САХАЛАР МОСКВА КӨМҮСКЭЛИГЭР

(1-гы гвардиялыы кавалерия корпуһун бойобуой суолун саҕаланыыта)

Аҕа дойду Улуу сэриитин историятын чинчийиини ындыы оҥостубут учуонай Дмитрий Дмитриевич Петров 1960 сыллааҕы командировкатыгар ССРС Оборонаҕа министиэристибэтин архыыбын сүҥкэн элбэх докумуоннарын быыһыттан сэрии маҥнайгы дьылларыгар саха салааттарын улахан бөлөҕө Үлэһит-бааһынай Кыһыл армиятын биир чааһыгар түбэһэн сулууспалаабыттарын туоһулуур чахчылары булан ылар. Ол курдук, 1941 сыл кыһыныгар Серпухов уонна Кашира эргиннээҕи кыргыһыыларга генерал-майор Павел Алексеевич Белов хамаандалыыр 2-с кавалерия корпуһун састаабыгар киирэн 542 саха саллаата кыттыбыта чопчуланар.

Архыып кистэлэҥ матырыйааллара бигэргэ­тэл­лэринэн, фашистыы Германия аарыма күүстэрэ дойдубут киинэ Москва куорат айаҕар ыган кэлбит түрбүөннээх кэмнэригэр Сэбиэскэй Сойууһу урусхаллыыр сүрүн охсуутун оҥорорго таҥыллыбыт «Киин» армиялар холбоһуктарын дьаныардаах кимиитин тохтоторго уонна урусхаллыырга Аҕа дойду Улуу сэриитин бастакы ыҥырыгар түбэспит саха чулуу уолаттара кыттыбыттара уонна өссө күргүөмнээх геройдуу быһыыны көрдөрбүттэрэ. Онон Кыһыл армия бүтүн Европаны сөһүргэстэппит вермахт дьулусханнаах кимэн киириитин тохтоппут бастакы кыайыытыгар кыттыбыт 2-с ка­валерия корпуһа гвардеец бочуоттаах аатын маҥнайгынан ыларыгар саха аттаах сэрииһиттэрин өҥөлөрө эмиэ баара.

Бу кэрдиис туһунан сиһилии кэпсээтэххэ, 1941 сыл алтынньытыгар ийэ дойдубут тэбэр сүрэҕэ Москва куораты бэс ыйыттан ыла тохтоло суох иннин диэки кимэр өстөөх армията ылар куттала ыган кэлбитэ. Кини суптурута сүүрбүт тааҥкалаах дивизиялара, Кыһыл армия көмүскэниитин киин куо­рап­пыт илин өттүнэн тоҕо көтөн, иилии эргийиэхтии суоһаабыттара. Бу ыксаллаах күннэргэ Үрдүкү Бас командование Москва көмүскэлигэр маршевай эскадроннарынан күүһүрдүллүбүт генерал-майор Белов хамаандалыыр икки дивизияттан турар 2-с кавалерия корпуһун киллэрбитэ. Бу суһаллык тэриллибит холбоһук туһунан историк Дмитрий Петров субу курдук бэлиэтиир: «8 ноября 1941 года в корпус прибыло 24 маршевых эскадрона, из них 22 сабельных, общей численностью 5943 человек, в том числе, 4286 русских, украинцев, белорусов, 542 якутов, 335 бурят-монгол, 87 татар, 25 мордвин, 54 – другие национальности».

Бу «маршевай эскадроннар» диэн ааттанан са­ҥа кэлбиттэри бэрэбиэркэлээбит хамыыһыйа үрдүкү бас командованиеҕа кинилэр истэригэр аттаах сэриигэ сөп түбэһэр киһи аҕыйаҕын бэлиэтээбит иһитиннэриитэ Подольскайдааҕы байыаннай архыыпка хараллан сытар. Ол Үлэһит-бааһынай Кыһыл армиятын Генеральнай ыстаа­бын начальнига Борис Михайлович Шапошников уонна 2-с кавалерия корпуһун хамандыыра Павел Алексеевич Белов икки ардыгар 1941 сыл сэтинньи 11 күнүгэр 23 чаас 30 мүнүүтэҕэ буолбут кэпсэтиилэрин телефонограммата маннык:

«– Товарищ генерал, я получил данные, что полученные Вами маршевые эскадроны Вас не удовлетворяют с качественной стороны. Верно ли это?

– Совершенно точно. До 50% якутов не говорящих по-русски, никогда не имевших дело с лошадью, к тому же без седел и без оружия. Это пушечное мясо, а не бойцы. Остальной состав в большинстве русские, но плохо обученные, так как прошли только месячную подготовку. Все.

– Прошу немедля дать распоряжение командирам дивизий отобрать все негодное и не включать в состав корпуса. Взять только то, что Вы считаете нужным и что можно использовать. А остальное отсеять. Лучше взять меньше, но настоящих и подготовленных бойцов. Это указание товарища Сталина. Завтра утром по приказанию Маршала выезжаю лично к Вам для проверки и уточнения недочетов, главным образом, с пополнением. Прошу сейчас же отдать распоряжение. Все».

Үрдүкү Бас командующай, Сэбиэскэй Сойуус Маршала Иосиф Виссарионович Сталин быһаччы бирикээһинэн, Генштаб баһылыга Шапошников бэйэтинэн тиийэн 2-с кавалерия корпуһун хат бэрэбиэркэлиир хамыыһыйаны тэрийэн үлэлэппит. Манна учуонай Дмитрий Петров Сталин Кыһыл армия буойуннарыгар сыһыанын туһунан архыып докумуоннарыгар олоҕурбут бэлиэтээһин төһө сөбүн-сөтөгөйүн аныгы ааҕааччы бэйэтэ сыаналыан сөп: «И.В. Сталин, как видно, бережно относился к бойцам, даже в самые критические моменты старался избежать излишних неоправданных потерь в боях. И этот конкретный исторический факт, выявленный мной в архивных делах минувшей войны, также свидетельствует о необоснованности различных утверждений некоторых авторов и критиков, в частности Н.С. Хрущевым, обличавших, что якобы «Ста­лин руководил войной по глобусу».

Үрдүкү байыаннай салалтаҕа тиийэ биллибит аймалҕан итинэн эрэ түмүктэммэтэх, аны Ар­ҕааҥҥы фронт командующайа, армия генерала Георгий Константинович Жуков «особо важ­ная» диэн бэлиэлээх телеграмманы 2-с кавалерия кор­пуһун хамандыырыгар Беловка, куопуйатын ССРС Оборонаҕа Судаарыстыбаннай кэмитиэтин чилиэннэрэ Георгий Максимилианович Ма­лен­ков­ка уонна Ефим Афанасьевич Щаденкоҕа ыыта­лаабыт: «Заместитель Наркома обороны Е.А. Щаден­ко 14 ноября издал приказ о создании комиссии по установлению качества прибывшего попол­нения, его боевой подготовки и выявлению кон­кретных виновников срыва мероприятия по укреплению обороноспособности страны. В акте комиссии, в частности, указывается, что «неподготовленное пополнение и якуты прибыли из 21-го запасного кавалерийского полка Забайкальского военного округа». Комиссия установила, что среди при­бывшего мар­ше­вого пополнения до 1200 человек ра­нее не служили в коннице, из них половина не слу­­жили в армии. Неподготовленных к кон­ному делу и рубке 600 человек, в том числе 200 человек из 5-й кавалерийской дивизии и 400 из 9-й кавалерийской дивизии, подлежало от­ко­мандировать в стрелковые части. Ко­мис­­сия выносит решение о привлечение к от­ветственности командира и комиссара 21-го запасного кавалерийского полка Забайкаль­ского военного округа за высылку неподготовлен­но­го пополнения и неправильной оценки состоя­ния его боевой подготовки».

Фронт командующайа Жуков телеграмматыгар хардараары корпус хамандыыра Белов уонна хамыһаар Щелаковскай хаттаан тэриллибит ха­мыыһыйаны кытта Забайкалье байыаннай уоку­ругуттан кэлбит 21-с кавалерия саппаас пол­катын байыастарын сэриигэ бэлэмнэрин тус бэйэлэринэн бэрэбиэркэлэспиттэр. Саппаас полкаттан кэлбит сахалар сэриигэ бэлэмнэрин түмүгэ Беловтааҕы ас­тыннарбатах, генерал-майор эрдэ Оборона Су­даа­рыстыбаннай кэмитиэтигэр ыыппыт араапара кыр­дьыгы кистээһин курдук көстүбүт. Ол түмүгэр уордайбыт Белов корпус хамандыырыттан саҕа­лаан ССРС Оборонаҕа Госкомитетыгар тиийэ сыыһа өйдөбүлү биэрбит 9-с кавалерия дивизиятын хамандыыра Осликовскайы уонна хамыһаар Ве­денееви эппиэтинэскэ тардыбыт.

Бу бүтүн дойду дьылҕата быһаарыллар быы­һык кэминээҕи молуон туһунан көстүбүт доку­муоннарыгар олоҕуран чинчийээччи Дмитрий Пет­ров монографиятыгар маннык түмүктүүр: «Думать, таким образом, как утверждается в одном из вышеприведенных документов, что «до 50% якутов не говорящих по-русски, никогда не имевших дело с лошадью, к тому же без седел и без оружия. Это пушечное мясо, а не бойцы» было бы неправильным. Не­состоятельность данного утверждения пол­ностью подтвердилось на полях сражений».

***

Бэрт сотору анал хамыыһыйа оҥоойук саҕаттан да оҕу­һу оҥорон таһаарбытын бу түбэлтэ үөскүүрү­гэр төрүөт буолбут саха буойуннара эттэринэн-хаан­нарынан бигэргэтэр түгэннэрэ тирээн кэлби­тэ. Сэтинньи 16 күнүгэр Серпухов куорат хотугу­луу-арҕааҥҥы өттүнэн өстөөх суостаах кимэн киириитэ саҕаламмыта. Генерал-майор Павел Белов баһы­лыктаах 2-с кавалерия корпуһун 72-с кавалерия полкатын хамандыырдара уонна сал­лааттара, ол иһигэр сүүстэн тахса саха, кыр­гыһыыга киириэх иннинээҕи ыҥырыы тылла­рыгар маннык эппиттэр: «Товарищи бойцы, сержанты и офицеры, нам, конникам 72-го кавалерийского полка, выпала великая честь и слава встать на защиту нашей красной столицы Москвы. У стен Москвы встанем как один и поклянемся, что мы умрем, но не пустим врага к Москве…

Пусть наше боевое знамя осеняет нас на новые героические подвиги. Бейте так, что ни патрон – то немец. Смерть немецким оккупантам! Клянемся!»

Бу сурук кэтэх өттүгэр эр санаалаах буойуннар чиккэ санааларын «Умрем как один, но не уй­дем» диэн этиинэн эбии бигэргэтэн биэрбиттэр.

2-с кавалерия корпуһа Серпухов куорат көмүс­кэлигэр 18 чаас устата өлөр-тиллэр кирбиити­гэр хорсуннук кыргыспыта. Фашистыы Германия та­лыы сэриилэрэ тохтоон ыла-ыла күөдьүйэр кимэн киириигэ 198 саллааттарын уонна эпи­сиэрдэрин толук уурдаллар да, булгунньахтыы өрө­һөлөммүт өлүктэри үрдүлэринэн тоҕо анньан 72-с кавалерия полкатын ыктар-ыган испиттэрэ. Ол эрээри аттаах кыһыл сэрииһиттэр сурукка түһэрбит андаҕардарын кэспэтэхтэрэ – бэйэлэрин кирбиилэрин өлөллөрүн утуйарга холоон туран хорсуннук көмүскэспит­тэрэ. Бу полк састаабыгар сүүстэн тахса саха сал­лаата киирэн, талыынан сураҕырбыт «Киин» ар­­мия­лар бөлөхтөрүн утары таас хайа кэриэтэ хал­баҥнаабакка, биир да харыс сири өстөөххө биэр­бэккэ, хоодуоттук уонна сатабыллаахтык ох­суһан чулуу сэрииһиттэри­нэн сураҕырбыттара. Москва иһин улуу кыргыһыы сорҕотунан буолбут Серпухов куоракка өстөөх кимэн киириитин тохтотуу түмүгэр кини өргөс кылаана мүлүрүйэн барбыта.

Бу 72-с кавалерия полкатын састаабыгар кии­рэн геройдуу сэ­риилэспит саха буойуннарыттан: Уус Алдантан Кузьма Евдокимович Петухов, Василий Ефимович Козлов, Алексей Леонтье­вич Сидоренко, Николай Иванович Прокопьев, Иван Копырин; Амматтан Андрей Михайлович За­харов, Андрей Семенович Макаров, Константин Васильевич Одинцов, Василий Иванович Никулин; Мэҥэ Хаҥаластан Гав­риил Михайлович Кычкин; Өлүөхүмэттэн Кузь­ма Николаевич Делятов (?); Алдантан Дмит­рий Евстафьевич Катков уо.д.а. суорума суол­лам­мыттара.

Серпухов куорат көмүскэлигэр 2-с кавалерия корпуһун 72-с кавалерия полката хайдах кыттыбы­тын туһунан хамандыыр иһитиннэриититтэн билиэххэ сөп: «Личный состав полка, особенно новое попол­нение сибиряков, впервые участвуя в боях, показали способность справиться с любой постав­ленной задачей в борьбе с врагом за свою Родину».

Ити иһитиннэриини булаат, учуонай Дмитрий Петров кылгас командировкатыгар чопчулаан кэ­би­һээри 72-с кавалерия полкатыгар Сибииртэн кэлбит эбии саллааттар испииһэктэрин архыыпка сырата-сылбата бараныар диэри көрдөөбүт. Ол түбүктээх үлэ түмүгэр чинчийээччи 2-с кавалерия корпуһугар ити кэмҥэ Сибииртэн ханнык да эбии күүс кэлби­тин туоһулуур докумуоннары булбатах уонна маннык сабаҕалааһыны оҥорбут: «А “новое пополнение сибиряков” не что иное, как воины-якутяне из 21-го запасного ка­валерийского полка Забайкальского военного округа, пополнив­шие ряды 72-го кавалерийского полка».

Воронино дэриэбинэҕэ өр барбыт дьаныардаах кыр­гыһыы түмүгэр 2-с кавалерия корпуһун 136-с ка­валерия полката өстөөххө утары охсууну оҥор­бут. Онно саха сытыы-хотуу уолаттара: Чу­рап­чыт­тан С.С. Попов (Алаҕар), Г.Г. Васильев (Сы­лаҥ), И.И. Ни­колаев (Мындаҕаайы); Амматтан Д.С. Пет­ров (Амма), М.М. Михайлов (Чакыр), А.М. За­харов (Алтан), А.С. Макаров (Амма); Уус Алдантан Н.И. Прокопьев, А.А. Неустроев (I Суот­ту), И.К. Копырин; Өлүөхүмэттэн И.Е. Ми­тимов (Кыыл­лаах), Мэҥэ Хаҥаластан Г.М. Кыч­кин (Мөҕү­рүөн) уо.д.а. инники күөҥҥэ сылдьыбыттар.

Улуу Кыайыыны уһансыбыт саха саллаатын сатабылын, өстөөҕү баһыйар албастааҕын, күн­нэтэ көрдөрөр хорсун быһыытын толору ары­йар чаҕылхай кэрэһитинэн Москва көмүс­кэлин геройа, 136-с кавалерия полкатын саллаата Про­копий Иванович Голомарев буолар. Бу хорсун сэрииһит ахтыытын учуонай Дмитрий Петров 1961 сыллаахха Өлүөхүмэ оройуонун Хоротугар сыл­дьан бэлиэтэнэн ылбыт: «Биир дэриэбинэҕэ кимэн киирбиппитин та­ҥара дьиэтин үрдүгэр баар өстөөх пулемета хам баттаан кээстэ. Мин командирбынаан он­но сыыллан барбыппыт. Сотору соҕус кинини хаал­ларбытым, бэйэм чугаһаан үс пулеметчигы үстэ ытан өлөрбүтүм уонна атааканы саҕалыылларыгар сыгынаал биэрбитим. Бэйэм таҥара дьиэтигэр киирэн, өстөөх пулеметунан ыаллыы дьиэлэргэ баар ньиэмэстэргэ уот аһан уонча киһини өлөрбүтүм. Ол кэннэ ко­мандирым кэлбитэ, кинилиин кэккэ турар дьиэ­ни атаакалаабыппыт. Элбэхтэр этэ бы­һыы­лаах, мин сыыллан тиийэн гранатаны түн­нүк дьөлөҕөһүнэн бырахпытым. Дьиэҕэ киирэн иһэн, өссө биир ньиэмэһи өлөрбүтүм. Оннук дьиэттэн дьиэни ылан испиппит. Арай биир дьиэҕэ оҕо баарын булбутум. Уолчаан биир дьиэни ыйан биэрбитэ уонна онно ньиэмэс­тэр боппуолдьаҕа дэриэбинэ олохтоохто­рун кии­рэргэ күһэйбиттэрин эппитэ. Тиийэн, тыа­һа-ууһа суох харабылдьыты эрийэ сөрөө­бүтүм уонна боппуолдьаттан 26 ки­һини бос­холообутум. Оҕолор, дьахталлар үөрүү­лэ­рит­тэн сыллаа да сыллаа буолбуттара. Ол кэмҥэ политрук киирэн кэлэн, эн баар буо­лан кыайдыбыт дии-дии, хайҕаа да хайҕаа буолбута.

Ити иһин, полкабар бастакынан “Кыһыл Знамя” уордьаны ылан турардаахпын».

1941 сыл алтынньы-сэтинньи ыйыгар ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Наҕараадалыыр салаата үлэ­тин тохтото сыһан турардаах. Тоҕо диэтэххэ, фа­шистыы Германия сэриилэрэ ийэ дойдубут үөһү­гэр кимэн киирэр, киин куораттарбытыгар суо­һуур быһаарыылаах күнүгэр-дьылыгар дьиҥ чах­чы уһулуччулаах хорсун быһыыны оҥорбут Кыһыл армия байыаһын, ону даҕаны биирдии­лээн түбэлтэҕэ эрэ, наҕараадалыыр тыйыс кэмнэрэ этэ. Дьэ оннук Герой аата иҥэриллибэт, кини «Кы­һыл Көмүс сулус» мэтээлэ бэриллибэт са­ҕыгар кыра норуот бэрэстэбиитэлин Кыһыл Зна­мя уордьанынан наҕараадалааһын суолтатынан Сэ­биэскэй Сойуус Геройун ылыыга тэҥнээҕэ. Онуо­ха эбэн эттэххэ, 1930 сылга диэри бу уордьан дой­ду үрдүкү байыаннай наҕараадата буоларын эмиэ умнуо суохтаахпыт. Аҕа дойду Улуу сэриитин саа­май уустук түһүмэҕэр улахан наҕараадаҕа тик­сибит Өлүөхүмэ чулуу ыччата Прокопий Го­ломарев Улуу Кыайыыны Эльба өрүскэ көрсүөр диэри, өссө «Кыһыл Сулус», «Албан аат» II, III истиэпэннээх уордьаннарынан, «Хорсунун иһин», «Кенигсбери ылыы иһин», «1941–1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин» бойо­буой мэтээллэринэн бэлиэтэммитэ ки-ни айыл­ҕаттан ай­дарыылаах сүдү сэрииһит уонна дьиҥ­нээх Герой буоларын кэрэһилииллэр.

Өстөөх субу-субу кимэн киириитин Серпуховы көмүскээччилэр – 2-с кавалерия корпуһун буойун­нара өһөстүк төттөрү охсо олорбуттара. Онтон чаҕыйан элбэх сүтүктэммит вермахт коман­до­ва­ниета бу куорат аттынан дойду тэбэр сүрэ­ҕэр Москваҕа тоҕо анньан киирэрэ кыаллыа суо­ҕун өйдөөбүтэ, сүрүн охсуутун туһаайыытын улары­тарга күһэллибитэ.

Москва аттыгар Серпуховка фашистыы Гер­ма­ния талыы сэриилэрин – «Киин» армиялар бөлөх­тө­рүн дьулурҕа кимэн киириилэрин тохтотууга кыт­ты­­быт уонна өстөөҕү урусхаллааһыны саҕалас­­пыт саха саллааттарын, ол иһигэр Голомарев, тус­та­ры­нан генерал-майор Павел Белов: «Это пушеч­ное мясо, а не бойцы», – диэн эппит тылла­рын дуо­раана ситэ сүтэ илигинэ алҕаһын өйдөөбүтэ чахчы. Онуоха саха чулуу уолаттарын хорсун бы­­һыылара, айылҕаттан сэриилэһэр дьоҕурдара дьоһун тирэх буолбутун архыып докумуоннара бигэргэтэллэр.

***

Өстөөх кимэн киириитин сүрүн охсуутун ула­рыппыта, бу сырыыга ол кимэн киирии генерал-полковник Гудериан 2-с танка армиятыгар сүк­тэриллибитэ. Гудериан, былаан быһыытынан Ту­ла уонна Кашира куораттары сэриилээн ылаат, Мос­кваҕа соҕурууҥҥу, соҕурууҥҥу-илиҥҥи ха­йыс­ханан кимиэхтээҕэ. Сэтинньи 18 күнүттэн саҕа­ламмыт өстөөх 2-с тааҥка армиятын Москва ту­һаа­йыытынан кимэн киириитэ, киһитин уонна тех­никатын ахсаа­на көмүскээччилэри балтараа-ик­ки төгүл баһыйар буолан, маҥнай утаа балачча ситиһиилээхтик са­ҕаламмыта. Ол курдук, 17-с тааҥка дивизията уон­на генерал Эбербах бөлөҕө Кашира куораты көмүскээччилэри тоҕо анньан стратегия өттүнэн улахан суолталаах Ока өрүс туорааһынын былдьаан ылыахтааҕа. Сэтинньи бүтүүтэ 17-с тааҥка дивизия­та куорат соҕуруу кы­рыытыгар ыган кэлбитэ.

Бу эрэ иннинэ 2-с кавалерия корпуһун хаман­дыыра генерал-майор Белов икки төгүл Ар­ҕааҥҥы фронт командующайа Жуковы уонна Үрдүкү Бас командующай Сталины кытта телефонунан кэпсэппитин түмүгэр, Кашираҕа баар өс­төөх соҕурууҥҥу бөлөҕүн кимэн киирэн үнтү охсорго кытаанах сорудах сүктэриллибитэ. Онон сэтинньи 25 күнүгэр корпус Серпуховтан Каши­раҕа икки күннээх суһал айанын саҕалыыр. Ити аттаах холбоһук сэрии саҥа түөлбэтигэр баран истэҕинэ, үөрүүлээх сонун ситэ баттаан ылбыта: 2-с кавалерия корпуһа уларыйан 1-гы гвардиялыы кавалерия кор­пуһа диэн бочуоттаах аат сүктэриллибитэ. Онтон кини састаабыгар киирэр 5-с кавалерия дивизията – 1-гы гвардиялыы кавалерия дивизията, 9-с кавалерия дивизията – 2-с гвардиялыы кавалерия дивизията диэн ааттаммыттара. Онон бу холбоһук састаабыгар киирэн бойобуой сүрэхтэниини төһө да тыйыс усулуобуйаҕа буоллар ситиһиилээхтик ааспыт Саха сирин аттаах сэрииһиттэрэ Москва көмүскэлигэр күргүөмнээх геройдуу быһыыларынан кинилэр чаас­тара Аҕа дойду Улуу сэриитин историятыгар аан бастакынан гвардеец үрдүкү аатын ылыы­тыгар тус кылааттарын киллэрбиттэрэ. Онон бу түгэн, дьиҥэр, саха омук байыаннай историятыгар дьоһун миэстэни ылыахтаах, умнуллуо суохтаах, улахан буукубанан суруллуохтаах.

Сэтинньи 27 күнүгэр генерал-майор Белов 1-гы гвардиялыы кавалериятын корпуһа Кашира куо­раты булан Үрдүкү Бас командование бойобуой сорудаҕын толорорго туруммута. Архыып саһар­быт докумуоннарыттан көрдөххө, сэтинньи 29 күнүгэр Үлэһит-бааһынай Кыһыл армиятын 1-гы гвардиялыы кавалериятын корпуһа, төһө да өс­төөх тааҥканан кимэн киириитин утары охсуһар анал сэриитин сэбэ, салгынтан саба түһүүгэ хах­хата суох буоллар, генерал-полковник Гуде­риан баһылыктаах аатырбыт тааҥка холбоһугар самнарыылаах охсууну оҥорбута. Белов бири­кээһинэн өстөөх командованиета үөйбэтэх өт­түт­тэн өмү­түннэрэн, гвардиялыы кавалерия кор­пуһа ньиэмэстэр 2-с тааҥка армияларыгар икки кынаттарынан соһуччу кимэн киирбитэ уонна суу­һарыылаах охсууну оҥорбута. Бу мындыр опера­цияҕа бултуу үөрүйэх, булугас өйдөөх гвардеец сахалар үгүс ахсааннаах тааҥкалар быыстарынан атынан көтүтэ сылдьан бэрт сымсаҕайдык тут­тан киирсэн, өстөөх тимир көлөлөрүн уматан бэйэ­лэрин холбоһуктарыгар тирэх буолбуттарын сэрэйиэххэ эрэ сөп. Хамандыыр бу соһуччу дьаһа­ныыта 1-гы гвардиялыы кавалерия корпуһун урусхалланыыттан быыһаабытын сэргэ, Москва соҕурууҥҥу кынатын көмүскүүр Үрдүкү Бас ко­ман­дование киниэхэ сүктэрбит сорудаҕын сити­һиилээхтик толорбута – генерал-полковник Гуде-
риан 2-с тааҥкатын армиятын чугуйарга күһэйбитэ.

Өстөөх кимиитин төттөрү охсоот, корпус чаас­тара аны бэйэлэрэ кимэн киириилэрин эптэр эбэн, сэтинньи 29 күнүнээҕи кыргыһыыга утары­лаһааччылар тирэх пууннарын – Умрышенки, Верзилово, Стародуб, Пятница дэриэбинэлэри фа­шист халабырдьыттарыттан босхолообуттара. Он­но аҥаардас Пятница нэһилиэнньэлээх пууну бос­холооһуҥҥа аттаах гвардеецтар тыһыынчат­тан тах­са өстөөҕү суох оҥорбуттара. Өссө төгүл то­һо­ҕолоон эттэххэ, 1-гы гвардиялыы кавалерия корпуһа Кашира куораты турууласпатаҕа буоллар, вермахт Коломнанан Москваҕа диэри көҥү көтөн тиийэр кыахтааҕа.

Бу түгэн туһунан учуонай Дмитрий Петров ар­хыыбыгар харалла сытар 8-с гвардиялыы ка­валерия полкатын саха саллаатын, Кашира иһин кыргыһыыга ытык иэһин чиэстээхтик толорон «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт Александр Ивано­вич Рудых ахтыытыгар маннык кэпсэнэр: «В конце ноября 1941 года наш 72-й кава­лерийский полк, впоследствии преоб­разо­ванный в 8-й гвардейский полк, перебросили под Каширу, где шли жесткие и упорные бои. Здесь было много жертв, в том числе много легло и моих земляков – якутян и многие были ранены.

В результате героизма и самоотвержен­ности всего личного состава полка нам удалось не до­пустить врага к Кашире, отбить жестокие атаки противника. Наш полк с боями продвигался вперед, нанося врагу большие потери. Освободи­ли гг. Венев, Одоево, Козельск, Мосальск, Ста­линогорск. В этих боях я получил ранение.

В начале 1942 года мы уходили в рейд. В строю тогда из нас, якутян, осталось очень мало».

Төһө да сэтинньи 13 күнүттэн ахсынньы 5 кү­нү­гэр диэри ыстаап иһитиннэриитинэн үс ты­һыын­чаттан тахса сүтүктэннэр, 1-гы гвар­диялыы ка­валерия корпуһун саллааттара уонна хаман­дыырдара фашистыы Германия сэбилэ­ниилээх күүс­тэрэ Москва куоракка кимэн киирии­лэрин икки тыҥааһыннаах сиргэ хорсуннук уонна сата­быллаахтык тохтотон, ийэ дойдутун көмүскүүр Үлэһит-бааһынай Кыһыл армиятын маҥнайгы бы­һаарыылаах кыайыытын түстэспиттэрэ. Бу сити­һиигэ быһаччы кыттыгастаах саха гвар­деец­тарын аҕа дойду, норуот, кэнчээри ыччат умнуо суохтаах.

Аҕа дойду Улуу сэриитин маҥнайгы ыйдары­нааҕы иитэ-саҕата суох чугу­йуу кэнниттэн бэйэ бодотун тардыммыт Үлэһит-баа­һынай Кыһыл ар­мията ахсынньы 5 күнүгэр саҕаламмыт Москва аттынааҕы утары кимэн киириитин туһунан биир суолталаах түмүгү таһаарар күн бүгүҥҥэ диэри устуктардаах. Холобура, учуонай Дмитрий Петров Подольскайдааҕы байыаннай архыыптан булбут араас-араас чах­чылардаах докумуоннарыгар си­гэн­нэххэ, 1-гы гвар­диялыы кавалерия корпуһа утары кимэн киирии былааныгар киирбитэ-киирбэтэҕэ чопчу билли­бэт. Арай генерал-ма­йор Белов аттаах гвардеецтара Үрдүкү Бас ко­мандование ол торумнааһыныгар киирбит эбит буол­лахтарына, Москва аттынааҕы утары ки­мэн киирии генерал-полковник Гудериан 2-с тааҥ­катын армиятын чугутууттан саҕаламмыт диэн сабаҕалыахха сөп. Өссө эбэн эттэххэ, кинилэр ийэ дойду тэбэр сүрэҕин аттынааҕы өстөөх «Киин» армиялар бөлөхтөрүн соҕурууҥҥу эҥэрин эрги­йэн ылан үлтүрүтүүгэ бэйэлэрин дьайыыларынан табыгастаах түгэни үөскэппиттэрэ биллэр.

Онон Үрдүкү Бас командование «Отстоять Каширу, затем, перейдя в наступление, взять горо­да Венев, Сталиногорск, Козельск, подойти к Варшавскому шоссе и перерезать его» диэн бойобуой сорудаҕын, 1-гы гвардиялыы кавалерия корпуһа, ол иһигэр гвардеец сахалар чиэстээхтик толорон, Москва куорат көмүскэлигэр уонна утары кимэн киириигэ саҕалаабыт албан ааттаах суолларын салҕаан, төһө да үгүс сүтүктэннэллэр, Кыайыы күнүн арҕаа Греманияҕа, Эльба өрүс үрдүгэр, Берлинтэн икки көстөөх сиргэ, англи­чаннары кытта көрсүбүттэрэ.

***

Аҕа дойду Улуу сэриитин чинчийбит историк учуонай Дмитрий Петров туруорсуутунан 1968 сыллаахха Новгород уобалаһын Ильмень күөлүн үрдүгэр фашистыы Германия халабырдьытта­рыт­тан Старай Русса оройуонун босхолооһуҥ­ҥа өлбүт саха буойуннарыгар обелиск турбутун ту­һу­нан эрдэ сырдатан турабыт. Кини, бу бачыы­мын салҕаан, гвардеец сахалар өссө биир улахан бөлөхтөрө ийэ дойдуларын тэбэр сүрэҕэ Москва куорат көмүскэлигэр сырдык тыыннарын толук уурбут, хааннарын тохпут, хорсун быһыылары оҥорбут сирдэригэр Кашираҕа мэҥэ өйдөбүн­ньүк олохтуурга турунар. Ол иһин 1969 сыллаахха олунньу 14 күнүгэр Саха АССР Үрдүкү Сэбиэ­тин Президиумун бэрэссэдээтэлэ Александра Яковлевна Овчинниковаҕа официальнай сурук ыытар: «…считаю нужным наметить и осуще-ствить мероприятия по увековечению их памяти. Прилагаю мотивы на 19 листах».

Өрөспүүбүлүкэ оччотооҕу салалтата – Сэбиэс­кэй Сойуус коммунистыы партиятын обкома ис­торик учуонайы 1970 сыллаахха Саха АССР аатыттан Кашираҕа мемориал билиитэ туруоруу­ну туруу­лаһарга боломуочуйалыыр:

Секретарю Каширского Горкома КПСС

Председателю Исполкома Каширского

Райсовета депутатов трудящихся

14 апреля 1970

В 1941–1945 годах народы Якутии, как и другие народы Советского Союза, принимали непосредственное участие в боях с немецко-фашистскими захватчиками. Они воевали на всех фронтах, во всех родах войск и на протяжении всей войны. Тысячи из них за боевые подвиги награждены орденами и медалями. Многие пали на полях сражений, с честью исполнив свой долг перед Родиной.

Особенно значительная группа, 542 якута воевали в составе 2-го кавалерийского корпуса генерал-майора Белова.

25 ноября корпус, в том числе прибывшие 8 ноября якутяне, начал форсированный марш из района Серпухова к Кашире. 27 ноября они вступили в смертельную схватку с немецко-фа­шистскими захватчиками, пытавшимися овла­деть Каширой. Завязались ожесточенные бои на подступах к этому древнему подмос­ковному русскому городу.

В результате героизма и самоотверженно-сти всего личного состава, в том числе якутян, были отбиты все атаки противника. Конногвар­дейцы закрыли своей грудью южные ворота столицы и в тесном взаимодействии с другими частями Красной Армии нанесли сокрушитель­ный удар южной группировке противника. Ноябрь­ское наступление гитлеровцев на Мо-скву потерпело полное фиаско.

В жестоких боях с врагом немало людей из Яку­тии навсегда сложили под Каширой свои головы.

По инициативе Петрова Д.Д. Якутский об­ком КПСС, учитывая вышеизложенное и исхо­дя из глубокого уважения к памяти своих зем­ляков, отдавших свою жизнь за свободу социа­листической Родины, и в связи с 25-летием Побе­ды над фашистской Германией, просит Вас, если Вы считаете возможным, наметить и осуществить меры по увековечению памяти воинов-якутян, отдавших свою жизнь в боях за Каширу.

Для переговоров по этим вопросам и озна-комления Вас с документами и материалами, выявленными в Архиве Министерства Обо­роны СССР, командируем в качестве своего представителя научного сотрудника Якутского филиала СО АН СССР, кандидата исторических наук Петрова Дмитрия Дмитриевича.

Секретарь Якутского обкома КПСС

                                        /В. Павлов/

Дмитрий Дмитриевич кэпсэтиитин кыайан, ар­хыып докумуоннарынан итэҕэтэн, коммунист партия Каширатааҕы горкома 1970 сыл ыам ыйын 13 күнүгэр «Об увековечении памяти воинов-якутян, погибших в боях с немецко-фашистскими захватчиками под Каширой в 1941 году» диэн ааттаах анал уурааҕы ылар: «Заслушав сообщение представителя Якут­ского Обкома КПСС, научного сотрудника Якут­ского филиала СО АН СССР Петрова Д.Д. Бюро ГК КПСС и Исполком Горсовета постанов­ляют:

В целях увековечения памяти воинов-якутян, погибших в боях с немецко-фашистскими захват­чиками под Каширой в 1941 году, возложить на братской могиле монумента в районе д. Зен­диково плиту с надписью “Воинам-якутянам, пав­шим в боях за оборону Москвы в 1941 году, от трудящихся Каширы”».

Аҕа дойду Улуу сэриитигэр ийэ дойдуларын көмүскээбит Саха сирин буойуттарын албан аат­тарын үйэтитии боппуруоһунан уопсастыбаннай деятель уонна бөдөҥ чинчийээччи Дмитрий Пет­ров үгүстэ туруорсара да өйөбүл ылара ахсаан­наа­ҕа. Бу сырыыга кинини Саха АССР Үрдүк Сэбиэ­тин Президиумун бэрэссэдээтэлэ Александра Ов­чин­никова өйөөбөтөҕө буоллар туруорсуута ыйа­нан да хаалар туруктааҕа. Саха сирэ ССРС атын нацио­нальнай өрөспүү­бүлүкэлэриттэн бастакынан Мо-сква куорат көмүскэлигэр кыттыбыт биир дойдулаахтарыгар анаммыт өйдөбүнньүгү туруорбута. Ол бэлиэ Улуу Кыайыы 30 сылыгар Кашира аттынааҕы Зендиково дэриэбинэҕэ ууруллубута.

Панкратий Петров

Чолбон. — 2020. — №5

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *