Сайдар, үүнэр  кэскиллээх – Үөдэй сирэ барахсан

Хайа баҕарар нэһилиэккэ тиийдэххэ, бөһүөлэк, түөлбэ олоҕор көхтөөхтүк кыттар, оҕо иитиитигэр ураты болҕомтону уурар ыаллар баар буолаллар.  Нам Үөдэйигэр тахса сылдьан, “Хаһыат сирэйигэр тахсыан сөптөөх, холобур буолар дьиэ кэргэттэри сырдатыа этибит”, диэн көрдөспүппэр, олохтоох дьаһалта общественноһы уонна дьиэ кэргэни кытта үлэни сүрүннүүр специалиһа Екатерина Эверстова бу курдук түөлбэ үлэтин-хамнаһын, холобур буолар  элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн туһунан кэпсээтэ:

— Сойуус ыһыллыан инниттэн биһиги Үөдэйбит  14 герой ийэлээҕинэн аатырар. Кинилэр оҕолоро, сиэннэрэ билигин ситэн, силигилээн республика араас муннуктарынан тарҕанан, ыал буолан олороллор. Билигин үс герой ийэ, 36  үстэн элбэх оҕолоох ыаллар олохсуйан олороллор. Ыччат элбэх буоллаҕына, нэһилиэкпит сайдар кэскиллээх. Үйэ аҥарын устата бииргэ олорбут ытык ыаллар биһиэхэ эмиэ элбэхтэр.

Кэнники уонча сыл устата дьиэ кэргэттэр  республикатааҕы, улуустааҕы күрэхтэригэр ситиһиилээхтик кытынныбыт. Ол курдук,  Владимир Габышев уола  Петялыын  2008 сыллаахха  улуустааҕы  “Аҕа күрэҕэр” 1 миэстэни, республикатааҕы күрэххэ  3 миэстэлээх призер аатын  ылбыттара. 2012 сыллаахха   Январий  Неустроев  уола Янныын  3 миэстэ  хаһаайыннарынан буолбуттара.

2008 сыллаахха улуустааҕы “Сайдам ыал”  эдэр ыаллар күрэхтэригэр Анисия, Алексей Дягилевтар  3 миэстэни, 2014 сыллаахха  оччолорго үс оҕолоох Вера, Эдуард Даниловтар дьиэ кэргэттэрэ 1 миэстэни, 2015 сыллаахха Марианна, Иннокентий  Татариновтар  1миэстэни  ылан “Сайдам ыал” үрдүк аатын сүкпүттэрэ.  Оттон  2016 сыллаахха  Александра уонна Августин Ильиннар дьиэ кэргэттэрэ, 2018 сыллаахха  Агния уонна Дмитрий Яковлевтар дьиэ кэргэттэрэ “Сайдам  ыалга”  бастаабыттара, Үөдэйдэрин ааттаппыттара. Ити курдук  киэн туттар ыалларбыт, үтүө үлэһит , холобур буолар дьоммут элбэхтэр.

Алаһа дьиэ сылааһынан угуттанан

Түгэни мүччү туппаккабыт, түөрт оҕолоох, илиитигэр талба талааны иҥэриммит  Даниловтар дьиэ кэргэн мааны  хаһаайкаларын, ийэлэрин Вера Афанасьевна Данилованы көрсөн, эдэр ийэни кытта оҕо иитиитигэр көрүүлэрин, дьиэ-уот туһунан бу курдук ыйыталастым.

— Вера Афанасьевна, хас сыллаахха ыал буолбуккутуй? Төрдүҥ-ууһуҥ туһунан билиһиннэрэ  түһүөҥ дуо?

— Мин Горнай улууһун Маҕараһыттан  төрүттээхпин. Оскуола кэнниттэн Намнааҕы педучилищеҕа уруһуй, черчение учууталын идэтигэр үөрэнэ киирбитим. Устудьуоннуур сылларбар тапталлаах кэргэммин, Үөдэй уола Эдуардыын билсэммит, 2004 сыллаахха Даниловтар диэн  ыал буолбуппут. Мин дойдубар баран олоро сылдьыбыппыт. Онтон кэргэним төрөөбүт-үөскээбит Үөдэйигэр кэлэн, сир ылан, саҥа дьиэ туттан, түөрт оҕолонон, иккис дойду оҥостон олоробун.

— Бэйэҕит сааскытыгар кырдьык элбэх оҕолоох төрөппүттэр эбиккит. Оҕолоргут  тустарынан?

— Биһиги ыал улахан оҕобут, утуммутун салҕааччыбыт, биһигини ийэ-аҕа оҥорбут уолбут  быйыл 14cааһын туолла. Иккис уол 12 саастаах, үһүс – 8 саастаах уонна саамай  кырабыт 4 ыйдаах.

Бары тус-туспа ситиһиилээх дьон. Ийэ-аҕа быһыытынан оҕолорбут интэриэстэрин, дьоҕурдарын сайыннара сатыыбыт. Уолаттары аҕалара булка-алка, балыкка илдьэ сылдьар. Сир астыыбыт, айылҕаҕа сылдьарбытын сөбүлүүбүт.

Оҕуруот үүннэрэбит, тиэргэммитигэр  сибэкки арааһын олордон симиибит. Сахабыт сирин бэрт кылгас сайынын туһалаахтык, умнуллубаттык атаарарга кыһаллабыт. Кыһын устата үөрэхпитигэр болҕомто уурабыт.

Улахан уол Марат  Данилов  7 кылааһы бүтэрдэ. Үөрэҕэр хорошист, математика, физика, технология предметтарын ордорор. Быйыл улууска технология олимпиадатын кыайыылааҕа. Уһанарын  сөбүлүүр уонна техниканы интэриэһиргиир. Улааттаҕына программист идэтин баһылыыр баҕалаах.  Иккис оҕобут, Ренат Данилов  5 кылааһы туйгуннук үөрэнэн бүтэрдэ. Математика, нуучча тылын, омун тылын  уонна технология предметтарын ордорор. Быйыл Москва куоракка ыытыллыбыт   Вернадскай аатынан  эдэр чинчийээччилэр конкурстарыгар ситиһиилээхтик кыттан кэлбитэ. Улууска математика олимпиадатын кыайыылааҕа. Улууска, оскуолатыгар ыытыллыбыт эдэр чинчийээччилэр күрэхтэрин кыайыылааҕа,  республикаҕа 2 степеннээх  дипломант. Кубик-рубигынан уонна логическай оонньууларынан  сөбүлээн дьарыктанар. Улааттаҕына изобретатель буолар баҕалаах.

Кыыспыт Эрика Данилова 1 кылааһы бүтэрдэ. Музыка, физкультура уонна уруһуй уруоктарын сөбүлүүр. Быйыл оскуолаҕа ыытыллыбыт  эдэр чинчийээччилэр конкурстарыгар үһүс бириистээх миэстэни ылбыта. Уруһуйдуурун олус сөбүлүүр. Улааттаҕына музыкант эбэтэр худуоһунньук буолар баҕалаах.

Кыра уол Тимур  Данилов  4 ыйын ааста. Күн аайы кэккэ ситиһиилэринэн биһигини үөрдэр.  Оҕолорбут үөрэхтэригэр бары үчүгэйдэр. “Билиҥҥи кэмҥэ  үөрэхтээх, киэҥ билиилээх киһи ыраата  барар, олоххо элбэҕи ситиһэр” диэн оҕолорбутугар өрүү  сүбэлиибит. Инникитин ханнык идэни баһылыахтарын туһунан элбэҕи кэпсэтэбит.

— Эдэр ийэ  аны общественнай үлэҥ  туһунан кэпсии түһүөҥ дуо?

— Биһиги нэһилиэкпитигэр түөлбэ үлэтэ араас саастаах дьону хабан ситимнээхтик ыытыллар. Культура, спорт тэрээһиннэригэр олус көхтөөх үлэ барар. Кэнники сылларга эр дьон, уол оҕо общественнай олоххо кыттыыта биллэрдик көстөр буолла. Биирдиилээн ыаллар нэһилиэк экономиката  сайдыытыгар кыттыыны ылаллалар. Уопсайа биэс түөлбэнэн олоробут.

Дьиэ кэргэн бөҕө туруктаах буолуутугар туһуланар  араас күрэхтэр ыытыллаллар. Ол курдук, “Мин дойдум – мин түөлбэм”, “Бастыҥ тиэргэн”, “ Бастыҥ оҕуруотчут”, “Бастыҥ көҕөрдүү”, “ Ийэм, аҕам уонна мин”, “ Бастыҥ ыал”, “Аҕа уонна уол”, “ Ытык эһэ”, “ Удьуор утума”, “ Бастыҥ саха таҥаһа”, “Дьиэ кэргэн коллекцията”, элбэх  оҕолоох ыаллар күннэрэ, онтон да атын күрэхтэр, тэрээһиннэр ыытыллаллар. Итини таһынан, үлэһит, үбүлүөйдээх дьону, бастыҥ дьиэ кэргэттэри  чиэстээһин, сыл түмүгүнэн бастыҥнарга номинациялары туттарыы   сыл аайы ыытыллар.

Биһиги түөрт сыллааҕыта  “Молодежнай” түөлбэҕэ “Ийэ хапытаалын” көмөтүнэн икки этээстээх дьиэ туттубуппут. Билигин түөрт ыал  саҥа дьиэҕэ киирэн, эдэр дьиэ кэргэттэр саҥа түөлбэлэрэ  төрүттэнэн эрэр. Бэйэ-бэйэбитигэр көмөлөсүһэбит, хардары сылдьыһабыт, ыалдьыттаһабыт.

Үөдэй нэһилиэгин дьахталларын, эдэр ыччаттарын түмсүүлэригэр баарбын. Оҕолорум кылаастарыгар төрөппүт кэмитиэтигэр үлэлэһэбин. Нэһилиэнньэ итэҕэлин ыламмын депутатынан талыллыбытым миэхэ улахан эппиэтинэһи сүктэрбитэ. Депутат быһыытынан  нэһилиэк иһинэн көрүллэр боппуруостарга дьону кытта үлэлэһэбит. Былырыын эдэр ыччаттар улууска ыытыллыбыт конкурса  «Лэпсэ-тур»  бырайыак суруйаммыт,  200000 солкуобайы ылбыппыт. Бырайыакпыт тутуутун былырыын саҕалаабыппыт.

— Вера Афанасьевна, эн дьиэҕиттэн-уоккуттан, общественнай үлэҕиттэн быыс буллаххына, айар иэйии кэрэ эйгэтигэр куустарарын туһунан истэн аһарбытым. Дьэ ити туһунан кэрэ кистэлэҥин арыйа түһүөҥ дуо?

Оскуола эрдэхтэн уруһуйдуурбун, тугу эрэ айан таһаарарбын сөбүлүүр этим. Ол ыра санаабын толороорубун, Нам педучилищетыгар туттарсан киирбитим. Үс сыл  устата биһигини бу үөрэх кыһатыгар олус талааннаах, айылҕаттан дьоҕурдаах уһуйааччыларбыт элбэххэ үөрэппиттэрэ.  Кыралаан тириинэн, оҕуруонан, түүлээҕинэн иистэнэн саҕалаабытым.

Билигин оҕолорбор, кэргэммэр анаан арааһы тигэбин. Дьонтон сахалыы таҥаска сакаас ылабын. Сылтан сыл иистэнэр тэрилбин элбэтэн, ситэрэн, билигин наадыйарым барыта баар буолла. Дьиэ кэргэнинэн “Сайдам ыал” күрэххэ кыттарбытыгар сахалыы таҥсапытын барытын бэйэм тикпитим, киэргэппитим.

Билигин саҥа дьиэбит тас, ис көстүүтүн тупсаҕай оҥорорго үлэлэһэбит. Лобзигынан тутта үөрүйэхпин, онон араас оһуору, тэлгэһэбитигэр сибэкки иһиттэрин уо.д.а. оҥорон, ситэрэн биэрэбит.

Билигин баҕалаах, фантазиялаах буоллахха, инструмент баар, интернетинэн көрөн киһи барыны-бары оҥоруон сөп буолла. Кэргэним техникаҕа чугас. Онон бэйэ-бэйэбитин ситэрсэн, уопсай сүбэнэн, былааммытын олоххо киллэрэн иһэбит.

— Туох үгэстээх ыалгытый?

— Оҕолорбутун төрөөбүт дойдуну таптыырга, ийэ айылҕаны харыстыырга үөрэтэбит, кырдьаҕаска ураты болҕомтолоох буолары тутуһабыт. Оҕолорбут төрөөбүт күннэрин хайаан да дьиэ кэргэнинэн бэлиэтиибит. Эбэбит Наталья Эдуардовна оҕолорбутун иитиигэ сүбэ-ама, тирэх буолар. Кини сайылыгар тахсан, сайын аайы сынньанан, астынан, дуоһуйан кэлэбит.

Уолаттар аҕаларын кытта техниканы хасыһаллар, булка-алка сылдьаллар. Мин кыыспынаан дьиэ ис үлэтигэр тэҥҥэ сылдьабыт. Ол быыһыгар түгэн көһүннэҕинэ, оҕуруолуубут, туох эрэ хатыламматы, кимиэхэ да суоҕу айан таһаарарга холонобут. Сайынын бары бииргэ буола сатыыбыт. Кылгас сайыммытыгар кыһыҥҥыга хаһаанан сир астаан, оттоон, туһалаахтык, умнуллубаттык атаарабыт. Уолаттар үөрэх түмүктэнээтин кытта лааҕырга сылдьаллар. Быйыл оскуолабыт лааҕырын оҕолоро Намҥа буолбут Олоҥхо ыһыаҕар бараннар, волонтердаан, төрөөбүт улуустарын сайдыытыгар кылааттарын киллэрсэн кэллилэр.

Ыһыахтарга сахалыы таҥас күрэҕэр дьиэ кэргэнинэн элбэхтэ кыттабыт. Дьонум  таҥастарын барытын бэйэм толкуйдаан тигэбин. Аҕыйах хонуктааҕыта дойдубар, Маҕараска баран ыһыахха саха таҥаһын күрэҕэр кыттаммыт, иккис бириистээх миэстэни ылан кэллибит.

Биһиги ыал кинигэ ааҕыытыгар ураты болҕомтобутун уурабыт. “Бичик” кинигэ кыһата таһаарар оҕону сайыннарар араас саҥа кинигэлэрин  анаан атыылаһан, коллекциялаан иһэбит. Саҥа кинигэ сонуна ааһа илигинэ оҕолору кытта ааҕан, ырытыһан санаа үллэстэбит.

Үөдэйгэ дьон-сэргэ сөбүлээн олохсуйуон, сааскы халаан уута кэлэр буолан, кэнники сылларга  көһүү, барыы-кэлии баар. Ол да буоллар, эдэр ыал олохсуйар, оҕо төрөөһүнэ элбэх. Ханна баҕарар буоларын курдук, үлэ түмүктээх, дьон-сэргэ түмсүүлээх буолара салалтаттан тутулуктаах. Үөдэй нэһилиэгин баһылыга  С.В.Ядреев, өр сыл уопуттаах специалист Е.А. Эверстова сатабыллаах тэрийиилэринэн, кырдьаҕаһыттан, оҕотуттан тутулуга суох  ситимнээх үлэ барар. Биир тылынан эттэхпинэ, үөдэйдэр сэргэхтик олоробут. Улууспутугар буолбут Олоҥхо ыһыаҕар бүтүн нэһилиэгинэн баран кыттан кэллибит.

— Түмүккэр тугу этэҕин?

— Саха дьоно наһаа кэтэспит самаан сайыммыт барыбытыгар уйгулаах, быйаҥнаах буоллун. Ходуһа аайы от өрө анньан үүннүн. Сир аһа эмиэ күндүлээтин, маанылаатын! Умнуллубат сайын аастын!

— Вера Афанасьевна, ылсыбыт дьыалаҥ олоххо киирэн , талааныҥ  арыллан истин! Махтал!

Кэпсэттэ Екатерина Бястинова.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *