«Санааларым – аҕам соноҕосторо»

Саха уолаттара маладьыастар!

 Арсен Томскай кинигэтин аахтым. «Индрайвер. От Якутска до Кремниевой долины» диэн. Дьэ, сөхтүм. Сахаларга да үтүөкэннээх ыччаттар бааллар эбит диэн астынным. Улуу убайбыт Өксөкүлээх Өлөксөй үйэлэри уҥуордаабыт өлбөт-сүппэт этиилэригэр эппит баҕа санаатын курдук, чахчы да, атын омук ааттаахтарын кытары тэбис-тэҥҥэ иэхсэн барсан иһэр, эппиэттэһэр Арсен Томскай курдук уоллаахпытынан киэн тутуннум. Ол курдук эмиэ аан дойду таһымыгар тахсыбыт саха чулуу уолаттара «Майтона» тэрилтэ салайааччылара  Алексей, Афанасий Ущницкайдар уонна Арсен төһөлөөх саха ыччатын санааларыгар санаа, күүстэригэр күүс эбэллэрэ, аҥардас сүүһүнэн, тыһыынчанан саха ыччатын хамнастаан үлэлэтэн, аһатан-таҥыннаран олороллоро туохха да тэҥ буолуой! Аны туран бу уолаттар үһүөн  коронавируһу утары төрөөбүт республикаларыгар бэйэлэрин чааһынай хармааннарыттан 45 мөлүйүөнү көрбүттэрэ бэйэтэ улуу дьыала! Тэҥнээн көрүҥ, сирбит баайын хоро таһа олорор, өссө сыстыганнаах ыарыытынан сутуйар Коробов «ЯТЭК» тэрилтэтэ баара-суоҕа 50 мөлүйүөнү эрэ биэрдэ!!! Онон Томскай, Ущницкайдар курдук үтүө ыччаттардаах  омук өлөн-охтон биэриэхпит суоҕа диэн эрэх-турах санаа үөрдэр.

12.02.2020 с.

 

Гаджеттар

Гаджеттар киһи-аймах эмоциятынан аһылыктанан олорор үйэлэрэ кэллэ. Дьол, баай-тот, өҥ, үтүө олох инстаҕа баар. Фейсбукка өйдөөх, бастыҥ санаалар күүлэйдииллэр. Вконтакте олох үтүөтэ, туох баар хайысхата тиирэ киэптиир. Ватсапка тиһэх сонуннар, хоп-сип, ким тугунан дьарыктанара тиһигин быспакка суккуллар. Киһи киһини кытары тыыннаахтыы кэпсэппэккэ массыына нөҥүө сибээстэһэр үйэтэ кэллэ. Онон олох үтүөтэ гаджеттарга баар буолла. Дьиҥнээх олоххо туох хаалла? Омос көрдөххө өлбөөркөй олох, салгымтыалаах күннээҕи кыһалҕа, иирсии, ээл-дээл сыһыан о.д.а. Дьэ күнү-күннүктээн киһи-аймах массыыналарга тыыннаах эмоцияны кутара төһө туһалааҕа эбэтэр кутталлааҕа эбитэ буолла? Бүгүн сиэмэх гаджеттар (массыыналар) хас эмэ триллион тыыннаах киһи эмоциятынан аһылыктананнар бэйэлэрэ тыыннаах харамайга кубулуйбаттара буолуо дуо? Ол оннук куттал суох диэн ким этиэй? Дьэ онно баар буолуо турдаҕа киһи-аймаҕы дьиҥнээхтии эһэр куттал!

25.02.2020

 

«Улуу көһүү» эбэтэр барытын ватсап быһаарар

Киһи-аймах олоҕо виртуальнай эйгэҕэ көһөн эрэр. Олохпут  үксэ кэриэтэ виртуальнай эйгэнэн эрэ салаллар. Төлөбүр барыта мобильнай баан нөҥүө, үөрэҕи билиини интернеттэн ылаҕын, культурнай эйгэ ситиһиилэрэ, сонуннара үксэ ютуб, инстаграм көмөтүнэн, биллэрии, сонуннар, айан, күүлэй барыта эмиэ социальнай ситимнэр нөҥүө.  Аймахтарбытын, табаарыстарбытын кытары илэ көрсөн кэпсэтэр наадата да суох курдук буолла. Ону ааһан дьиэтээҕилэргин кытары кэпсэтэр кытта уустугурда. Бара сатаан атын хостон атын хоско сытан ватсабынан наадабытын этэр буоллубут. Биһиги курдук саастаах дьоҥҥо барытын ватсап быһаарар. Онтон үлэ-хамнас дьонугар коллегалар да наадалара суох, көмпүүтэр саамай туллар тутаах буолла. Эдэр ыччат сарсыарда хараҕын хайа тардаат төлөпүөн үрдүгэр түһэр, ол курдук, утуйуор диэри илиититтэн араарбакка күнү быһа дэйбиирдэнэр. Кэпсэтэрэ, күлэрэ-үөрэрэ, оонньуура, сынньанара барыта төлөпүөнүн эрэ кытта. Ол курдук сарсыарда уһугуннарар, киэһэ утутар хоонньоһор холоонноох доҕорбут төлөпүөн. Онон киһи-аймах виртуальнай эйгэҕэ нууччалыы эттэххэ, «великое переселение» оҥордо.

25.02.2020

 

Айылҕабыт харыстыа

Киһи өлөн баран этэ-сиинэ буорга кубулуйар дииллэр. Ол өҥнөөх буортан Айылҕа араас үүнээйилэри үүннэрэн киһи-аймаҕы, кыылы-сүөлү  аһатар-сиэтэр тыынныыр. Барыта эргийэ турар. Ол иһин Айылҕа оҕолоробут дэнэбит, өбүгэлэрбит тыыннарын тута сылдьабыт дэнэбит. Былыр-былыргыттан Ийэ Айылҕа биһигини харыстыыр, араҥаччылыыр диэн билинэбит. Хараҥа Куйаартан араас атын тыыннар, хамсаныылар кэлэр түбэлтэлэригэр Аар Айылҕабыт харыстыа диэн бары итэҕэйэбит. Өскөтүн Аҕа Халлаантан араас куһаҕан дьайыылар киһи-аймаҕы кэбирэтэр түбэлтэлэтигэр, Ийэ сир барахсан көмүскүө, араҥаччылыа диэн бигэ санаалаахпыт.

25.02.2020

 

Мэйии кистэлэҥэ

Улуу учуонай Бехтерев сиэнэ профессор Бехтерева «мозг – это сосуд» диир. Оттон аатырар профессор А. Черниговская «у мозга своя жизнь» диир. Улуу өйдөөх дьахталлар билэн эппиттэрэ буолуо. Оччотугар киһи мэйиитигэр салгынтан санааны  тутан ылар диэн буоллаҕына ким эрэ үтүө да, алдьатыылаах да санаалары  угуон сөп эбит. Холобура, партийнай бонзалары төлөпүөнүнэн «бэйэҕитин суох оҥоруҥ» диэн дьаһайаллара «Синий кит» курдук оҕолорго кутталлаах оонньууга тиэртэҕэ. Мэйии үлэтин кистэлэҥин ким да быһаарар кыаҕа суох. Холобура,  Альцгеймер ыарыыта хантан кэлэрий? Нэһилиэстибэнэн бэриллэр диэн буолар да, төрдүлэригэр оннук ыарыыта суох дьон эмиэ ыалдьаллар дииллэр. Эбэтэр Айылҕа кырдьаҕас дьону Өлүүттэн куттаналларын харыстаан итинник дьаһайара дуу? Мэйии киһи этиттэн-сииниттэн туспа олохтоох буоллаҕына, ким биһигини дьаһайарый диэн сокуоннай ыйытыы үөскүүр.

21.03.2020

 

«Киһилии сирэйэ суох»

 Көлүөнэ уларыйар кэмэ араастык буолар. Билигин дойду үрдүнэн информационнай технологиялар олохпутугар өтөн киирдилэр. Ол үтүө көстүүтүнэн биһиги Сахабыт сиригэр «Индрайвер», «Майтона» курдук чулуу саха уолаттара тэрийбит тэрилтэлэрэ аан дойду таһымыгар таҕыстылар. Киһи эрэ саныы-саныы үөрэр, ыччаттардаахпын ээ диэн киэн туттар патриот дьоннорбут буоллулар. Кинилэр тэрийбит тэрилтэлэрэ, бастатан туран, киһиэхэ киһилии сыһыаннаһыыга, киһини сайыннарыыга тирэҕирэр.  Ол эрээри олох барыта биир тэҥ буолбат. Чуолаан Сахабыт сиригэр сонуннары киэҥник тарҕатар эйгэҕэ информационнай технологиялары киллэрии олус ыарыылаахтык, элбэх киһи олоҕор  алдьатыылаахтык бара турар. Ама да аныгы технологиялары олоххо киллэриэхпитин баҕарбыппыт иһин, киһи киһини харыстыахтаах, киһиэхэ киһилии сыһыан баар буолуохтаах этэ буоллаҕа. Ол иһин мин билигин биһиги эйгэбитигэр киирэр уларыйыылары «киһилии сирэйэ суох» (нечеловеческим лицом) буола турар диэн санаалаахпын.

 

Дойду ахтылҕана

Сахалар Айылҕаны кытары сибээстэрин биир туоһутунан дойду туһунан өйдөбүл буолар. Дойдуларыттан ыраах олорор үгүс сахалар тоҕо эрэ  дьоммун аҕынным, кинилэргэ  баран кэлбит киһи эҥин диэбэттэр. Саха үгүс араҥата: «Дойдубун наһаа аҕынным. Дойдубар баран кэлбит киһи. Түүн түһээн дойдубар сылдьар эбиппин» диэн кэпсэтиилэри үгүстэ истэбит. Саха Айылҕаны кытары сибээһин биир ураты көстүүтэ – дойду ахтылҕана.

21.03.2020

 

«Коронавирус кэмэ»

 Киһи-аймах хайа баҕарар көлүөнэтэ туох эрэ ураты кэмҥэ олорон ааһар. Холобура, киһи аан бастаан космоска көтүүтэ, Америкаҕа буолбут улуу депрессия, испанка дойдуну имири эһиитэ, Возрождение кэмэ о.д.а. Биһиги үйэбит биир бэлиэ кэминэн киһи-аймаҕы көҕүрэтэр сыаллаах айыллыбыт бактеорологическай сэрии сэбэ – «Коронавирус кэмэ» диэн ааттаах пандемия буолуоҕа. Ол курдук, бу пандемия информационнай технологиялар курдук киһиттэн киһини тэйитэр дьайдаах. Бу кэмҥэ дьоннор бэйэ-бэйэлэрин кытары илии тутуһан истиҥник дорооболоһоллорун, көрүстэхтэринэ сылаастык сыллаһалларын,   үөрэ-көтө бары бииргэ мусталларын тохтотто.  Киһи-киһиттэн куттанан куота сылдьар, уулуссаҕа дьону көрдөххүнэ биир-икки миэтирэнэн ыраах сылдьыахтааххын диэн буолла, бырааһынньыктар, үөрүүлээх түгэннэр биллэ аҕыйаатылар, онто да суох олохпутугар баар Соҕотохсуйуу күөртэннэ. Коронавирус кэмэ – бары дойдулар пандемияны утарарга төһө түмсүүлээхтэрин, Сир диэн барыбыт олорор сирбит буоларынан көмөлөсүһүүгэ экзамены туттарыылара буолар. Ону ааһан Великобритания курдук сайдыылаах дойду биир сирэйэ принц Чарльз коронавируһунан ыалдьыбыта, бу ыарыы үрдүк сололоохтору да, боростуой дьону да биир тэҥник ыарытыннаран баай-дуол, соло, чыын-хаан диэн тутах сыаннас буоларын эмиэ биллэрэн эрдэҕэ.

24.03.2020 с.

 

Көрүөхтэн сүөргү

Аҕыйах ахсааннаах омук атын элбэх ахсааннаах омуктартан уратыбыт элбэх диэн билэр- көрөр дьон суруйаллар. Мин көрдөхпүнэ, биир оннук уратыбытынан олохпут бары эйгэтигэр  араас оһуордарбытын кыахпыт баарынан киэҥник тутта сатыырбыт буолар. Биллэн турар, биһиги курдук былыргытын улаханнык өйдөөбөт, сэбиэскэй кэмҥэ омук быһыытынан үгүс өйдөбүлбүтүн сүтэрбит омук уонна тугу гыныахпытый? Омук быһыытынан  кистэлэҥмит диэн олоҥхобутугар, тойукпутугар, уопсайынан, тылбытыгар- өспүтүгэр, сиэрбитигэр-туоммутугар, оһуорбутугар-мандарбытыгар хаалбыта биллэр. Кэлиҥҥи сылларга «Стройкон» диэн дьиэ тутар тэрилтэ Аал Луук маһы элбэх этээстээх туппут дьиэтигэр ыйаабыта көрүөхтэн эриэккэс үчүгэй! Сити курдук араас көстүүлээх, биһирэнэр сирдэрбитигэр омукпут оһуора, ойуута-мандара ыраахтан дьэрэлийэн көстөрө, ыҥыра-угуйа турара дууһабытын сылаанньытар, манньытар бөҕө буоллаҕа! Ол эрээри сорох түбэлтэлэргэ, хомойуох иһин, эрэ диирбитигэр тиийэбит. Өйдөөн көрбүккүт эбитэ дуу, Дьокуускай куорат сорох уулуссаларыгар баар бөх дьааһыктарыгар саха омук оһуора- мандара эриллэн, кир-хах буолан турара көрүөхтэн сүөргү…

 

Улуу Мэнни Пакьяо уонна … биһиги дьокутааттарбыт

Мэнни Пакьяо – Филиппин судаарыстыбатыгар буор дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт уол билигин аан дойдуга биллэр спортсмен. Кини 8 араас ыйааһыҥҥа аан дойду чемпиона буолбут уникальнай, суос-соҕотох боксер.  Бүгүн күннээххэ Пакьяо төрөөбүт дойдутугар Филиппины судаарыстыбатыгар 300-тэн тахса киһи коронавируһунан ыалдьыбыта биллибит. Сенатор Пакьяо сонно тута норуотугар көмөнү оҥорору уталыппатах. Кини этэринэн, өскөтүн эн чахчы норуот лидерэ буоллаххына, төрөөбүт дойдуҥ үтүө да, кыһалҕалаах да күннэригэр куруук инники сылдьыахтааххын. Ол сиэринэн улуу боксер Мэнни Пакьяо фондата 50000 коронавируһу бэрэбиэркэлиир тест уонна оччо медицинскэй маасканы дойдутугар көмөлөспүтүн туһунан социальнай ситимнэргэ кэпсээн толору. Итинник сонуннары аахтахха хайа баҕарар киһи тутатына бэйэтин дойдутун саныы түһэрэ бааламмат. Ол курдук, биһиги хайа да таһымҥа норуотунан талыллыбыт дьокутааттарбыт  тугу эмэ улуустарыгар көмөлөспүттэрин туһунан сурах-садьык тоҕо эрэ суоҕун саныы түһэҕин. Биллэрин курдук, улуустааҕы балыыһаларга коронавируһу утары үлэлииргэ үп- харчы тоҕо тардыллан турбатаҕа чахчы. Соторутааҕыта буолбут медицинскэй үлэһиттэр штаттарын кыччатыы содулугар балыыһа чэчирээн кэлбэтэҕэ биллэр. Маннык наһаа бэрдэ суох туруктаах балыыһаларбытыгар биһиги дьокутааттарбыт тугу эмэ көмөлөһөллөрө эбитэ дуу суоҕа дуу?  Баҕар, сорохтор сэмэйдэрэ бэрт буолан көмөлөһөллөрүн кистээн хаһыатынан, араадьыйанан, телевизорынан, интернетинэн  кэпсээбэттэрэ буолуо дуу диэн эрэл санаа эмиэ да киирэн кэлэр…

25.03.2020 с.

 

«Эстэн эрэр ыал сүөһүтэ харсыык буолар» — 

диэн сахаларга олус бэргэн өс хоһооно баар. Мин итини иһиттэхпинэ, олохпор буолбут биир түгэни санаан кэлэбин. Урут оскуола оҕолорун соҕуруу илдьэн күүлэйдэтэр үгэс баара. Мин кэпсиир түбэлтэм Сэбиэскэй Сойуус эстээри тыҥаан турар кэмэ этэ. Биһиги иккиэ буолан Хабаровскайынан, Владивостогунан оҕолору экскурсиялата бардыбыт. Дьэ ол кэмҥэ өлүү түбэлтэлээх Казахстан Сойуустан тахсар айдаана буолла. Автобуһу түҥнэрдилэр эҥин диэн телевизорынан айдаан бөҕө. Ол да иһин ханна барытыгар, биһигини, кыччаҕар харахтаахтары, туора көрүү саҕаламмыта. Бэл, мин хайа эрэ Владивосток музейыгар тиийэн баран аҕыйах ахсааннаах норуоттар музейдарын аанньа ахтан көрдөрбөтүгүт диэн санаабын этиэхпэр диэри. Билигин санаатахха, дьон отуора хамсаан, өй-санаа алдьанан, кырдьык даҕаны, эстэн эрэр дойду дьоно харсыык бөҕө буолаахтаан эрэр кэммит эбит. Аэропорка дойдубутугар көтөөрү кэллибит. Малы-салы уурар камераҕа уочаракка турдахпына, көрдөрөн туран араас омуктар соруйан мин иннибэр киир да киир буоллулар. Мин туран айдаан бөҕөтүн тартым. Уонча киһини кытары тэбис-тэҥҥэ аахсабын. Кинилэр да миигиттэн ордуга суохтар. Ол да буоллар син ампаалыктанан оннубутун буллубут. Билигин санаатахха, бары да өйбүт-санаабыт буомуран, ама дьонтон атыммыт сүрдээх буоллаҕа. Дьон кыыла турбут диэн итини этэн эрдэхтэрэ. Муҥнаахтар, бары да эстэн эрэр дойду олохтоохторо буоламмыт ол ыарыыта, кыһыыта-абата барыта хара былыт буолан барыбыт үрдүнэн барыйан турарын уйбакка харсыыктаһан эрдэхпит дии саныыбын.

28.01.2020

 Н. Аргунова-Логлоҕорууна.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *