Сөҕөн баран сөтөллөҕүн эрэ

Уопсастыба сайдан истэҕин аайы былыр- былыргыттан төрүттэрэ – уустара «уопсастыба сүмэтэ» буолбуттарынан өттөйөөччүлэр, өҥнөнөөччүлэр элбииллэр. Буолумуна, «төрүт- уус баай дьон ыччата», «былыргыттан үөрэхтээх дьон ыччата», «дьоно- сэргэтэ төрүкүттэн салайар үлэһиттэр» эҥин диэн өйдөбүл элбэх. Ол бааламмат. Былыр- былыргыттан «ытык дьон ыччата,  үтүө дьон төрүөҕэ» диэн өбүгэлэрбит мээнэҕэ эппэтэхтэрэ чахчы. Соторутааҕыта Дьокуускай куоракка төрөөбүт, маанытык улааппыт чүөчэни көрүстүм.  Онно өйдөөбүппүнэн кини хаартыскалаах альбом таһаараары сылдьар эбит. Онно эдьиийдэрин кытта былыргы баай хотуттарын курдук «хаарыска- солкоҕо сууланан», «көмүһү, алмааһы иилинэн» таҥнан- симэнэн түһэллэр үһү. Ол кимиэхэ наадалааҕын соччо өйдөөбөтүм да буоллар, сөбүлэһэн кэҕиҥнээтим. Мин билэрбинэн кини эбэтэ, эһэтэ үйэлэрин тухары колхуос, онтон сопхуос хара үлэтигэр миккиллибит дьон. Баҕар аныгы бырайыак быһыытынан  саха былыргы хотуттарын таҥастарын тилиннэрэ сатыыллара да буолуо. Туох билиэй? Онтон уулусса устун хааман иһэн, биир саастаах дьүөгэм эдэрчи дьүөгэтин саҥа ылбыт дьиэтин малааһынын туһунан кэпсээбитин санаатым. Киһи хараҕа халтарыйар дьиэтигэр кыһыл көмүс солотуулаах фонтан, киис тириитинэн  бүрүллүбүт софа, киинэҕэ эрэ көстөр  сыаналаах улахан китайскай вазалар уо.д.а. туһунан сөҕөн- махтайан кэпсээбитэ. Киһи ону баалаабат. Үптээх- харчылаах буоллаххына халлаантан  ыйы да ылан ыйыырыҥ көҥүл кэмэ. Интернеккэ аахтахха, олигархтар аҥардас бэйэлэрин, оҕолорун таҥастарын- саптарын, симэхтэрин сыаната киһи өйүгэр баппат элбэх сууммалаах. Атын баайдарын ырыппакка да эрэ. Ол туһунан  санаатахха да сөҕөн баран сөтөллөҕүн эрэ. Дьиктитэ баар, хамнастан хамнаска олорор дьон төһө да олигархтары, тиэрэ байбыт тойоттору, дьокутааттары үөхтэрбит үксүбүт кинилэр курдук «баайдык» олоруохпутун баҕарарбыт аһары күүстээх. Ити хас биирдиибит баҕата айылҕаттан бэриллибитэ эбитэ дуу, уопсастыба ирдэбилинэн сайдыы эбитэ дуу? Ону билбит суох.

«Төрөөбөтөх буоллар төгүрүк барыыс буолуо эбит»

Саллаат Егоров Трофим Петрович, 1924 с. төрүөх. Аллыҥа нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, «Кыhыл Күүс» колхоз чилиэнэ. Кыһыл Армияҕа  от ыйын 7 күнүгэр 1943 с. Ньурба ОБК ыҥырыллыбыт. Комсомолец Егоров Т.  от ыйын 7 күнүгэр 1944 с. сэриигэ ылбыт баастарыттан өлбүт. Литва республикатын Вильнюсскай уобалаhыгар «Белая Бока» диэн имение аттыгар братскай ииҥҥэ көмүллүбүт. Саллаат Трофим Егоров дьонугар ыыппыт бастакы суругар: «Мин барар суолга бардым. Онон эhиги ол-бу дуумайга-санааҕа түhэн олорумаҥ. Киhи- аймах барар суола аhыллыбыт буоллаҕа дии, ону хайдах гыныаҥ баар этэй? Төрөөбөтөх буоллар төгүрүк барыыс буолуох эбит. Эрэйгэ- муҥҥа сылдьыах ыйаахтаах-оҥоhуулаах дьон эбиппит. Саатар хаалынньаҥнарга халлаан кытары сэриилэhэр эбит буоллаҕа. Онон хаалбыт дьон тобоҕо истэринэн аччыктаабакка, таҥаhынан дьүдэйбэккэ олороргут буоллар үчүгэй дьыала буолуох эбит. Киhи баран өлөр сиригэр баран өлүөххэ биитэр кэлиэххэ буоллаҕа дии…». Төһө да Улуу Кыайыы 75 сыла аастар, алааһыттан быкпатах, сэриилэһэ барарыгар 19 -таах эрэ тыа ыалын сэмэй уолчаанын суругун ааҕан баран киһи эрэ сүрэҕэр ыттарар, уйадыйар, хараастар….

Өбүгэҥ көмүскэлэ

Айдарыылаах дьон сүбэлэрин көтүппэккэ, тэһиппэккэ ааҕабыт. Ордук ыарахан, муунтуйбут кэммитигэр. Кинилэр биир сүбэлэринэн, ханнык баҕарар ыарахан кэмҥэр өбүгэлэрин дьарыктарын өрө тутан ону туһан дииллэр эбит. Өскөтүн төрүттэриҥ тугунан дьарыктаммыттарын билбэт да буоллаххына, түүлгүнэн- биккинэн билэ сатаа, ону туһан дииллэрэ, арааһа, олохтоох соҕус быһыылаах.  Өбүгэҥ бастыҥ иистэнньэҥ, уус буолбатаҕын да иһин асчыт, билгэһит, отоһут буолуон сөп. Ким эрэ өбүгэтэ сүөһүгэ сыстаҕас, онон кини көрбүт сүөһүлэрэ торолуйа улааталлара буолуо. Сорох киһи өбүгэтэ сэһэнньит, кэпсээнньит буоллаҕына аныгы үйэ сиэринэн ютубка блогер эбэтэр ватсаапка кэпсээннэри суруйан ыытыан да сөп. Кылынан дьоҥҥо быа хаппыт төрүттээх  киһи идэ оҥостон араас сэлээппэни, оҥоһуктары оҥорор кэмэ. Сылгыны, ынах сүөһүнү  кытта сибээстээх төрүттээх киһи эмиэ улахан харысхаллаах буолар дииллэр. Кылаабынайа, өбүгэлэриҥ туох дьарыктаахтарын билэн ону араастаан туһанар киһи ыарахан кэми тулуйар, бэйэтигэр эрэлэ улаатан саҥа суоллары тэлэн сайдар дииллэр. Оннук эрэ буоллун!

Алтан чаанньык

Сахалар алтаны былыргыттан билэллэр этэ диэн анал идэлээхтэр суруйаллар. Ол эрэн билигин алтантан оҥоһуллубут былыргы сэп- сэбиргэл ыал аайы баар буолбатын бары билэ сылдьабыт. Музейдарга көрөбүт, театр сценаларыгар туһаналларын билэбит. Онуоха эбии алтан сылабаары, оҥоһуктары тутааччылар, ону харчыга эргитээччилэр биллэриилэрэ аныгы да үйэҕэ баар аҕай. Соторутааҕыта Аҕа дойду улуу сэриитин саҕанааҕы биир колхуостаах ахтыытыгар «алтан оҥоһуктары, чаанньыктары сэрии сэбигэр наадалаахтарын иһин туттарар этибит» диэбитин аахтым. Ол иһин даҕаны саха ыалыгар урут туттулла сылдьыбыт алтан чаанньыктар, оҥоһуктар билигин суохтар эбит.  Төһөлөөх элбэх алтантан оҥоһук Ийэ дойду ыарахан кэмигэр хомуллубута буолуой? Ону кытта ол иһит остуоруйата эмиэ имниин сүттэҕэ.

«Былатыан дорообо!»

П.А.Слепцов- Ойуунускай олорбут олоҕо, норуотун туһугар үлэлээбит үлэтэ саха тыллаах баарын тухары умнуллубата биллэр. Биирдэ убайым кэргэнэ саҥаһым Тоня: «80 саастаах эдьиийбит Оппуруос Дьокуускайга кэлэр буолла. Куоракка сылдьыбатаҕа 20-чэ сыл буолан эрдэҕэ. Тугу көрдөрөбүн, ханна сырытыннарабын?» диэн телефонунан ыйытта. Онуоха мин: «Дьокуускайга саха норуотун киэн туттар дьонун пааматынньыга бөҕөтө баар буолла. Олору кэритэн көрдөр» диэччи буоллум.  Арай ол сарсыҥҥытыгар телефон тырылаабытыгар ылбытым, саҥаһым долгуйбут куолаһынан кэпсээтэ: «Бэҕэһээ Оппуруоспутун  Коля массыынатынан тиэйэн куораты кэритэн көрдөрдүбүт. Эмээхсиммит Саха театрын таһыгар турар Ойуунускай пааматынньыгар тиийдэ уонна бу курдук саҥалаах буолла: «Былатыан дорообо, мин кэллим ээ ыраахтан эйигин көрө» диир. Соһуйан саҥабыттан маттым. Олох тыыннаах киһини кытта кэпсэтэр курдук». Дьэ ити курдук кыра- хара, хамначчыт норуотун дьоллоох буоларын туһугар олоҕун анаабыт Былатыан Ойуунускай сырдык аата билигин даҕаны норуотугар тыыннаах!

Түктэри «сыаннастар»

Билигин биһиги сэбиэскэй кэммитинээҕэр аныгы оҕолорго олох ыарахан диэн этэбит. Ону ырытан көрдөххө биһиги кэммитигэр барыта ЧУОЛКАЙ ӨЙДӨБҮЛЛЭРГЭ тирэммит эбит. Нуучча суруйааччыта Крылов биир үгэтигэр этиллэрин курдук, үлэни өрө тутуоҥ, чиэһинэй буолуоҥ- үчүгэйдик олоруоҥ, күүлэйи-көрү батыһыаҥ, арыгыны, хаартыны эккирэтиэҥ – үйэҥ тухары эрэйдэниэҥ диэн. Сэбиэскэй Сойуус киһи айылҕаттан мөлтөҕүн, куһаҕан дьаллыктарга түргэнник ылларарын билэн арҕааттан кэлэр тыаллары бобоору тимир ааннары лип саппыт эбит. Ол иһин наркомания, проституция, лудомания уо.д.а. куһаҕан дьаллыктар ССРС-ка биһирэммэттэр эбит. Билигин тимир быыс аһылынна  да «көҥүл» буолан оҕолор барахсаттар ньуулдьаҕай өйдөрүгэр барыта хааһы курдук буккуллуу барар. Социальнай ситимнэр нөҥүө  наркотиктары, суициды, арыгыны, күүлэйи, чиэһинэйэ суох быһыылары, эр киһи эр киһини, дьахтар дьахтары кытары «ыал буолуута»  уо.д.а. пропагандалааһын күүскэ күннэтэ бара турар. Үөрэнээччилэргэ төрөппүтү истибэт, учууталлары аанньа ахтыбат, кырдьаҕаһы- кыамматы аһыммат буолуу о. д. а. күүскэ пропагандаланар. Норуот итэҕэлин өлөрсөр- өһөрсөр полигоҥҥа кубулутуу,  киһитээҕэр үп- харчы кылаабынай «сыаннаска» кубулуйуута, харчылаах- үптээх буоллуҥ да аан дойдуну айбардыыр бырааптааҕын о.д.а. киһи өйүгэр баппат «сыаннастар» олохпутугар киирэн ыччаты буккуйаллар. Бу маннык түктэри «сыаннастар» туохха- туохха тиэрдэллэрин Айбыппыт эрэ билэн турдаҕа.

Араҥаччы- тотем

Хас биирдии аймах дьон кинилэри араҥаччылыыр кыыллаахтар эбэтэр үүнээйилээхтэр, нууччалыы эттэххэ тотемнаахтар дииллэр. Тотем кыыл, үүнээйи эбэтэр көтөр да буолуон сөп диэн суруйаллар.  Билигин ол биһиэхэ улуустар гербэлэригэр ырылхайдык көстөр. Холобура, хаҥаластар гиэннэрэ хотой кыыл буоллаҕына, намнар гиэнэ куба эбит. Ити курдук аймах дьоҥҥо эмиэ тотем- араҥаччы баар буолуон сөп дииллэр. Арай, биһиги ол араҥаччыбытын билбэт буоллахпытына? Онуоха тыһыынчанан сылларга биһиги төрүттэрбитин араҥаччылаабыт кыылы- сүөлү, көтөрү эбэтэр үүнээйини хайдах гынан билэбитий? Анал идэлээхтэр этэллэринэн, кинилэр биһиэхэ түүлбүтүгэр көстүөхтэрин сөп үһү. Иккиһинэн, ойууттар этэллэринэн күүстээх араҥаччы кыыл, көтөр биитэр үүнээйи да буоллун эйиэхэ ардыгар саба түһэн баарын биллэрэр үһү. Холобура, кыра сырыттаххына ыт саба түспүт буоллаҕына, баҕар ол араҥаччыҥ сылдьара буолуо диэн сабаҕалааччылар бааллар. Ол кэнниттэн ол араҥаччы эйиэхэ сыстан баран, арахпат идэлээх эбит.  Үсүһүнэн, араҥаччы- тотемы ханна да көрдөххүнэ сөбүлүү көрөр эбиккин. Сороҕор куттаннаргын да, сиргэммэт эбиккин. Зоопаркаҕа кими көрөөрү ыксыыр этигиний, ханнык кыылы, көтөрү, үүнээйини ордук сөбүлээн эбэтэр куттаннаргын да көрөргүн сөбүлүүр этигиний? Аны туран ол араҥаччы –тотем уруһуйун сотору- сотору сөбүлээн көрөрбүтүн өйдөөбөккө да хаалыахпытын сөп үһү. Иһит уруһуйугар, кинигэҕэ, киинэҕэ, хаартыскаҕа, уопсайынан ханна барытыгар. Ити араҥаччыбыт бэйэтэ баарын биллэрэр быһыыта дииллэр. Саамай кылаабынайа, биһиги кинини талбаппыт, кини биһиги төрүттэрбитин былыр талбыта диэн этэллэр. Өссө биһиги араҥаччыбыт хайаан да кырасыабай буолан барыларыгар сөбүлэтиэхтээх диэн буолбатах дииллэр. Кимиэхэ эрэ хахай, тигр, баабыр уо.д.а. буоллаҕына биһиэнэ баҕар баҕа, чиэрбэ, ытырыык от да буолуон сөп буоллаҕа. Кылаабынайа, кини биһигини хайа баҕарар ыарахан кэмнэргэ араҥаччылаан илдьэ сылдьыахтаах буоллаҕа. Өбүгэлэри кытары ситиммит быстыбатын!

Ымсыы быһыы

Биир өйдөөх, үлэһит баҕайы кыыс дьоҕус тэрилтэҕэ үлэлии киирбит. Эдэр, креативнай, саҥаны түргэнник ылынар кыыс тэрилтэ үлэтин сэргэхсиппит. Ол иһин салалта кинини таба көрөн, сыаналаан кыыс карьерата күнтэн күн, сылтан сыл үүнэн испит. Ону сэргэ тоҕо эрэ туох да биричиинэтэ суох төбөтө ыалдьар буолан киирэн барбыт. Оннук сылайбат эбит да, тоҕо эрэ киэһэтин сэниэтэ эстэн, төбөтө ыалдьан дьиэтигэр тиийэрэ элбээбит. Биирдэ коллегаларын кытары эбиэттии олорон саҥа босонуоска ылыныам этэ диэбит. Онуоха орто саастаах коллегата дьахтар: «Эн онто да суох элбэх атах таҥастааххын. Биир былырыын ылыммыт  кыһыл босонуоскалааххын уонна хара түүппүлэлээххин. Өссө былырыын ылбыт балеткаҕын умуннуҥ да?» дии- дии кини атаҕын таҥаһын ааҕан киирэн барбыт. Киниэхэ эдэр коллегата чүөчэ кыттыспыт: «Атаҕыҥ таҥаһыгар барсар платьеҥ да элбэх дии» диэбит уонна били кыыс платьеларын, хаһан ылбытын, хаста кэппитин барытын аахпыт.  Ити курдук бииргэ эбиэттээччилэрэ ол кыыс тугу эбиэккэ аҕалан аһыырын, хаска үлэҕэ кэлэрин-барарын, ким массыынатынан сылдьарын кытары билэллэрэ тахсан кэлбит. Кыыс онтон  сөҕүү бөҕөтүн сөҕөн кинилэри кытары тоҕо эрэ эбиэттэспэт коллегатыгар ол туһунан кэпсээбит. Онуоха ол саастаах чүөчэ күлэн баран эппит: «Өссө эн кинилэр ол  балеткаҥ хас сыаналааҕын, маникюргун хаска оҥотторбуккун, саҥа ылбыт телефонун хас сыаналааҕын интернеккэ көрбүттэрин билбэт буоллаҕыҥ дии. Ити аата, тоойуом, ымсыы быһыы, ордугурҕааһын диэн буолар. Төбөҥ ыалдьыбат дуо, киэһэ аайы дьиэҕэр нэһиилэ сыылан тиийбэккин да?» ,- диэбит. Онуоха кыыс дьэ өйдөөбүт, тоҕо кэлиҥҥи кэмҥэ кини төбөтө биричиинэтэ суох ыалдьарын, дьиэтигэр нэһиилэ сыһыллан тиийэрин. Ымсыы быһыы, ордугурҕааһын ити курдук киһини сиир диэн анал идэлээхтэр сөпкө этэллэр.

Надежда Аргунова-Логлоҕорууна

 

 

 

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *