Сибэкки Дуунньа сүбэлэрэ

Кулун тутар – оҕуруоччуттарга күүтүүлээх ый. Бу сааскы ылааҥы күннэргэ үгүс хаһаайка оҕуруот олордуутунан түбүгүрэр буолуохтаах. Бүгүн эһиэхэ анаан сибэккиһит, оҕуруоччут Евдокия Гаврильева, норуокка биллэринэн Сибэкки Дуунньа бэйэтэ кэтээн көрбүт хас эмэ сыллаах уопутуттан кэпсиир, сүбэлиир-амалыыр.

Алоэны оҕуруокка, эмтэнэргэ, киэргэнэргэ туһанабын. Оҕуруокка маннык туһанабын:

Бастакы ньыма:

Алоэ суогун чаайынай ньуосканан кыра иһиккэ кыһыйабын, онтон сүмэһинин ууга суурайабын. Бу ууга «Джиффи» таблеткаларын ууран оботторобун (иһиккэ, таблетканы кэмчилиир сыалтан, чиэрбэ оҥорбут, эбэтэр атыыласпыт буорбун тэлгиибин, ол үрдүгэр алоэ уутун оборбут таблеткалары тас хаҕын хайа тардан буор үрдүгэр түҥэтэ уурабын). Маннык, алоэ уутун оборбут буорга, рассада ханнык да үүнүүнү үрдэтэр стимулятордааҕар ордук түргэнник силис тардан үүнэр.
Иккис ньыма:
Алоэ суон сэбирдэҕин быһан кинигэ курдук икки аҥы аҥардыыбын. Эттигэр оҕурсу сиэмэтин батары анньабын. Үс хонон баран сиэмэни буорга көһөрөбүн, киһи соһуйуох, олус түргэнник үүнэр.
Үһүс ньыма:
Остолобуой ньуосканан алоэ сүмэһинин ньиккэрийэн ылабын, сылаас уулаах иһиккэ кутан блендеринэн эрийтэрэн биир кэлим маасса оҥоробун. Алоэ ууга мөлтөхтүк суураллар, ол иһин кичэйэн ытый. Алоэ сүмэһиннээх ууну тааска суурайабын. Манна үүнээйи хортуоскаларын сытыарабын. Суукка да аҥара сыттахтарына туох да буолбаттар, ол кэннэ буорга көһөрөбүн. Оччоҕуна хортуоскалаах үүнээйилэр (бегония, гладиолус, георгин уо.д.а.), виноград, клубника быдан түргэнник силис тардаллар уонна ыарыыта суох улааталлар.
Төрдүс ньыма:
Сорох хортуоскалаах сибэккилэр, чуолаан бегония, уһуктан испэттэр. Салапаан түгэҕэр көп буор, эбэтэр муох кутабын. Манна үүнээйи хортуоскатын илитэн баран суулуубун, алоэ суурадаһыныгар сыппыт бегония хортуоскатын ылан уурабын. Салапааны салгын киирбэт гына хам баайабын. Сылаас, күннээх сиргэ икки нэдиэлэ уурабын. Салапаан иһигэр паар үөскүөхтээх. Түөрт, биэс хонугунан, хойутаабыттар уонча күнүнэн уһукталлар.
Алоэ туһата


Эмтээх үүнээйилэртэн алоэны ордук чорботобун. Алоэ иммунитеты көтөҕөр, бааһы оһордор, уокка сиэтиини эмтээһиҥҥэ туттуллар, күөмэй ыарыытыгар, стоматикка, сүһүөх, сис ыарыытыгар көмөлөһөр. Атах чэригэр үөскүүр туус мунньуллуутунан (шпора) моһуогурар дьоҥҥо бэртээхэйдик көмөлөһөр. Атаххын итии ууга тутан баран аҥардаммыт алоэ сэбирдэҕин чэргэ саба бэрэбээскэлиигин. Боруобалаар, туһалыыр.
Эмкэ үс сааһын аһарбыт эрэ алоэны тутталлар, үүнээйи төһөнөн кырдьаҕас да, оччонон ордук. Биир умнас алоэны ыл (икки нэдиэлэ уу кутуллубатах буолуохтаах), икки нэдиэлэ хараҥа кумааҕыга/таҥаска суулаан холодильника ук. Бу аата эмтиир дьоҕурун күүһүрдэбит.
Кагордаах мүөттээх көөнньөһүк
Биир ыстакаан алоэны кыра гына кырбастаан блендергэ ук, биир ыстакаан «Кагор», биир ыстакаан мүөттэ кут. Барытын ытый. Бэлэм утаҕы икки нэдиэлэ устата холодильника туруор. Ол кэннэ үс күҥҥэ биир чаайынай ньуосканы аһыах иннинэ ис. Бу ыарыыны сэрэтэр да курдук буолуон сөп. Тымныйыыга, ордук химиотерапия, лучевой терапия кэнниттэн хааны ыраастыырга, искэ-үөскэ туһалаах.
Сүһүөххэ, сискэ настой оҥорон массаастанабын. Сууйан, сотон баран биир сэбирдэҕи ыл, чаайынай ньуосканан иһинээҕи суогун кыһый, спирткэ, эбэтэр Саха сиригэр оҥоһуллар буоккаҕа кут. Хараҥа сиргэ биэс, алта күн туруоран баран холодильникка икки нэдиэлэҕэ уур. Сискэ, сүһүөххэ массаастыы-массаастыы иҥэриэр диэри сот. Онтон хаалбыт хаҕын кыра гына кырбаан баран оргуйбут тымныы уулаах кыра истикилээҥкэҕэ кут. Үс, түөрт күнүнэн бэлэм буолар. Бу настойунан лосьон курдук сирэйгэ туһаныахха сөп. Сирэй тириитин ыраастыыр, оҕо күөмэйэ ыарыйдаҕына сайҕаныан да сөп.

Лаванда


Лаванданы тыалтан хаххалаах сиргэ олордор ирдэнэр. Бу үүнээйи ардах, хаар сөҥмүт уутун ордорор. Сымнаҕас буору, уунан ибиирэри сөбүлүүр. Көһөрөн олордуоҥ иннинэ «Корнерост» препаракка уган ыл. Буора кумах, торф, кии, помидор буора, биир улахан ньуоска күл, эмиэ бачча кээмэйдээх сымыыт хаҕа. Дренажка өрүс тааһа, эбэтэр үлтүрүйбүт кирпииччэ, кытаанах хатырык, эриэхэ хаҕа, гравий барсаллар.
Сибэккилээн бүттэҕинэ кураанах сэбирдэхтэрин бысталаа. Кыһыны, виноград курдук, үчүгэйдик тулуйар. Саас кыра лаванданы икки, үс чаас «Корневин» препаракка сытыар, ол кэннэ 3-4 лиитэрэлээх иһиккэ олорт. Лавандалаах иһити таһырдьа таһаараргар бастаан үүнүөхтээх сирин бэлэмнээ: дьоҕус соҕус дьаамата хас, түгэҕэр кумахтаах буору кут, үүнээйилээх иһити 2-3 см. сиргэ көмп. Лаванда силиһэ дренаж хайаҕаһынан сиргэ тиийэ үүнүөхтээх. Күһүн лаванданы сиртэн күрдьэҕинэн түөрэн ыл, силиһин алдьаттаххына даҕаны туох да буолбат (күһүн иһиттэн быга сылдьар силистэри бысталаа). Эһиилигэр лаванда иһитин улаатыннараҕын, эрдэ 3 лиитэрэлээх иһиккэ олорбут эбит буоллаҕына, саас 3,5 лиитэрэлээх иһиккэ көһөр. Лаванда улахан хаппырыыһа суох үүнээйи. Роза курдук күн күүскэ көрөр сирин сөбүлүүр. Бу сылга атыыласпыт лавандаҕыт от ыйын ортотуттан сибэккилиэхтээх.

Индия лууга


Талымаһа суох үүнээйи. Хортуоппуйа от күөх өҥнөөх, буор үрдүгэр баар буолар, аа-дьуо төкүнүк быһыыланар. Олус кыраһыабайдык, уратытык сибэккилиир. Бастаан утаа уһун синньигэс уктанар, онтон элбэх бытархай сибэккилэнэр. Сибэккилээн бүппүтүн кэннэ сибэккитин быс. Буоругар талымастаабат. Буорга аллараа өттүн эрэ олордор ирдэнэр, уоннааҕыта сир үрдүгэр хаалыахтаах. Ууну сөбүгэр соҕуһу сөбүлүүр, наһаа элбэх ууга сытыйыан сөп. Кыһынын ууну ыйга биирдэ кутуллар. Үүнээйи 2-3 ый уута суох туруон сөп. Олус түргэнник үүнэр, элбэх бөлчөҕү биэрэр. Судургутук ууһуур. Кыһынын (луук научнай аата птицемлечник диэн) үүнээйи буорун үрдэ бүтүннүү хаттаҕына эрэ уу кутуллар. «Бурданан» аһатар наада. Ыйга биирдэ суураллыбыт марганцовканы, эбэтэр мас күлүн кутуохха сөп.
Олордуу
Күһүн «ийэ» сэппэрээктэн оҕо лууктары арааран ыл уонна сииктээх буордаах иһиккэ ук. Икки нэдиэлэнэн силистэниэҕэ. Ону таһынан сиэмэнэн, эбэтэр «ийэ» бөлчөҕү икки аҥы арааран ууһатыахха сөп.
Туһата/буортута
«Птицемлечник» ыарыыны намыратар, микробу өлөрөр, бааһы оһорор күүстээх. Сэбирдэҕэ бааска, эчэйиигэ, сүһүөххэ туһалаах. Мин төбө ыарыытыгар, ОРЗ туһанабын. Үүнээйи сэбирдэҕэр быһаҕынан кэрдиис суоллары быс, оччоҕуна сүмэһинэ сүүрэр. Хайаан да бэрчээккэлээх үлэлиир ирдэнэр! Индийскэй луук – дьааттаах үүнээйи. Иһэр көҥүллэммэт. Сүмэһинэ аһаҕас эккэ түстэҕинэ киһи этэ кытарар, күүскэ кыһыйар, ону ааһан ымынах тахсыан сөп. Саҥа «ылыллыбыт» сүмэһининэн ыалдьар сири сотоҕун уонна халыҥ былаатынан бүрүйэҕин. Биэс, уон мүнүүтэнэн ыарыы ааһар. Төбө ыарыытыгар луук суогун чэчэгэйгэ, кэтэххэ сот. ОРЗ-га хоҥурууга, хаас үрдүнэн сотоллор. Сүһүөх ыарыытыгар олус үчүгэй.

Виноград


Виноград күлүгэ суох сиргэ үүнэр. Кытайга сылдьан виноградтарын талаҕа кылгастарын, астара аллараанан үүнэллэрин сөҕө көрбүтүм. Онтон мин олордор виноградтарым астара үөһэнэн үүнэллэр. Бу өйдөөтөхпүнэ, сырдыга тиийбэккэ аһын үөһэнэн биэрэр эбит. Элбэх лабааны хаалларыма, 10-ча салаа сөп буолар. Умнас уонна сэбирдэх икки ардыгар хос салаа лабаа бөҕө тахсар. Помидорга курдук хос хонноҕун быс, сөпкө быстаххына астанар. Уопсайынан, виноград үс көрүҥ лабаалаах буолар диэн өйдүөхтээхпит:
Бастакы лабаа – үнүгэс. Бу сайын үүнэр, ас тахсар лабаата. Кинини «сиэн» диэн ааттаатым. Кини быйыл төрөөбүт от күөх саҥа лабаа, кини эрэ астанар. Манна төрдүс сэбирдэх үрдүнэн астаах умнас тахсар. Ас биэрэн киирэн бардаҕына лабаата мастыйар. Биир сылынан бу лабаа «ийэ» буолар. «Сиэн» төбөтө токур буоллаҕына үчүгэй, ол аата аһа, уута тиийэр.
Иккис лабаа – уһун синньигэс умнас, «ийэ» диэн ааттаатым. Бу лабаа күрэҥ өҥнөөх буолар, «эбэттэн» төрүүр. Былырыыҥҥы, иллэрээ сыллааҕы «сиэн».
Үһүс лабаа – саамай кырдьаҕас лабаа, «эбээ» диэҕиҥ. Бу лабаа эргэ, илдьирийбит курдук, хара өҥнөөх буолар. Онон виноград үнүгэһэ от күөх, умнаһа күрэҥ, лабаата харатыҥы өҥнөөх буолар.
Саас виноград умнаһыгар былаһын тухары төкүнүк хааппылалар тахсаллар, онтон куттанымаҥ. Виноград силиһинэн сииги ылан умнас нөҥүө таһаарар. Кумах ардайдаах туой буору, өрүс кумаҕын, мас күлүн сөбүлүүр. Түгэҕэр 5-10 см. халыҥнаах гына гравий, ол үрдүнэн хатырыгы, мас сыыһын, мутугу кыра гына тоһутан бырах. Оччоҕуна сиигин аллараттан ыла туруо. Саас аһа тахсан эрдэҕинэ «Для плодовоягодных» диэн битэмиининэн биирдэ, онтон ыла «бурданан» аһатабын. Сезон устата биэстэ-алтата куттаххына сөп, олус элбэҕи кутуллубат. Отоно тахсан эрдэҕинэ элбэх уу куттахха ыйааһынын кыайбакка саккыраан хаалар. Аһа горуох саҕа буолуута кутаҕыт. Виноград аһын хомуйуох иннинэ уу кутуллубат, аһа сымсах, саахара суох буолар. Онтон күһүөрү диэки ууну иккитэ дэлэйдик кут.
«Паутиннай клещ» диэн буортулааччы ыһыан сөп. Ону «фуфанонунан» ыстаран биэриэххэ наада. Ардыгар «ржавчина» диэн ыарыыга ылларыан сөп, оччоҕуна «фитоспоринынан» ыстар.
Виноград сүүмэҕэ саамай улааппыта бастакы сылыгар балтараа киилэ буола сылдьыбыта, кэлин киилэ аҥарыттан биир киилэҕэ диэри буолааччы.
Сүрүн алҕастар: аан бастаан олордорго умнаһа быһыыламмыт (привикаламмыт) сирин буорга тимирдэн биэр. Элбэх уу кутуллубат, үс нэдиэлэҕэ биирдэ дэлэйдик куттахха сөп буолар. эрдэ эппитим курдук, хос салаа лабаалары тууран ис. Туурбатахха «ийэ» лабаа синньигэс, мөлтөх буолар.
Аҕыс сыллааҕыта соҕурууттан икки саастаах виноградтары үлэһэн олордубутум. Сайынын теплицэҕэ, кыһын гарааска, боппуольдаҕа кыстатар этим. Онтон кэргэним Анатолий Николаевич кыһыҥҥы теплицэ тутан биэрбитэ. Онно биир 1м. 30см.*4м. иэннээх хоруудаҕа 15 ук виноград олордубуппут. Икки сыл оннук үүммүтүн кэннэ соҕуруу олорор доҕотторум «итиччэ иэннээх сиргэ үс, түөрт эрэ ук олоруон наада», – диэн сүбэлээбиттэрэ. Ол кэннэ виноградтарбытын түөрэн көрбүппүт да, силистэрэ киһи кыайан түөрбэт гынан ыбылы хатыллан хаалбыттар этэ. Нэһиилэ түөрт угу олорбутунан түөрэн диэн буолбакка, дэлби силистэрин быһа эрбээн ылбыппыт. Ол кэннэ олус өр ыалдьыбыттара. Аттынааҕы виноградтар силистэрэ эмиэ алдьанан икки сылы быһа ас куппатахтара. Силиһэ күүскэ үүнэр эбит. Онон виноград олордор түгэҥҥитигэр, тимир баахха буолбакка, бастаан утаа сэттэ, аҕыс лиитэрэлээх пластмасса иһиккэ олордорун ордук. Онтон иһитин сыл аайы улаатыннаран ис. Саамай үчүгэй мас холбуйа, анныгар бөдөҥ, биэс см. халыҥнаах гына дренажтыыр ордук. Иһит төһөнөн улаатар да, дренаж эмиэ оччонон халыҥаан иһиэхтээх. Дренаж оннугар кирпииччэ тоорохойдоро бэркэ бараллар. Хаптаһын быыһынан уу ордук сүүрэр, тыынар, экологически ыраас иһит. Иһит алын өттүгэр сиидэ хомуос курдук элбэх дьөлөҕөһү оҥор. Сыл аайы улаатыннаран кэлин тиһэҕэр улахан укка 50*50 иһит сөп буолар. Икки өттүнэн тутаахтаатахха өссө үчүгэй. Боппуолдьан суох буоллаҕына муоста да анныгар батар, гаражка кыра да муннукка туруон сөп. Умнаһа хайдах баҕар өҕүллэр, харандаастан эрэ суон буолар. Үөттээҕэр өҕүллүгэс, синньигэс.
Кэнники икки сылга, аҕыйах да буоллар, үс саастаах уонна эрдэһит суортары аҕалар буоллум. Биир да сэбирдэҕэ суох кэлэр, оннугу ылан бэйэҥ усулуобуйаҕар үөрэтэҕин, оччоҕуна быдан үчүгэйдик ылсар. Онон хаһан сэбирдэхтэнэрин, ас кутарын күүппэккэ буорун эрдэ булларар үчүгэй.
Виноград атын отонноох мастар курдук сэбирдэҕин таһаарыан иннинэ бастаан аһын кутар. Атын мастар курдук кыраһыабай, дыргыл сыттаах сибэккилэммэт. Салапаан курдук хаа иһигэр урут отонноро тахсар, онтон улааттаҕына онтуката хайдан тоҕо көтөн тахсар. Бастаан отоннонорун көрөр олус үөрүүлээх.
Оҕуруоккут аһа дэлэй, иҥэмтэлээх, минньигэс буоллун, тэлгэһэҕит куруук күөҕүнэн чэлгийдин!

Анна ПАВЛОВА-ТАРАБУКИНА

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *