СИБЭККИНЭН СИМЭММИТ СУОЛ УСТУН

СЭРБЭКЭЧИЙЭМ, БӨКӨӨНӨЙҮМ БИЛИГИН СУОХ… БУ ОРТО ДОЙДУТТАН АРАХСЫМААРЫ ТӨҺӨЛӨӨХ КЫМААХТАҺА, ТАРБАЧЫҺА
САТААХТААБЫТА ДА, КЫАЙААХТААБАТАҔА…
КЫАЙБАТАХПЫТ. БЫЛЫРГЫ ДЬОН КИҺИ ОЛОҔО ТҮННҮГҮНЭН ЧЫЫЧААХ ЭЛЭС ГЫНАН ААСПЫТЫН КУРДУК ДИИЛЛЭРЭ КЫРДЬЫК ЭБИТ. ЗИНА ОЛОҔО БЭЙЭТЭ ИИСТЭНЭ ОЛОРОН, СҮҮТҮГҮН МҮЧЧҮ ТУППУТА, МУОСТАҔА ТҮҺЭН, СИМИКТИК “КЫЛЫР” ГЫНАР
ТЫАҺЫНЫЫ ИҺИЛЛЭН ЭРЭ ХААЛЛА…

Алааһым  кураанахсыйа түспүтэ…

2 014 сыл, муус устар ый ортотугар Зина Алааһыгар сүөһүлэрин кытта тэҥҥэ көһөн таҕыста.
Хайдах эрэ уруккута буолбатах, саргыта самныбыт, хамсанара бытаан, саҥарара сэниэтэ суох, биллэ мөлтөөбүт, харахтара чөҥөрүйбүт, мунна-уоһа, сүүһэ-сыҥааҕа харыыламмыт, уһуктаммыт курдуктар. Ол да буоллар уруйдаһан-айхаллаһан көрсөн, элэктэһэн, күлэн-үөрэн олорбутунан бардыбыт.
Киһим арыт түүн аанньа утуйбат, сорох күн киһилии аһаабат, кыратык хамсанна даҕаны аһара сылааргыыр, уруккутун курдук тайах мастанан Алааһын кэрийэ хаампат, үксүн сытан кинигэ ааҕар, таайбараҥ таайар. Ону мин сылаалаахтык, түбүктээхтик кыстаабыкка холуйабын.
Биирдэ таһырдьа оҕоруокка үлэлээн киирбитим Зинам таайбараҥ таайа сытар.
– Ахсааныҥ дуу, буукабаҥ дуу, сөп түбэһэр дуо?
– Ыык.
– Кэл, Зина, «ыык» буолбут буоллаҕына чэйдиэххэ, куттум бу.
– Буодьа, миигин туруор.
Тиийэн, үрдүгэр төҥкөйөбүн. Моонньубуттан кууһа түһэр.
– Уук. Кук – кук… ,– аргыый бытааннык турабыт.
Кэлэн олорон, саҥата суох аһыыбыт.
– Зина, чыычаах, ыалдьаҕын дуу? Тугуҥ ыалдьарый?
– Бэйэм да билбэппин. Сэниэм суох. Наар сытыам эрэ кэлэр.
– Сыччыы, итинник буоллахпытына табыллыбаппыт. Пронялаах Радигы ыҥырыахха. Дьаарбаҥҥа диэри мотуорунан кэллиннэр. Сарсын буоллаҕына сарсын, өйүүн буоллаҕына өйүүн, бөһүөлэктээ. Тиийэн суунан-тараанан, Хаандыгаҕа баран көрдөр.
– Буодьа, манна суунуом. Эн сууйаар. Бу ис таҥаспын сууйаммын илдьэ барыам, – бэйэтэ даҕаны саныы сылдьыбыт быһыылаах, утарыласпата.
– Зина, эн миигиттэн санаарҕаама. Оҕуруоту көрүөм, сибэккилэр сыыс эрэ отторун үргүөм суоҕа, уутун кутуом. Түөрт ынаҕы ыабат киһи буолуом дуо? Үүтү эрийэн, арыыны оҥоруом, эйиэхэ сэлээннээбитим хаалыаҕа. Кэпсэтэ олоруохпут, күҥҥэ үстэ-биэстэ диэбит курдук. Эн эрэ көрдөрүнэн, эмтэнэн үтүөр. Барытын дьаһайа, сүбэлии сылдьаар. Уонна, Зина, күн өйбүнэн олорон этэбин, туох эмэ кыһалҕа мин наада буоллум да, ону-маны туора толкуйдаабакка ыҥыраар. Мин оҕобор көтөн тиийиэҕим, ханна да буол.
Малын сыыһын кыра суумкатыгар угунна.
Пронялаах Радик ууну солбуйа сылдьан сүгэн туораттылар. Зина санныбар төбөтүн өйөөн иһэн аргыый:
– Буодьа. Атаахтаары гына-гына кыайан атаахтаабатым дии. Үчүгэй буолан кэллэхпинэ атаахтыам, һөөп, Буодьа.
– Оннук. Оҕобун хаһан да атаахтаппатахпын атаахтатыам. Кэлээр. Күүтүөм. Иһит, Зина, биэссэрдэр туох дииллэринэн сырыт. Олох утарылаһыма. Оччоҕо эрэ түргэнник үтүөрүөҥ. Мин эн Хаандыгаҕа барар күҥҥэр Димаҕа эрийиэм. Эйигин көрдөрүнэ барда, тус бэйэҥ кэтэбилгэр ыл диэн. Билиэхтэрэ. Эмтиэхтэрэ. Чыычаах, өссө биирдэ этэбин, тылларын иһит, этэллэринэн сырыт.
Алааспыт саҕатыгар кэлэн, арахсарбытыгар, хайа түбэһиэх, куустуһан туран сылластыбыт-уурастыбыт. Кини тугу эрэ билбит, дьааххаммыт дуу дии санаабытым.
Сүүһүн түөспэр анньан туран иһиллэр гына ботугураабыта:
– Буодьа. Баҕар, мин дьэдьэҥҥэ диэри кэлбэтэхпинэ, эн хомуйаар эрэ.
Бардылар.
Суос-соҕотохто Алаас кураанахсыйа түстэ, мин өйбүн-санаабын, дууһабын кытта тэҥҥэ. Ыллыыллара эбитэ буолуо күөрэгэйдэр, атын да чыычаахтар. Кэҕэ да этэн эрдэҕэ. Хонуу сибэккилэрэ төбөлөрүн өрө өндөтөн Зинаны атаара көрөн хааллахтара. Ону да өйдөөн-дьүүллээн көрбөккө, күн даҕаны баарын-суоҕун быһаарбакка, сүөдэҥнээн хааман, дьиэбэр киирэн, сөрүүн чэй иһээт, киэһээҥҥи ыамҥа диэри, тугу даҕаны өйдөөбөтөрбүн, дьыбааҥҥа кинигэ аахпыта буола сыппытым.
Биир сиргэ соҕотоҕун тула холоруктаан хааллым. Үлэ баарыгар, эбии көһүннэҕинэ үөрүү. Бэл, аны хаһан даҕаны чугаһыам суоҕа диэн Зинаҕа бэйэтигэр сиринэн-халлаанынан андаҕайбыт үлэбэр, бэйэтигэр биллэрбэккэ сибэккилэр сыыс отторун үргээһинигэр ылыстым, киниэхэ, аны онтон санаарҕааһын эрэйэ буолуо диэн. Ол ааспыт күннэри сонньуйа, минньигэстик саныы.
Хас да сыллааҕыта, бука бастаан саҥа көлүөһэлэргэ олордон эрэр кэммит эбитэ буолуо. Билигин чуолкайын өйдөөбөппүн, кини ыҥырбыта эрэ, бэйэм тылланан көмөлөспүтүм эрэ хайдах, сибэкки сыыс отун ыраастаһааччы буоллум. Ханныгын-тугун, ыйытыы саҕаны ыйыппыт буолуохтаахпын. Биир көлүөһэни бүтэрэ охсоот:
– Зина, биир бүттэ, бэлэм. Ыраас-ырааһа, – диэн киһиргээһин буолла.
Киһим соһуйда дуу, үөрдэ дуу, кэлэн көрөөт, хаһыытыы түстэ:
– Сибэккилэри бэйэлэрин ылбыккын дии, аҕыйаҕы хаалларбыккын. Аата сүрүккэтин…
Дьиэттэн хаһыат таһааттаран тэлгээн, биэдэрэлээх сыыс оппун онно сүөкээн, сибэккилэрин талан хаттаан олорпута. Төһөтүн билбэтим, таҕыстылар быһыылаах этэ. Мин ол күнтэн, бу күҥҥэ диэри сибэккилэргэ чугаһаабатаҕым. Эттэҕинэ уутун эрэ кутарым. Билигин бу билэр-билэр сыыстарбын хомуйдум. Онно да көҕүрээбэтэхтэрэ. Ол сайын сыыс от быыһыттан даҕаны буоллар, син тахса сатаабыттара. Баҕар көҕүрэппэтэҕим буоллар, төрүт тахсыахтара суоҕа эбитэ буолуо. Сибэкки диэн от буоллаҕа, саҥа быган эрдэхтэринэ билээччи билэр. Дьиҥнээх дьахталлар үлэлэрэ диэххэ наадалаах. Баҕар, биир эмэ киһи даҕаны билэрэ эбитэ дуу…
Мин сарсыарда хара туруохпуттан санаам – Зина. Зина. Аралдьыйарым – үлэ.
Эмчиттэр барахсаттар. Үлэлэрин быһыыта итинник буолаахтаатаҕа. Кинилэр арааһынай анаалыстарын, оннукка-манныкка устууларын кэтэһиитэ-манаһыыта.
Кэмниэ-кэнэҕэс, Дмитрий Трофимович, хирург:
– Болуодьа. Зинабытын куораттатар буоллубут, хаттаан көрдөрө – диэтэ, хайдах эрэ намтаабыт, бытаарбыт куолаһынан.
– Дима. Бэйэҥ туох дии саныыгыный? Туга быһыылааҕый?
– Нооро быһыылаах.
– Онтон ону быһан ылан, туора быраҕан кэбиспэккин дуо?
– Суох, Болуодьа. Ол кыайан эпэрээссийэлэммэт.
Сүрэҕим куһаҕан баҕайытык “мөҕүл” гынан ыалдьан ылла. Этим-сииним ыараан, дьиэ иннигэр, Зина таптаан олорор ыскамыайкатыгар, бүк түһэн, тоҥолохторбун тобуктарбар тирээн, төбөбүн хам тутан, өр олорбутум.
Чэ, онтон куораттар билэллэр ини.
Куоракка уола Радик киллэрдэ. Хата Болуодьустаах олорор дьиэлэрэ көрдөрөр, сылдьар балыыһаларын аттыгар, бу турар үһү. Кийиитэ Туйаара ол балыыһаҕа сиэстэрэнэн үлэлиир. Онон ити чааһыгар табыллыбыт курдук.
Эмиэ уһун-синньигэс кэтэһиилээх көрдөрүү. Туох эрэ кып-кыра искэн, куртах быар икки ардыгар куотан көһө сылдьар аатырда. Кэмниэ-кэнэҕэс ол искэннэрин булан, хаайан эмп куттулар. Дойдутугар барарын көҥүллээбиттэр. Аны үстэ эмп куттардаҕына үчүгэй буолуохтаах.


Биир киэһэ төлөпүөнүнэн кэпсэппиккэ Зина сэниэтэ да суох буоллар дьаһайар саҥата иһилиннэ:
– Буодьа. Биһиги сарсын мантан барабыт. Аны эн миигин көрөҕүн. Оҕолор оттоотуннар.
Үөрэн өрө көтө түһэбин. Чыычааҕым сыыһа, төһө эрэ аҕынна, суохтаата. Мин Зинабын көрүөм, биэбэйдиэм. Үчүгэй буолуо, үтүөрүө! Дьэ, хата биһиги, үчүгэй буолан, үтүөрэн, иккиэн тайах мастанан, сиэттиһэн, Алааспытыгар кэлиэхпит ээ. Көхсүбэр сүгэһэрдээх буолуом. Баҕар, онно таҥаска суулаан, тугу эрэ уктуом даҕаны, акаары. Мин бэйэм бэйэбин кытта ботугурааһын, Зинабын кытта кэпсэтии бөҕөтө буола түстүм. Олох сүүрүүнэн сылдьан үлэлэрбин үлэлээтим.
Дьиэлэригэр кэлбит киэһэлэригэр Радигы кытта кэпсэттим. Сарсын икки чааска Дьаарбаҥҥа кэлиэх буолла. Мин утары көрсөбүн.
Кэпсэтэн бүтээт, тилигирии мөхсө, эмиэ түҥ-таҥ тыллаһыы бөҕөтө буола түстүм.. Үксүн Зинам оонньоон, атаахтаан саҥарар тылларынан, куолаһынан саҥарабын.
– Мин оҕобор сарсын тиийиэм. Төһө эрэ ахтаахтаата. Баҕар, онтон даҕаны үтүөрэ охсубата буолуо. Мин тиийэммин уоскутуом, сыллыам-ууруом, имэрийиэм-томоруйуом. Көрөөрүҥ эрэ, үчүгэй буолбутунан барыаҕа. Бар, акаайы – сүөгэй, сымыыт, оҕурсу, Хомустааҕыҥ күөлүн соботун илдьиэҕим, кэһии оҥостон. Дьэдьэнэ үүммүт, ол эрээри эрдэ, буһа илик. Хата, биһиги бэйэбит кэлэн дьэдьэнниэхпит ээ. Эн наһаа акаайыгын, мин эмиэ акаайыбын. Үчүгэй дии икки акаайылар бииргэ олороллоро. Мин оҕом аны төрүт даҕаны былдьыры буолан хаалара буолуо. Буоллун. Үчүгэй. Хайдах да буоллун. Кыһанымаҥ – ити курдук айаҕым хам буолбакка сылдьан иһирдьэнэн-таһырдьанан сүүрдүм. Күөлбэр баран кэллим. Сарсыҥҥы үлэлэрбэр бэлэмнэнним. Сибэккилэр, оҕоруоттар сыыстарын хаттаан көрдүм. Райдаах Аликон от үлэтиттэн, сүөһүлэриттэн ордон, көрбөттөрө биллэр. Уутун куттахтарына ол баһыыба.
Түүн, уйуһуйан да буолуо, аанньа утуйбатым быһыылаах. Сарсыарда эрдэттэн тигинии көтүү. Үчүгэйэ сүрдээх!
Ынахтарбын ыы охсоот, ньирэйдэри, кууруссалары аһатан, үүппүн эрийэбин. Иһиппин-хомуоспун, дьиэбин-уоппун сууйан, оҕоруоттарбар, сибэккилэрбэр ыбылы уу кутаттыыбын уонна боччумура, хас биирдиилэригэр этэбин:
– Чэ, этэҥҥэ туруҥ, мин бардым. Билигин сотору хотуҥҥут кэлиэ, онуоха диэри кытаатан улаатыҥ, ситиҥ, тупсуҥ, киэркэйиҥ, миигин түһэн биэримэҥ. Аанньа үүммэтэххитинэ, хотуммут, хайа миигин мөҕүө дии, аанньа көрбөтөххүн диэн.
Истэр курдук лабаалара, сэбирдэхтэрэ ибирдэһэ хамсаан ылаллар. Маладьыастарым.
Болдьоспут икки чааспар Дьаарбаҥҥа кэлэбин.
Зинабын көрөөт “сык” гына түстүм. Бу соторутааҕыта Алааспытыттан толору эттээх-сииннээх барбыт киһи, сүүрбэччэ күн иһигэр, куурар-хатар, дьүдьэйэр да буолар эбит. Аҥарыттан аҥара эрэ хаалаахтаабыт. Соһуйбуппун биллэриминэ гына сатаан, куруук ахтыһан көрсөрбүтүнүү, минньигэс тыллары сибигинэйэ, күлэ-үөрэ сыллаатым-уураатым. Остолобуойбут остуолугар кэккэлэһэ олорон, өр кэпсэтэ чэйдээтибит. Зина, аан бастаан дьэдьэнин, онтон үүннэрбит сибэккилэрин, оҕоруотун, сүөһүлэрин, кууруссаларын, от үүнүүтүн ыйыталаата. Мин эбэ-саба, тупсаран эппиэттээн иһэбин. Хас да сыллааҕыта аттыбар, икки күөрэгэй чыычаахтар үөһэттэн куустуспутунан, сиргэ түспүттэригэр тиийэ, бу “аҕыйах хонуктааҕыта”.
Зина сэргэхсийдэ, сирэйэ-хараҕа сырдаата.
Син ыал аатын былдьаан саккыраһан олордубут. Мин илимнэрим үрдүлэригэр түстүм. Зина аргыый иэҕэннээн сылдьан аһын астыыр, тэлэбиисэр көрөр, наскы баайар. Дьиэтигэр укуол ылар, систиэмэ туруоттарар. Ити быыһыгар хаста да Хаандыгаҕа баран көрдөрүнэн кэллибит. Ол дьон иккис химия диэннэрин кэтэһэллэр. Арыт күн хайдах эрэ бэттэх кэлиэх курдук сэргэхсийэр, күлэр, элэктэһэр.
Үксүн оһохпут иннигэр, икки олоппостору кэккэлэһиннэри тардан, утарыта олорон аһыыбыт. Ол олорон ахтыһабыт, оҕолорбут хайдах аан-бастаан саҥа таһааран былдьыгырыы, сорохтор часкыйа, ытыстарын сыыһынан олоппос сирэйин таһыйа-таһыйа, саҥа хаама сатаан, куттанан ибигирии, олоппосторун эргийэ сыҕарыйалларын. Онтон арыый улаатан тугу түҥ-таҥ тылласпыттарын. Зина миигиттэн соһуйбутун, хомойбутун, үөрбүтүн кэпсэтэлээтэ.

Буодьа, өйдүүгүн?

– Буодьа. Эн тыаҕа этиҥ. Биһиги биирдэ Өкүччэлиин оһохпут иннигэр кэпсэтэ олоробут. Оҕом, Болуодьуһум, утуйа сыппыта. Киэһэ түөрт чаас саҕана эбитэ буолуо, оччолорго бу бастакы дьиэбитигэр киирэн, саҥа кыстаан олорорбут. Бэрээндэ суоҕа, оҥоһулла илигэ. Арай ол олордохпутуна, таһырдьа аан киирэр кирилиэһигэр эн атахтарыҥ тыаһа лиһирдээн тахсан, тэбэнниҥ, сыыҥтаан тарылаттыҥ. Мин эйигин кэллэ диэн ойон туран чаанньыкпын үөскэ сыҕарыттым, күнүскү ыһаары тобоҕун аҕалан сылаас билиитэҕэ уурдум. Олоробут. Кэтэһэбит. Буодьа киирбэтэ. Уу-чуумпу. Онно Өкүччэ эттэ:
– Ити бэриэччитэ сылдьар, сарсын баччаҕа кэлиэҕэ, – диэн.
Мин наһаа куттана соһуйа санаабытым. Нөҥүө киэһэ оруобуна ол кэмҥэ кэлбитиҥ. Атаххын тэбэммитиҥ, сыыҥтаабытыҥ, киирбитиҥ. Этэбин, Буодьа. Арааһа ити кэмтэн ылата, эйигин дьиҥнээхтик таптаабытым, дууһабынан, өйбүнэн-санаабынан бас бэриммитим. Муода дии.
– Буодьа, өйдүүгүн. Эн биһи биирдэ Саҥа дьылга харыйа туруоран симээбиппитин. Болуодьустаах Гриша кыра этилэрэ. Утуйбуттарын кэннэ, харыйаны таһыттан киллэрэн, ириэрэн, хордуон дьааһыгы умса ууран, ону үүттээн туруорбуппутун. Аргыый аҕай киэргэтэ-киэргэтэ шампанскай испиппит. Наһаа үчүгэй этэ. Олох хаһан даҕаны умнуом суоҕа. Эн ону өйдүүгүн?
– Өйдүүбүн, Зина, өйдүүбүн – туран оройуттан сыллаан ылабын.
Кырдьык, ону үчүгэйдик өйдүүбүн. Ол харыйаны Алааска, Сайылыктан тахсан быспытым. Миэтэрэттэн арыый үрдүк, хойуу, төгүрүччү тэҥ лабаалардаах, онон хараҥа күөх өҥнөөх иннэлэрдээх этэ. Быһах эрбиинэн быспытым. Ураҕаска баайан, санныбар биллэҕэн, көхсүбэр суумкабар, бултаабыт түүлээхтэрим тириилэрин сүгэн, киэҥ, от соһор тыраахтар суолунан, бөһүөлэккэ кэлбитим. Билигин ааспытын кэннэ санаатахха, дьиҥнээх тыаттан киирбит тымныы оҕонньоро эбиппин.
Харыйа хас да хонукка, оҕолор көрбөт сирдэригэр, ампаар ойоҕоһугар саһан турбута. Онтон дьэ ол, 30 чыыһылаҕа, киэһэ оҕолор утуйбуттарын кэннэ киллэрдэхпит, сарсыарда Гришалаах Болуодьуһу соһутаары, үөрдээри.
Элбэх Саҥа дьылга, элбэх харыйа турдаҕа, араастаан тупсарыллан оҥоһуллубут оонньуурдарынан киэргэтиллэн, араас өҥнөөх уоттарынан, симириктээн күлүмүрдүү.
Онтон Алаастан кэлбит харыйабыт, боростуой да киэргэллээх буоллар, умнуллубат эбит.

Дьиэ тэбэр сүрэҕэ – ийэ уонна оһох

Мин ааҕыыбынан бу оһох үстэ уларытыллан оҥоһулунна. Бастаан бастакы дьиэбитигэр киирээт. Иккиһин – дьиэ салҕанан, батарея тартаран, ону ититэр, иһигэр уу баахтаан оҥостубуппут. Оһохпут уонтан тахса сылга дьиэни быр-бааччы сылытан турбута. Онтон үһүстээн – эмиэ сыһыары дьиэ тутта охсон, онно ванна, туалет киллэртэрэн, кини систиэмэҕэ холботторон баран.
Оччолорго, дьиэбит иһигэр үлэлии сылдьан, күнүс дьон суох кэмигэр, оһохпут иннигэр чэй иһэ олорон (билигин өйдөөтөххө, солуута суох) ыйытааччы буоллум:
– Зина. Оһоххун хайыыгын, ыллаттараҕын дуо? Куукунаҥ даҕаны кэҥиэ этэ.
Кини бэйэтэ даҕаны итинник ыйытыыны күүтэ, сэрэйэ сылдьыбыт быһыылааҕа, сонно харахтара уулана түһээт:
– Хайдах буоллуҥ, Буодьа! Суох! Ыллаттарбаппын! Дьиэбит оһоҕо суох туруо дуо? Мин оһох оттунан, мас умайар тыаһын наһаа сөбүлүүбүн. Билиитэтин үрдүгэр ас буһан, сыты-сымары таһаара турара, наһаа үчүгэй. Куукуна бэйэтэ киэҥ.
Көтүрбүппүт. Уутун бааҕын ылан, хаттаан туппуппут.
Бу дьиэ үс оһоҕун Зина бэйэтэ эт-илиитинэн тутан-хабан, маастардаан туппута. Мин бастакы оһоххо эрэ буорун эллээн, кирпииччэлэрин таһан үлэлэспитим. Кэлин оҕолоро улаатаннар, атын оһохторун оҕолорунаан туппута. Кирпииччэлэрин эмиэ бастакы оһоххо иккиэн үктээбиппит. Кэлин оҕолор бэйэлэрэ.
Зина барыта Алаас кырдьаҕастаах саҥа дьиэтин холбоотоххо биэс оһоҕу оҥордо. Дьахтар киһи диэтэххэ муода курдук. Ол эрээри, оннук хотуттар бааллар эбит.
Оһохпут иннигэр олорон, элбэх сыл, үтүмэн үгүс, үчүгэйи-куһаҕаны кэпсэттэхпит, үлэбитин-хамнаспытын былааннаннахпыт.
Оҕолорбут бары, кыһыл эрдэхтэриттэн, аана аһыллыбыт, иһигэр чохтоох, оһохторун иннигэр суунан, ынах арыытынан сотуллан, ийэлэрин атахтарын ньилбэгэр таалалаатахтара, сымнаҕас, кураанах таҥаска сууланан, ийэлэрин хойуу үүтүн иһэ, уот таһыгырыы тычыгыраан күлэр тыаһыгар бигэтэн утуйдахтара.
Элбэхтэ, күнүс-киэһэ, оһохторун иннигэр, букунуйан оонньуу олорон-сытан, устунан сылаас муостаҕа утуйбут буолуохтаахтар.
Кыһын мин тыаттан киирэн, оҕолор дьыссааттарыттан, оскуолаларыттан кэлэн, бары мустан, оһохпут иннигэр муостанан тарҕана олорон, омуннура былдьасыһан сонуннарын кэпсииллэрэ, сылтан-сыл лиһигирэһэн улаатан барбыттара, үчүгэй да эбит, ааспытын кэннэ , бу билигин кырдьан олорон санаатахха.
Зина маны барытын көрө-билэ сылдьыбыт. Ол иһин оһоҕун харахтарын харатын курдук харыстыыр, имэрийэр-томоруйар эбит. Дьиэтин сылаас тыыннаары, уот иччилээри.
Дьиэ тэбэр сүрэҕэ – Ийэ уонна Оһох.
Оһохпут билигин баар. Турар. Оттуллар ийэбитин санатан, өйдөтөн. Ийэбит, мин Зинам оһоҕо барахсан!

Кыһалҕалаах
кытыан кымньыылаах

Иккис химиябытын кэтэһэбит.
Онтон ыллыбыт, Н.В. Гоголь эппитинии, бу күнтэн, өрөһүлтэ суох, абааһы айаҕар түстүбүт. Зина:
– Алааһы көрүөм кэлэр. Алааска барыам. Илдьиҥ миигин Алааска, оҕолорбор. Бостуой Алаастан кэлэммин. Онно баарым буоллар ыалдьыа суох этим, – диирэ элбээн барда.
Ийэбит тыла – сокуон.
Ол иһин, баҕар, кырдьык үчүгэй буолаарай, онтон туох эмэ буоллахпытына, олохтоох сирбит чугас, онон сирдэ ыла туруохха диэн сүбэлэспиппит.
Уу мотуорунан, балыыһа наһыылкатынан, тыраахтыр сыарҕатыгар тиэллэн, сорох уулаах, дулҕалаах сирдэри көтөҕөн, улахан уолунаан Болуодьуһунаан Алааспытыгар кэллибит.
Кэлэн дьэ утуйда ээ. Күн түүннүүн силбэспитэ. Туран чэй иһэр, кыратык аһаабыта буолар, табаҕын тардар. Уонна утуйар. Икки сууккаҕа чугаһыыр утуйда. Онтон дьэгдьийэн, сынньанан уһугунна. Миигин көрөн, ыраас чуолкай куолаһынан муодарҕаабыт, соһуйбут курдук:
– Буодьа. Биһиги ханна баарбытый? – диэн ыйытта.
– Сыччыы, Алааспытыгар.
– Хаһан кэлбиппитий?
– Икки хонно, чыычаах.
– Үчүгэйиин, кэлбитим, – ытыһын тилэҕинэн харахтарын уутун сотто сытта.
Тааска уу киллэртэрэн, олоппоско уурдаран, олорон эрэ тииһин, сирэйин суунна. Таҥаһын уларыттан, баттахпытын тараанан, дьэ киһитийдибит. Остуолга аҕалтаран кыра да буоллар син аһаатыбыт.
Хайдах эрэ күнтэн күн үтүөрэр суолунан баран иһэр курдукпут. Кинигэ ааҕар. Маны сиэм диэн ас буһартарар. Бэйэтэ буһарар. Биһиги Алааһынан, бөһүөлэгинэн үөрсүү бөҕөтө. Баҕар, кырдьык, бу тэтиминэн баран, үһүс химиябытын ыллахпытына, сиртэн-буортан тардыһаайабыт диэн.
Дьиэбит иннигэр хаартыскаҕа түстүбүт. Алаас кэҥээбит. Халлаан үрдээбит. Күн сырдаабыт. Чыычаахтар саҥалара күүһүрбүт, хойдубут. Бэл тураах үрдүбүтүнэн көтөн ааһарын көрдөххө, төбөтүн куоҕаҥнатан хамсатара: “Үчүгэй. Үчүгэй” – дииргэ дылыта.
Тайахтанан, өйөтөн хааман иһэн, хотонун иннигэр турар, атыыр үөрүн көрөн, тохтоон турбахтаата. Бэйэтин биэлэрин таба көрдө быһыылаах. Хас да биэ төбөлөрүн өндөтөн, биһигин көрөн тураллара.
Кэлэн, кырдьаҕас дьиэбитигэр киирдибит. Киирээт оҕолор ыскамыайкаларыгар, остуолга харыларын үрүт-үрдүгэр ууран, сүүһүн онно өйөөн олорон, оҕолуу марылаччы өр ытаата. Мин саҥата суох, утары, бэйэм миэстэбэр олордум.
Бука, харахтарыгар көстөн кэллэхтэрэ толору астаах остуолугар оҕолоро – Болуодьуһа, Гришата, Пронята, Радига кыра сылдьан, бытыгыраһан олороллоро. Бу кырдьаҕас дьиэбит биһиги ыалга Алаас тэбэр сүрэҕэ, көмүс ньээкэ уйабыт буолар. Ийэбит Зинаида Николаевна төрөөбүт да дойдутуттан ордорон таптыыра. Ол иһин саха дьахтарын мындыр өйүнэн, олоххо муҥура суох тардыһар күүһүнэн биһигини, эр дьону, төрөөбүт үөскээбит дойдубутугар, үлэҕэ, бэйэ-бэйэбитигэр истиҥ-сылаас сыһыаны олохтоон, көнө сүрүннээн, тымныы-кырыа аргыйбат, тыалга-кууска бэриммэт, сылаас-сымнаҕас ньээкэ уйабытын, сааһылаан-нарылаан уус тарбахтарынан туттаҕа.
Маны барытын, көстөн турары, ону-маны ыйдаҥардар киһи, өйдүүр суола.
Тоҥолоҕуттан туттаран, бэйэтэ тайахтанан, дьиэтин иһигэр кэрийэ хаамта. Утуйар хоһугар, оһоҕун кэннигэр кэлэн, дьыбааныгар олорон, хаҥас ытыһынан, кыһыл бүлүүс таҥас сабыытын имэрийтэлээтэ. Эмискэ салгыны дириҥник өрө эҕирийээт, туруоттаран таһырдьаны былдьаста. Зина бу оһоҕун кэннэ, саамай сөбүлүүр, ахтар утуйар сирэ этэ.
Тайахтанан, тэлгэһэтин иһигэр өйөөһүнэ суох хаамар буолла. Кирилиэһи түһэригэр, тахсарыгар көмөлөһүннэрэр. Ардыгар миэхэ оҕоруокка сырыттахпына, көлүөһэ кытыытыгар кэлэн олорор. Тайах маһынан моркуоп, сөбүөкүлэ буордарын хаһан көрөр, оройдорун тоҥсуйталыыр. Үчүгэйдэр диир быһыылаах, мичээрдиир курдук туттар. Тэппилииссэлэр ааннарын астаран тэйиччиттэн көрөр. Иһирдьэ киирбэт. Парниктарга эмиэ чугаһаабакка ыраахтан көрөр. Баҕар сыттарын тулуйбата буолуо дии саныыбын.
Мин үөрбүппүн биллэрэн этэбин:
– Сыччыы, Сиинэкий. Эн кытаатан бу курдук салгыҥҥа сылдьа, хаама сатаа. Үчүгэй буоллаххына, хата, биһиги хоту баран, оҕолорбут оттообут отторун, ходуһаларбытын көрөн кэлиэхпит этэ. Оо, оҕолорбутун кытта, үлэ да бөҕөтүн үлэлээн биэрэр эбиппит.
Умса туттан, истэн олорор. Үөрэ истэр курдук туттар. Төбөтүн өндөтөн миигин көрөр, харахтара сырдаан чаҕылыһаллар.
Көһөрөн-көһөрөн, биир үтүө күн, ол көстөн турар Хоту хотоҥҥо оту, ходуһаны көрө диэн ааттаан бардыбыт. Тиэрмэспитигэр чэйдээхпит. Сайын устата куруук мунна куурбат Муккуйаҕа түһэр уулаах сээни, быыс бүтэйгэ сыһыары оҥоһуллубут далаһанан барбакка, ойоҕолуу, тыраахтар суолунан сүгэн туоратан, балачча тэйиччи илдьэн түһэрдим. Зина хайаатар да далаһатын диэки көрбүт буолуохтаах. Далаһа кини аатынан – Эбээ муостата. Күрүө сиэрдийэтиттэн тутуһан, хаста-сүүстэ, төттөрү-таары хаампыппыт буолла кэтит сүүрбэлээх хаптаһын устун.
Хотоммут иннигэр күлүккэ кэлэн олордубут. Аликтаах Радик от түһүн оҥоро сылдьаллар. Мантан Хомустаах күөл, ходуһаларбыт үксэ көстөллөр.
Уолаттар биһигини көрөн, кэлэн чэй исиһэн бардылар.
– Буодьа. Дьиэбитигэр барыахха, мин наһаа сылайдым, – умса түһэн олорон саҥарда.
Төннөн иһэн, хаста да олорон сынньанныбыт.
– Зина, сүгэбин дуо? Уолаттары ыҥырабын дуо?
– Суох, Буодьа…
Бу кини ис сүрэҕинэн, дууһатынан таптаабыт Алааһын хонуутунан бүтэһик дьаарбайыыта буолбута. Туох баар хара күүһүн мунньан, сырдык-ыраас санаатын баҕатынан сылдьаахтаабыта.
Биирдэ күнүс чэйдии олорон:
– Буодьа, кыталыктар хаһан кэлэллэрий? Мин кыталыктары көрүөм кэлэр, – диэн соһутта.
– Билигин эрдэ, сыччыы. Ол кыылларыҥ, бары барар көтөрдөрүҥ баран бүппүттэрин кэннэ, хаар түһүүтэ кэлэллэр. Мин биирдэ оҕо сылдьан, биэс кыталыгы хаар түһэ турдаҕына көрбүтүм. Олор букатын намыһахтар этэ. Алааска итиннэ ханна эрэ түһэн, хонон аастахтара.
– Аата, үчүгэйин… Буодьа, мин кыталыктары көрүөм кэлэр, – киһим остуолугар бүк түһэн барда.
Сүрэҕим мөҕүстэ. Итини баҕас көөчүктээбиккэ дылы, таах кэпсээммин диэн бэйэбин буруйдана, кэмсинэ санаатым.
Олоробут.
Мин хаттаан чэй куттан испитэ буоллум.
Зина төбөтүн өндөтөн миигин көрбөккө, түннүккэ хайыһан олорон:
– Буодьа. Таҥас ампаарыгар баран кэлиэххэ эрэ, – диэтэ, кэһиэҕирбит куолаһынан.
Тиийэн иһирдьэ киирбэккэ, ааҥҥа туран, тайах маһынан ыйан:
– Ол муннукка, ити хордуон дьааһык иһигэр – диэн, биир улахан кокуукка кыыһы, биир бүлүүс, ыт диэҕи ыттан атын, куобах курдук дьүһүннээх, куобах диэҕи куобахтан атын, ньилбэгэр диэри уһун кулгаахтаах кокуукканы ылларда.
Сууйан, куурдан биэрдим. Бэйэтэ тараата, оҥордо. Маҕаһыынтан ылыллыбытынан буола түстүлэр. Таһыттан киирдэхпинэ кэпсэтэ-кэпсэтэ, оонньуу сытар буолааччы. Эбэтэр үһүөн хоонньоһон, Зина ортолоругар, суорҕаннарын саптан, төбөлөрө лэчигирээн, утуйа сытар буолааччылар. Куобаҕын хара орто дойдуттан арахсыар диэри, бэйэтиттэн араартарбатаҕа, тарбаҕынан ыйан көрдүү сытаахтаабыта. Билигин мин араарбаппын. Киниэхэ бардахпына кэһии оҥостон илдьэ барыам дии саныыбын. Ол курдук улахан да киһи таптыыр, табан оҥоһуллубут кокуукка.
Көмүһүм. Чыычааҕым. Кыталыктары ахтыбытыгар сүрэҕим “мөҕүл” гынан хамсаан ылбыт биричиинэтэ маннык этэ. Олох чуолкайдык, бу бүгүн буолбутунуу өйдүүбүн, төһө да 1999 сыллаахха буолбутун иһин.
Алааспытыгар олоробут. Күһүн. Көтөр айанныыр кэмэ.
Дьиэбэр араадьыйабын холбоон, сонун истэ олордохпуна Зина таһыттан хаһыытаабытынан киирдэ. Араадьыйабын саба тута охсон кэбистим.
– Буодьа. Тоҕо истибэккин киһи хаһыытын! Кыталыктар аастылар дии, сэттиэлэр. Саҥарар дуу, ыллыыр дуу быһыылаахтар. Наһаа үчүгэйдэр.
– Төһө намыһаҕынан көттүлэр?
– Олус намыһаҕынан буолбатах. Хотонтон, кууруссаларбын аһатан, сымыыт ылан тахсыбытым. Онно кэлэн аастылар, Муккуйа үрдүнэн. Саҥаларын истэн көрдүм. Наһаа үчүгэйдэр. Ылыыллар. Саҥарсаллар дуу? Эн көрбөтүҥ дии. Хаһыытаа да хаһыытаа.
– Сүүрэн кэлэн этиэххин, – элэктээбиппин бэйэм да билбэккэ хааллым.
– Онтон сүүрэн кэллим дии. Наһаа үчүгэйдэр.
Оо, барахсаным. Күндү киһим. Туох үчүгэйи, кэрэни барытын тэҥҥэ үллэстэ сылдьар, кэрэ дууһалаах киһи этэ.
Улаханнык хомойбут, хоргуппут быһыылааҕа, балайда уһуннук, табаҕын тарда, ботугуруу олорбута:
– Наһаа улахаттар. Наһаа үчүгэйдэр.
Ити кыталык көтөрдөр саас-күһүн, биһиги Алааспытын таарыйан ааһаллар. Биир саас олох да “кыҥкыр-иҥкир” саҥарса-саҥарса биһиги дьиэбит үрдүнэн элиэтээн, биэстэ-хаста эргийэн, салгыы айанныы турбуттара. Дьиэ таһыгар, тэлгэһэҕэ киһи элбэх этэ. Эр дьон утуйар ампаар тутарбыт. Дьахталлар ас астыыллара, бөх хомуйаллара. Кыралар тэлгэһэ таһыгар, хонууга оонньууллара. Бука, хонуохтарын, сынньаныахтарын санаталаан баран, дьоҥҥо мэһэйдэттэхтэрэ.
Өссө Зинабынаан биир күһүн Хоту Уолбаҕа дугдаҕа оҕолорбутун кытта олордохпутуна үс үөр кыталыктар ааспыттара. Хаар түһэ турара, сөбүгэр үрдүгүнэн көтөллөрө, ол да буоллар саҥалара иһиллэрэ. Үөрдэстэхтэринэ син үөрдүһэллэр эбит этэ. Эр бэрдэ Болуодьус, сүүрэн баран, дьиэттэн биидьигин таһааран, кутуруктарын да буоллар устан хаалбыта. Ол баара буолуо.
Зинам ити көрбүттэрин өйдөөн кэлээхтээтэҕэ. Эбэтэр кыталыктары көрөн, саҥаларын истэн күүс-сэниэ ылыам, эмтэниэм, үтүөрүөм диэхтээбитэ дуу? Ким-туох билиэй кинини?
Күнүс хоспутугар утуйа сытабыт. Мин бэйэм ороммор. Зина миэхэ анаан оҥорон бэлэхтээбит, кус түүтэ бэриинэтигэр сытан, кинигэ ааҕабын.
Сотору киһим сыҥырҕаан, ытаан барда. Олоро түһээт көрбүтүм харахтарын уута сүүрэ сытар. Хайыырым буолла, уһугуннарарым дуу, суоҕа дуу диэн мунчаарабын.
Хата бэйэтэ уһуктан, илиилэринэн өрө тарбачыста. Аргыый, сыттыктарын хос тутан, өйөөн олортум. Ытыы олорор.
– Ыраас-сырдык, барыта сибэкки, хатыҥнар быыстарынан, ыллык суолунан баран истэхпинэ, эн тохтоттуҥ. Наһаа куһаҕан киһигин, эн, – диэхтээтэ.
Көхсүн, төбөтүн баттаҕын көннөрө, илиилэрин, атахтарын имэрийэ олордум.
Зина ыллаан кыыкынаата. Син уһуннук ыллаата. Ырыа биир да тылын өйдөөн истибэтим.
Түүл түүлүнэн аастаҕа. Ол эрээри, тугу түһээтэ ити?
Орто дойдуттан арахсан, ырайга баран эрэр, эбэтэр тиллэн-үтүөрэн, дьон кэккэтигэр киирэр суолун салгыы хаамтарбакка, туора быластаан, бүөлүү турдум дуо? Биэрбит эмтэрин, укуолларын барытын, чааһын тутуһан, көрө сылдьан биэрэбин, оҥоробун. Биир хоргутуннарар тылы саҥарбакка кыһаллабын, көрө-харайа сатыыбын. Тугу сыыстым? Тугу сатаабатым? Туох түүлүй? Ким маны быһаарар? Эдьиий Дора истэрэ, ааҕара буоллар …
Ууга түспүт оттон тардыһар, кыһалҕалаах кытыан от кымньыыланар дииллэринии, биһиги үрдүбүтүгэр, ыарыы ыар ыалдьыт буолан бүрүүкээбит кэмигэр Зинабыттан күлүктээх санааны күрэтэ сатаан, уоскутан, баттаҕын, көхсүн имэрийэ, чэчэгэйиттэн сыллыы олорбутум.
Иккиэммит харахтарбыт уута тэҥинэн сүүрэрэ. ..

DIGITAL CAMERA

Быраһаай, Күн сирэ

Бөһүөлэктээҕи дьиэбитигэр баарбыт.
Бэҕэһээ Алааспытыттан аны саас үтүөрэн, үчүгэй буолан кэлиэхпит, эн этэҥҥэ тур диэн бакаалаһан-быраһаайдаһан арахсыбыппыт.
Мантан хайдах айаннаан барбыппытый даҕаны, ол курдук төттөрү айаннаан кэлбиппит. Балта Еля тахсан икки күн хонон, өрөөн, таҥаһын көрөн таҥыннаран, арыаллаан аҕалбыта. “Эдьиий таптыыр Алааһыгар олорон, үчүгэй буолбут. Аны үһүс химиябытын ыллахпытына, өссө тупсуохпут” диэн санаабыт көтөҕүллүбүтэ. Бэйэтэ да үөрбүт курдук этэ.
Кэлбиппит нөҥүө күнүгэр Еля дьиэтин сонун аһыттан аҕалан, эдьиийин көрө киирэн олорон, оһох иннигэр, Саһыл дьахталларын ырыатын ансаамбылларыгар кыттан, Москуба куоракка ханна-хаста ыллаабыттарын, туох сонуну көрбүтүн тардына, быһыта-орута кэпсээтэ. Ымсыырдыы, көөчүктээһин курдук көстүө диир быһыылаах. Биһиги ыйытыыларбытыгар хоруйдаата. Зина мин диэки сөп-сөп көрө охсон ылар. Эһиил аны Италияҕа барыахтаахтарын истээт:
– Буодьа, мин үчүгэй буоллахпына эһиил барсабын, – ытыһын тилэҕинэн харахтарын сотунна.
Елялыын өрө-көтө түстүбүт. Ийэбит барахсан. Төһө эрэ ымсыыраахтаабыта, сайыспыта буолла барбыт сурахтарын истэн. Дьэ, сылдьыа этэ. Онно мөккүөр суох. Үҥкүүгэ, ырыаҕа айылҕаттан бэриһиннэрбит талааннааҕа.
Үтүө буолуохтааҕар, үөдэн түгэҕэр түҥкэлийэн бардыбыт. Үһүс химия туһунан саныыр даҕаны олуонатыйда.
Күн-түүн… Күн-түүн мөлтөөн иһэбит.
Хоһугар Елялаах Луиза Зинаны дьыбааныгар икки ардыларыгар олордон, этин имэрийэллэр-томоруйаллар, арааһынай мааһынан сотоллор. Баттаҕын тарыыллар, өрөллөр. Зина мин киирбиппин көрөөт, үҥсээччи буолла:
– Буодьа миигин аһыттан кэччэйэн аһаппат, наар харыһыйар, – чыычааҕым сыыһа, уоһа тэллэҥниир, мэрбэҥниир.
Дьахталлар мин диэки соһуйбут курдук өрө көрө түстүлэр. Сүрэҕим аһыйар. Төттөрү ыстанным. Устунан таһырдьа тахсан, дьиэ иннигэр төттөрү-таары хаамыталаатым. Көмүһүм. Санаатыгар төһөлөөх, аска ымсыырара буолуой?
Аһы көрө сытан хоргуйан өлөр – алдьархай!
– Буодьа, миигин биир эмэ үчүгэй врач эмтээтэҕинэ үтүөрдүө дуо? Буодьа. Туох айыыбар-харабар маннык сору-накааһы көрөн эрэрим буолла?! Буодьа, мин өлөн эрэбин. Буодьа, биһиги хаһан Алааска барабыт?
– Сиинэкий. Саас барабыт. Сүөһү көстөҕүнэ. Билигин дьиэбит тоҥ турар. Ону даҕаны, эн үчүгэй буоллаххына барабыт.
– Оо, мин Алааспар тиийэммин, Алааһым салгынынан тыынарым буоллар, баҕар аһыыр буолуом этэ. Оччоҕо үтүөрүөм дии, Буодьа.
Туох да диэбит иһин, мин маннык этэбин:
– Ийэбит Зина, иккис төрүөбүт дойду оҥостубут, таптыыр Алааһыгар кэлэн, ыйга тиийбэт олорон, кини салгынынан тыынан, чаҕылыйар күнүттэн, сылаас-сымнаҕас буоруттан, күүс-күдэх ылан, ый курдук, баҕар онтон да ордук, олоҕо уһаабыта буолуо диэн.
Бу кырдьык!
Төһөлөөх ахтан-санаан, иэйэн, үөрэн-көтөн, саас ахсын тахсарын кэргэнэ киһи мин билэбин.
Зина Алааска, сыта-тура сылдьа, оҕолорун сиэннэрин, кэргэнин ортолоругар сынньана, атаахтыы кэлэрэ.
Өйдөөх, үчүгэй киһи атаахтыыра, үөрүү-көтүү, ыраас халлаан күлүмүрдүүр күнэ буоллаҕа эбээт.
Киһим саҥатыттан матан, төбөтүн улам кыайбат буолла. Оронугар сыттыкка өйөөн олордон, ньуосканан сок, уу иһэрдэ сатыыбын. Бэрт дуона суоҕу сыпсырыйаахтыыр. Кэккэлэһэ олорон сыллыыбын, көхсүн, илиилэрин, атахтарын имэрийэбин. Ол олорон аргыый ботугураан ыйытабын:
– Сыччыы, Һиинээ. Мээрин Болуодьа көмүһэ, чыычааҕа, баара-суоҕа ханна баарый? Бу дуо? – түөһүн тарбахтарым төбөлөрүнэн таарыйабын. Зина аргыый тоҥхох гынаахтыыр. Истэр, өйдүүр эбит.
Бу биһи бүтэһик эйэргэһиибит, кэпсэтиибит буолбута.
Аҕыйах хонугунан бараахтаабыта.
Арыый сэниэлээх эрдэҕинэ кэккэлэһэ, утары олорон, сытан эрэ илиибин имэрийэр-имэрийэр, ууруур-ууруур, уонна дьэ, харахтарын араарбакка, тонолуппакка одуулуур-одуулуур.
Ол миэхэ, туохтан даҕаны, саамай ыарахан, ыарыылаах этэ.
Туох санааттан, туох диэхтиирэ эбитэ буолла?
Уонна бу, баҕар, орто дойдуттан арахсарыгар саҥалаах кэпсэтэ сытан:
– Суруйаар мин туспунан, – диэн, кэриэһин этиэх этэ диир санааттан суруйдум. Этиттэриитэ суох.
Кини курдук кэрэ киһи хайдах буорга киирэн, сири кытта сир буолан сытыай, сураҕа-садьыга суох.
Тугу даҕаны туораттан була сатаабатым. Буолбут түгэннэри, өйүм, тылым тиийэринэн, уус-уран суруйууга ханарыта сатаатым. Айылҕа, киһи быстыспат биир ситимнээхтэрин көрдөрөр сыалтан.
Күлэн-үөрэн, кэпсээн-ипсээн, миигин, оҕолорун, сиэннэрин тула көтөн сэрбэкэччийэн, бу орто дойдуга хааман бөкөөрүйэн бүттүбүт. Зина барда. Алааска сытан түһээн көрбүт, сибэккинэн симэммит суолун устун… Сонно өйдөөбүтүм, бу күн сиригэр миигин таптыыр, атаахтатар киһитэ суох хаалбыппын…

Владимир МЭЭРИН,
Томпо

(“Дьахтар таптыыр хараҕынан”
кинигэттэн быһа тардан)

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *