Сибииркэ яблоняны көҕөрдүүгэ туһаныахха сөп

Аан дойдуга томороон, тымныы кыһынынан биллэр Сахабыт сиригэр кэрэҕэ тардыһар, сылаас, сымнаҕас илиилээх «сир уустара» ичигэс, соҕуруу дойду үүнээйилэрин олордон, бүөбэйдээн,  силигин ситэрэн  чэлгитэ үүннэрэллэр. Биллэн турар, ол дьаныардаах, сатабыллаах, сыралаах үлэнэн ситиһиллэр. Итинник үлэ ордук кэлиҥҥи кэмҥэ тарҕаммыта дьону-сэргэни өссө да саҥа, сонун үүнээйилэр көрүҥнэрин көрдүүр үлэҕэ кынаттыыр. Бүгүн биһиги сибииркэ яблоняны олордуу туһунан тыа хаһаайыстыбатын наукатын кандидатын, хаһыаппыт общественнай корреспонденын Анна Георгиевна Емельянованы кытта  сэһэргэһэбит. Кини ити маһы сиэмэтинэн ыһан, 2-3 саастарыгар диэри  улаатыннаран баран,  Дьокуускай куоракка уонна улуустар олохтоохторугар 200-тэн  тахсаны тарҕаппыт.

–   Отонноох кэлии мастары олордуунан дьарыктаммыт киһи  буоларын быһыытынан  хаһыаппыт ааҕааччыларыгар уопуккун билиһиннэриэххэ.

–  Аҕыйах сылтан бэттэх  сынньалаҥҥа тахсан баран дьарыктаммытым. Тугу билэрбин үөрүүнү кытта үллэстиэм. Саха сирин айылҕатыгар өр сыл үүнэр үүнээйилэр быдан былыргы дьыллар саҕаларыттан уонна усталарыгар соҕуруу диэкиттэн аргыый кимэн киирэн, олохсуйан,  сорох өттө тыйыс кыһыннары тулуйарга үөрэнэн, тыыннаах ордон, оттон тулуйбат өттө өлөн-сүтэн билиҥҥи үүнэр оппут-маспыт олохсуйдаҕа, тэнийдэҕэ. Биһиги торолуччу тоҥор сирбит араҥатыгар силистэрэ хайдах курдук тулуйан, тыыннаах ордон, саас сылыйда да үөһээ, сырдыкка, күҥҥэ умнастара тардыстан, сэбирдэхтэрэ тыллан, көҕөрөн баралларын, сибэккилээн ситэллэрин, олоххо тардыһыылара күүстээҕин киһи эрэ сөҕөр.   Ол гынан баран, баҕарбыт курдук барыта үүнэн испэт, тыыннаах ордоллоро ахсааннаах буолааччы.  Соҕуруу дойдуларга тарҕанан үүнэр отонноох мастары, сэппэрээктэри урукку сылларга үксүн Саха сирин соҕуруу өттүгэр биирдиилээн дьон аҕалан олордон көрбүттэрэ, мин билэрбинэн, биирдэ эмэ ахтыллааччы, сурукка тиһиллээччи. Хомойуох иһин, кинилэр уопуттара киэҥ ааҕааччы араҥатыгар соччо тарҕамматах. Оттон  наука үлэһиттэрэ отонноох мастары, сэппэрээктэри соҕуруу сирдэртэн аҕалан олордон үөрэтиини ХХ-с үйэ 30-с сылларыттан Орджоникидзевскай оройуоҥҥа (билигин Хаҥалас улууһа) Покровскай бөһүөлэк аттынааҕы Селекционнай станцияҕа утумнаахтык саҕалаабыттара биллэр.  И.В. Мичурин аатынан  садоводство институтуттан отонноох үүнээйилэри  аҕалан, 1937-1938 сс. олордо сатаабыттар. Яблонялар, грушалар, слива, вишня, абрикос, персик уо.д.а. отонноох мастар, сэппэрээктэр Саха сирин кыһынын тулуйсуохтарын сөп диэбит суортарын аҕала сатаабыттар. Хомойуох иһин, итиччэ сыранан аҕалыллан олордубут мастара үксүлэрэ кыһыны тулуйбатахтар эбит. Арай Сибиир дьиикэйдиҥи яблонята, атыннык ааттыылларынан сибииркэ яблоня, Саха сирин кыһынын үчүгэйдик тулуйара кэлин биллибит. Кини силиһин үгүс өттө сир үөһээ араҥатынан тарҕанар буолан кыһыны тулуйар диэн учуонайдар быһаарбыттар эбит.

Аны яблоня атын көрүҥэ – ранетка яблоня эмиэ аҕалыллан олордуллубут. Покровскайдааҕы питомникка ранетка ордон хаалбытын кистэлэҥэ – кинини умнаһын сытыары, сиринэн тэлгэнэ үүннэрэн, күһүн хойут умнаһын бүтүннүү буорунан көмөр буоланнар тыыннаах ордоллор эбит.  Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтун Покровскайдааҕы отонноох үүнээйилэрин питомнигын үлэһиттэрэ, РФ уонна САССР үтүөлээх агронома, наука кандидата М.А.Черткова салалтатынан кэтээн, үөрэтэн, бүөбэйдээн үүннэрэн кэлбиттэрэ кэрэхсэбиллээх. Күһүн аайы ранеткалары, кыһын тоҥмотуннар диэн, хаппыт отунан сабан, онтон үрдүнэн буорунан көмөллөр эбит. Ол түмүгэр аҕыйах ранетка суортара күһүн отоннонон үөрдэллэр. Хомойуох иһин, ранетканы үүннэрэргэ, үөһээ суруллубутун курдук, кэккэ  ыарахаттардаах буолан, Саха сиригэр тарҕамматах. Оттон сибииркэ яблоня атын көрүҥнэртэн аан дойдуга бытарҕан тымныыны тулуйарынан билиниллэр. Хоту сир биологическай проблемаларын чинчийэр институт Чочур Мырааннааҕы Ботаническай саадыгар сибииркэ яблоня эмиэ үүннэриллэр уонна нэһилиэнньэҕэ тарҕатыллар. Ленин проспегар ити институт аттыгар уонна Киров уулуссатыгар Комдрагмет дьиэтин ойоҕоһунан сибииркэ яблонялар олордуллубуттара быданнаабыт уонна хас саас аайы өлгөмнүк сибэккилээн куорат дьонун олус үөрдэллэр. Биирдиилээн да куорат ыаллара даачаларыгар үүннэрэннэр үнүгэстэрин атыылааччылар. Онон дьон бу үүнээйини сөбүлээн көҕөрдүүгэ тутталлара кэҥээн иһэр.

Дьокуускай уо.д.а. куораттар дьаһалталара наука үлэһиттэрин, биирдиилээн дьон уопуттарын болҕойон, сыл аайы уулуссалары, сквердэри көҕөрдөр үлэлэригэр сибииркэ яблоняны туһаналлара буоллар диэн баҕа санаалаахпын. Куоракка олордуллубут көннөрү талахтарбыт силистэринэн бадараан сиигин оборон инчэҕэй сирдэргэ, биллэн турар, улахан туһалаахтар. Ол   гынан баран сайын талах сиэмэтэ түүлээх буолан, куорат ыалларын эрэйдиир, ордук  аллергиялаах дьоҥҥо охсуулаах,  аны күһүн аайы сэбирдэҕэ бөх-сыыс буолан харбанара элбиир. Ол иһин сорох кураанах сирдэргэ талаҕы сибииркэ яблонянан солбуйуохха сөп этэ дии саныыбын. Кини сэбирдэҕэ талах киэнинээҕэр быдан убаҕас, онон күһүн бөҕө-сыыһа аҕыйах. Бэс ыйын саҥатыгар черемуханы кытта тэҥҥэ сыһа бүтүннүү маҥан сибэккинэн бүрүллэн дьону үөрдэр. Кэлин сибииркэ тыа да, куорат да сиригэр бытааннык да буоллар, тарҕанан, үүннэриллэн эрэрэ үөрдэр.

– Бу яблоня көрүҥэ хаһыс сылыттан сибэккилиирий?

–        Бастаан эдэригэр сибэккитэ убаҕас буолар, онтон 7-8 сааһыттан сааһыран истэҕин аайы сибэккитэ хойдор. Бэс ыйын саҥатыттан саҕалаан, уонтан тахса күн устата сибэккилиир. Сайынын хойуу сэбирдэҕэ балайда күлүктээх буолар, күһүнүн бытархай, кып-кыһыл отонунан бүрүлүннэҕинэ, бэйэтэ эмиэ кэрэ көстүү буолар. Онон сайын саҕаланыаҕыттан  ыкса күһүҥҥэ диэри сибииркэ яблоня туһата, кэрэтэ баһаам! Отоно хабархай амтаннаах, күһүҥҥү хаһыҥнар кэннилэриттэн минньийэр, джем оҥостуохха сөп. Маннык мастарга чыычаахтар хойуутук мустаннар, отонун аһылык оҥостоллор. Сибиир диэки, дойдутугар, сөптөөх усулуобуйаҕа үрдүгэ 5-10  миэтэрэҕэ да тиийэр үһү. Манна 2-3 миэтэрэ курдук үрдүктээх буолааччы. Онон бары өттүттэн туһалаах, көрүүгэ-истиигэ улахан талымаһа суох сибииркэ яблоняны көҕөрдүүгэ киэҥник туһанар олус табыгастаах буолуо этэ.

–        Сибииркэ яблоняны олордуон баҕалаахтарга тугу сүбэлиэҥ этэй?

–       Бу үүнээйи олордуллар кэмэ  – саас, ыам ыйын үһүс декадата, эбэтэр күһүн, балаҕан ыйыгар. Күһүҥҥү олордууну биир бэйэм ордоробун. Үүнээйи кыстыкка бэлэмнэнэн биологическай процесстара бытаарар, аһылыкка, ууга наадыйыыта аччыыр. Оттон саас уһуктан буора сииктээҕинэ силистэрэ түргэнник сиргэ тарҕанар, ылсыһар. Икки-үс саастаах үнүгэстэр (мантан улахан саастаах үнүгэс көһөрөргө ыарытыйар) ССТХНЧИ  Покровскайдааҕы питомнигар, Дьокуускайга Биология институтун Ботаническай саадыгар уонна биирдиилээн дьоҥҥо атыыланаллар. Сыаната үнүгэс сааһыттан тутулуктаах.

Сөбүлээн үүнэр почвата –  кумах былааһыктаах суглинок, оттон уу турар, туустаах сирдэргэ муомурар, өлөр. Син биир атын сэппэрээктэри олордор курдук дьаама хаһыллар. Дириҥэ, туората, устата моонньоҕон киэниттэн улахан уратыта суох. Кыаллар буоллаҕына арыый кэҥэс уонна дириҥ да гыныахха сөп ( 0,5 м кэтиттээх, 70 см дириҥнээх).  Буорун састаабыгар улахан талымаһа суох да буоллар кунуһу, кумаҕы, боростуой буорга (3:1:2) буккуйан, минеральнай уоҕурдуу (холобур, аммофосфат, биитэр диаммофоска) 1 ыстакаан курдугу  тарҕата таммалатан, буорун кытта кичэйэн буккуйан баран, иҥэрэ-иҥэрэ биэдэрэ курдук уу кутуллар уонна силиһин тэниччи тутан көмүллэр, аттынааҕы буорун аргыый тэпсэн чиҥэтиллэр.  Көмөргө силиһин уонна умнаһын икки ардынааҕы чааһын  (корневая шейка) сиртэн арыый быгар гына олордуллар. Олордубуккут бастакы сылыгар тостубаттарын, тэпсилгэн буолбаттарын туһугар хааччах ирдэнэр ( массыына эргэ көлүөһэтин да кэтэрдэн). Тулатынааҕы буоругар үүнэр сыыс оту төгүрүччү үргээн кэбиһиллэр. Эбэтэр хара дьүһүннээх спандбонунан төгүрүччу быһан саптахха, сыыс от үүммэт. Кураан кэмҥэ киэһэлик мээнэ халыппакка, аргыый уу кутан биэрэ сылдьыллар. Көрүүтэ итинэн бүтэр.

–        Билигин наһаа кураан сайыннар буолуталаатылар. Яблоня курааны хайдах тулуйарый?

–        Кураан күннэргэ сарсыарда эбэтэр киэһэлик уу кутар бэрт бөҕө буоллаҕа дии,  ону ааһан, эбии сэбирдэҕэр уу ыстарар өссө туһалаах. Кыаллыбат буоллаҕына, яблоня бэйэтэ да балайда курааны тулуйса сатааччы. Cаас ахсын 15-20 грамм (үөһээ ахтыллыбыт уоҕурдууну) биир биэдэрэ ууга суурайан аргыый, аттыгар иҥэрдэ кутан аһаттахха сэбирдэҕэ хойдуо, үүнэрэ тупсуо. Үс саастаах үнүгэс сиртэн үрдүгэ ортотунан 70-80 см буолар, сааһырдаҕына 3 миэтэрэ кэриҥэ буолар. Онон олордоргутугар улаатарын хайаан да учуоттуохтааххыт. Алыс улаата илигиттэн сэбирдэхтээх умнаһын улахан секаторынан саас, эбэтэр күһүн кырыйан биэрэн улаатарын хааччахтыахха эмиэ сөп.

–        Үүнээйибитин  кыстыкка хайдах бэлэмниирбит ордугуй?

–        Кыстыкка хайдах турбутунан, сабыллыбакка да кыстыыр.

–        Отонноох сэппэрээктэр сүрүн өстөөхтөрө  – тля диэн үөн баар ээ…

–       Мин кэтээн көрүүбүнэн, яблоня сэбирдэҕин аллараа өттүгэр күһүнүн кынаттаммыт тля мустар эбит.Сэбирдэх сиргэ түһүүтүгэр тля сири булар уонна онно кыстыыр буолуохтаах. Онон тляны кытта охсуһарга анаммыт эмтэринэн ( Децис, Фуфанон уо.д.а.) инструкцияларын быһыытынан ыстаран бэриллиэхтээх. Үөннэр олус тарҕана иликтэринэ, киэһэлик сөрүүҥҥэ, ардаҕа суох кэмҥэ иккиһин-үсүһүн төхтүрүйэн туран ыстарыллар. Аны сороҕор боярышница үрүмэччитин ыамалара буулуохтарын эмиэ сөп. Кинилэр саас үүнээйи  почкаларын кирэллэр, кэлин сэбирдэхтэрин сиидэ буолуор диэри  кыһыйан сииллэр. Ону сөптөөх эмтэринэн инструкцияларын тутуһан ыстарыллар.

–       Анна Георгиевна, сүбэҥ, интэриэһинэй кэпсээниҥ иһин махтанабын!

Кэпсэттэ Лира Яковлева

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *