥҥо уустук кэм. Бастатан туран, үлэ булалларыгар үгүс мэһэйдэри көрсөллөр. Уопуттара суох буоланнар, үлэ биэрээччилэр чугаһаппаттар. Этэргэ дылы, хайа да бэйэлээх үрдүк үөрэх кыһатын бүтэрбит буоллун. Манна эмиэ икки өрүт баар. Төһө да үчүгэйдик үөрэнэн баран, бу эдэр киһи үлэни кыайымыан эмиэ сөп. Оттон үөрэҕэр ортоһуор ыччат төттөрүтүн үлэҕэ үчүгэй буолара эмиэ баар.
Билиҥҥи олох укулаата тосту уларыйбыт түһүүлээх-тахсыылаах кэмҥэ киһи ис туруга олус улахан суолтаны ылар. Ол курдук, бөҕө-таҕа доруобуйалаах, ис туруктара, куттара-сүрдэрэ күүстээх, киэҥ көҕүстээх, холку эрэ дьон аматык олорор, үлэлиир кэмнэрэ кэллэ. Этэргэ дылы, өй-санаа тэтимнээхтик сайдар, оттон эт-сиин, ис турук мөлтүүр. Кистэл буолбатах, билиитээҕэр-көрүүтээҕэр психологическай, духуобунай турук ордук сыаналанар буолла. Билиҥҥи үгүс ыччат итиннэ кэлэн, «доҕолоҥнуур». Онон үлэҕэ киирдэхтэринэ даҕаны, кыайан тулуктаһан үлэлээбэттэрэ эмиэ баар көстүү.
Аны эдэр киһи үлэҕэ киирбитин кэннэ, коллективка кинини үөрэ-көтө көрсүбэттэр (бу сырыыга эдэри эрэ буолбатах). Этэргэ дылы, туох эрэ күндү көмүстэрин былдьатан эрэр курдук, ыстыык үрдүгэр көрсүү буолар. Урукку курдук уопуттаах үлэһиттэртэн сүбэ-ама, наставничество диэн кэлиэ дуо? Төттөрүтүн эдэр үлэһиккэ көмөлөһүөхтээҕэр, мэһэйдии, атахтыы сатааһын, бэйэлэрин үлэлэрин кинилэргэ көлбөрүтүү, найылааһын, аһара ноҕоруускалааһын баар буолар. Ыччат итинтэн сүрэҕин астарар, саастаах дьону ытыктыыр баҕата сүтэр, симэлийэр. Ити барыта сиэр-майгы сатарыйыытын кытта ситимнээх. Ол да түмүгэр, дьиэҕэ хаайтаран олордохпут.

* * *
Суруйуум түмүгэр, эйэ дэмнээхтик үлэлиир Саха театрын курдук тэрилтэлэр элбии-үксүү туралларыгар баҕарыам этэ. Маннык икки атахтааҕы тургутар уустук кэмҥэ, бэйэ-бэйэни харыстаһыах, ордук ыччаппытын.
Людмила НОГОВИЦЫНА.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *