СИЭН ӨКӨР: СУРАҔА СУОХ СҮППҮТ

ООННЬУУР ДЬОНО:

НЬУКУУС – сураҕа суох сүппүт саллаат, 23 саастаах.

МЭХЭЭС – кини уола. 20 саастаах.

ЫЛДЬАА – 70 саастаах оҕонньор.

ААНЧЫК – 18 саастаах кыыс.

 

1959 сыл. Сайын.

1.

Сцена аргыый аҕай сырдаан кэлэр. Балаҕан иһэ. Икки киһи олороро көстөр. Оҕонньор хамсатын оборон соппойор, эдэрэ төбөтүн хам туттан, туохтан эрэ соһуйан, тугу эрэ өйдүү сатыыр курдук олорор. Эдэрэ – Ньукуус. Кырдьаҕаһа – Ылдьаа. Ньукуус ойон турар, төттөрү-таары хаамыталыыр.

НЬУКУУС. Эс… Эс, хайдах итинник буолуой… Мииккэ… Мин Мииккэм… Дьэ дьиибэ дии… Бу мин саҕа дуо? Кырдьык дуо? Мин Мииккэм дуо кини?

ЫЛДЬАА. Кини… Өссө эйигиттэн кыратык өндөс буолуо… Мэхээс, Мииккэ диэбэттэр… Мэхээс дииллэр…

НЬУКУУС. Мэхээс… Мэхээһим… Ол аата кини… Бэйи эрэ… Кини билигин… Сааһа бэлиэр сүүрбэтэ буоллаҕа дии… Мин сэриигэ барарбар кини… үһүн да туола илик уолчаан хаалаахтаабыта… Оо, оччоҕо билигин кини… сүүнэ киһи буоллаҕа дии… Мэхээс… Һы, дьэ буолар да эбит… Ылдьаа… Ити Мииккэ… Мэхээс… Кырдьык, кини манна кэлиэ дуо?

ЫЛДЬАА. Кэлэн буолбакка… Кэлэн бөҕө буоллаҕа… Кини наар манна кэлээччи… Хас сайын аайы…

НЬУКУУС. Ол аата кини… Кини бу төрөөбүт сайылыгын, Чараҥайын, ахтар буоллаҕа дии, Ылдьаа?… Ол аата кини… миигин – аҕатын уонна ийэтин Маайыһы ахтан-санаан манна өрүү кэлэр буоллаҕа… Оннук дуо, Ылдьаа?

ЫЛДЬАА. Оннук, Ньукуус, оннук… Хайаан ахтыа-саныа суоҕай, бэйэтин төрөппүт ийэлээх-аҕатын… Ахтан бөҕө буолаахтаатаҕа…

НЬУКУУС (умса түһэн олорор, өрө тыынар). Бу мантан, бу мин дьиэбиттэн… Оччолорго өтөхсүйэ, өтөх буола илик буоллаҕа… Баар-суох маанылаах сайылыкпыт Чараҥай дуо диэн буоллаҕа… Бу мантан, бу тэлгэһэбиттэн… бу мантан сэриигэ барарбар… Мииккэм оччолорго үһүн да туола илик оҕочоос буолаахтаатаҕа… Өйдүүбүн ээ… Сарсыарда эрдэ ийэтинээн, Маайыспынаан, иккиэн көтөхсөн, бу балаҕантан тиэргэҥҥэ атаара тахсыбыттара миигин. Онно ити Бачыматтан Түмэппий, Күрүөлээхтэн Сааба буолан аргыстаһан… бары мантан сэриигэ бардахпыт дии… Холкуоспут тэлиэгэлээх соноҕос атынан оройуоҥҥа, бу мантан, Чараҥайтан, киириэхтээх буоллахпыт дии… Ол онно Мииккэм маҥнай, тоҕо бачча эрдэ уһугуннардылар диэн атаахтаан, ытаан ылбыта. Онтон ийэтэ ытыырын көрөн, кыра буоллаҕа, соһуйан, ах бараахтаабыта… Иккитин эрэ ааспыт, үһүн да туола илик оҕо буоллаҕа. Мин кинини, оҕобун, оҕом барахсаны, көтөҕөн ылан, имэрийэн-томоруйан, сыллаан-уураан баран, бардаҕым дии… Оҕом барахсан хап-харанан чоҕулуччу көрөн, туох буоларын өйдөөбөккө даҕаны, бу манна хаалаахтаатаҕа дии… Оннук, Ылдьаа. Билигин да кини минньигэс сытын, кини сылаас иэдэһин өйдүүбүн ээ, оҕом барахсаны… Арахсарбытыгар, тэлиэгэлээх аппытыгар олорон хоҥнон эрдэхпитинэ, ийэтигэр көтөхтөрөн олорон, мин баран эрэрбин дьэ өйдөөн, мин диэки илиичээнинэн ыйа-ыйа, ытаан мэрбэҥнээн барбыта, ол кэннэ бууннаан, иэрийэ-иэрийэ ытаан, илгистэн, ийэтин илиитигэр мөхсөн барбыта. Ону ийэтэ хайыай… Сиргэ түһэрбитигэр, уолум миигин сайыһан, ытыы-ытыы, «аҕаа» дии-дии, илиитин даллаппытынан, мин кэннибиттэн батыһан бараахтаабыта. Сүүрэн лэппэрдээн иһэн, бүдүрүйэн, охтон түһэн, онно ытыы хаалаахтаабыта… (Пауза.)

Онтон биһиги бардахпыт дии… Сэриигэ… Оннук… Хайыаҥый… Уонна… Уонна бу эмиэ дойдубар, бу өтөхпөр, бу саҥа эргиллэн кэллэҕим… Оннук… Ону онтон хайыаҥый… Ылдьаа… Миэнэ миэнин курдук буоллаҕа… Киһилии буолбатах… Үөр, кут буолан… Ити эн кэпсээбитиҥ курдук… Сураҕа суох сүппүт диэн ааттанан… Сураҕа суох… Ол мин хайдах… Хайдах сураҕа суох сүппүппүн, мин хайаан билиэхпиний… Мин… мин… (Төбөтүн хам туттар.)

ЫЛДЬАА. Ньукуус… Наһаа уйадыйыма, коом, Ньукуус… Эн эрэ буолуо дуо, аан дойду барыта атыйахтаах уу курдук айманан, хаанынан устан ыллаҕа… Төһөлөөх элбэх сураҕа суох сүппүт киһи кута тулаайах сылдьара буолуой бу аан ийэ дойду киэҥ киэлитигэр? Хата үөр, дойдубар эргилинним диэн. Түмэппийгэ, икки сыл буолаат, хара сурук кэлбитэ… Онтон Сааба сэрииттэн, илиитэ, атаҕа суох, хайдар аҥаара буолан кэлэн, манна өлөөхтөөбүтэ… Манна да өлүү-сүтүү бөҕө буоллаҕа… Кэргэниҥ Маайыс барахсан ол сут кэмигэр, эйигин «сураҕа суох сүттэ» диэн хара суругу тутаат, ол аһыытыгар буорайан, эбиитин холкуоска үлэ бөҕөтүн үлэлээн, тымныйан ыалдьан, Кыайыы буолбутун кэннэ да, уһаабатаҕа… Икки сыл буолаат, өлөөхтөөбүтэ… Маайыс барахсан Улахан Сайылык халдьаайытыгар көмүллэн сытаахтыыр…

НЬУКУУС (өр төбөтүн хам туттан олорор. Кэһиэҕирбит куолаһынан.) Ээ… Онтон оннук буоллаҕа… Аан ийэ дойду атыйахтаах уу курдук айманнаҕа… Маайыс… Улахан Сайылыкка диигин дуу? Ол аата… Дьонун аттыгар сытаахтаатаҕа… Оо, оччоҕо… Онно бара сылдьарым дуу… Ээ, суох, бастаан Мииккэбин көрсүөм. Аны, баҕар, аасыһан хаалыахпыт дии… Онтон… Онтон, Ылдьаа, эн… Эн хаһан өлбүккүнүй?

ЫЛДЬАА. Мин дуо? Ээ, ырааттаҕа дии эмиэ… Сэрии иккис сылыгар, сут кэмигэр. Саас, харалдьык тахсыбытын кэннэ… Мин, соҕотох киһи, бэйэм бардаҕым дии, атах балай… бэйэлэрэ хоргуйан, иэдэйэн олорор дьукаахтарбар, Чоху Киргиэлэйдээххэ, айах адаҕата буолумаары. Бэйэм да соччо өйдөөбөппүн… Арай бу манан ааһан эрэр этим… онтон бу өтөҕү көрөн, бу манна кэлэн иһэн, күүс-уох баранан, сэниэ-сылба быстан аара охтубутум… Мантан олох чугас…

НЬУКУУС. Онтон… оччоҕо эн, Ылдьаа, убайым оҕонньор… Мин биири өйдөөбөппүн ээ… Эн бэйэҥ, таҥараһыт бэрдэ буолан баран, оннооҕор кириэһин иилинэ сылдьар Кириэстээх Ылдьаа диэн хос ааттанан бараҥҥын, тоҕо бу манна, бу орто дойдуга, мин курдук үөр-сибиэн буолан, хаалан хаалбыккыный? Бэйэҥ, биһиэхэ урут кэпсиириҥ курдук, Ырайга көппөтөххүнүй? Тоҕо?

ЫЛДЬАА. Оо, тоойуом, Ньукуус. Оттон хайыамый… Оттон сэмнэҕим, уҥуоҕум харалла илик буолаахтаатаҕа эбээт, бу сиргэ… Оттон мин… Ону эрэ… ону эрэ ол кэтэһэ сылдьар буоллаҕым дии… Ону эрэ… Ким эрэ мин уҥуохпун булан, киһилии көмөн, кириэс туруоран ааһарын…

НЬУКУУС. Убаай, Ылдьаа, оттон мин баарбын дии… Мин көмүөм буоллаҕа эйигин, кириэс да оҥорон туруоруом.

ЫЛДЬАА. Оо… туох диэн эттэҥий… Оҕом, Ньукуус. Ол хантан кыаллыай…

НЬУКУУС (өй булан). Ээ, арба… Оннук этэ дуу… (Төбөтүн буккуйар.) Бэйэм да буккуллан… Мин эмиэ таах үөр-сибиэн, тулаайах кут эрэ буолаахтаатаҕым… Бэйи эрэ… Онтон, оччоҕо Мииккэм! Кини эн уҥуоххун көтөҕүө буоллаҕа! Мин Мииккэм, Мэхээһим! Уҥуоххун кини тутуо буоллаҕа! Ылдьаа, хата ыйан биэр, эн уҥуоҕуҥ ханна ардах-хаар анныгар сытыйа сытарый? Эт миэхэ. Ыйан кулу, көрдөр. Мин уолбар Мииккэбэр этиэм.

ЫЛДЬАА. Хайдах этэҕин ол?

НЬУКУУС. Оттон… Оттон хайдах эмит гынан, түүлүгэр киирэн… Биитэр… Оттон үөр буолан кулгааҕар киирэн ытаан көрүөм буоллаҕа. Кулгаах чуҥкунаатаҕына, «хайаларын үөрэ кэлэн ытаан ааста» диэччилэр дии… Мин оҕом ону, баҕар, истиэ дии.

ЫЛДЬАА. Баҕар диигин дуу?.. Оо дьэ, ким билэр… Саарбахтыыбын ээ… Мин да бачча өр таах сылдьыбатах буоллаҕым. Ытаан да, ыллаан да туһа суох курдук. Эгэ, түүллэригэр киириэм дуо?..

НЬУКУУС. Ылдьаа, оттон… Оттон билигин мин кэллэҕим дии… Уоллаах киһи уолбар этэн көрүөм буоллаҕа… Баҕар, кыаллан хаалыа дии. Онон эн сэмнэҕиҥ, уҥуоҕуҥ ханна сытарын эт эрэ миэхэҕэ…

ЫЛДЬАА (эргиллибэккэ кэннин диэки ыйар). Ээ, итиннэ чугас. Ити күрүө кэтэҕэр көстөр ыккый ойуурга… Булаллара саарбах. Бэйэм да тоҕо ыккыйга кыбыллыбытым буолла… Быһалаары сордоммут дьүһүнүм буолаахтыа… Онтон бүдүрүйэн охтон түһэн, турар кыаҕа суох буолан, сыылла сатаан баран… Баҕар, кыратык ирээйэбин диэн, охтон сытар эмэх тиит анныгар симиллэн хаалан… Онтукам ханна баарый… Өлбүтүм кэннэ, ол эмэх тиитим эмиэ илдьирийэн, суорҕан курдук уҥуохтаах-тириибин бүрүйэн, сабан кэбиспитэ. Холкуоһум дьоно хаста да бу эргин көрдөөн көрбүттэрэ да, булбатахтара. Олох үрдүбүнэн атыллаан ааһаллар этэ да … Саатар, бэйэм даҕаны… Эмиэ тоҕо ол эмэх тиит анныгар симиллибитим буолла… (Ытаан санна дьигиҥниир.)

НЬУКУУС. Ылдьаа… Ылдьаа, уоскуй. Мииккэ… Мин Мииккэм булуо… Кини хайаан да булуо, Ылдьаа… Кини, кырдьык, бүгүн манна кэлиэхтээх дуо? Ону эн хантан билэн этэҕин?

ЫЛДЬАА. Ээ, тукаам… биһиги төһө да сир-халлаан икки ардыгар сырыттарбыт, барытын билэ олоробут… Арыылаах оскуолатыгар биир эдэр, үөрэҕин саҥа бүтэрбит учуутал кыыс айаннаан иһэр үһү. Арыылаах суола алдьанан, биһиэхэ, Нуохараҕа, хаайтаран хоммута иккис түүнэ үһү… Ону «Арыылаахха диэри сатыы атаардын» диэн холкуос бэрэссэдээтэлэ Охоноон Мэхээһи бэҕэһээ соруйбут үһү. Бу сарсыарда Нуохараттан хоҥнор буолуохтаахтар. Арыылаахха диэри Нуохараттан биэс көс… Быһалыы суол син биир манан ааһар буоллаҕа…

НЬУКУУС. Оннук. Манан… манан ааһар.

ЫЛДЬАА. Онон… Мэхээстээх… Синбиир манна киэһэ кэлэр буолуохтаахтар. Ханна хонуохтарай уонна… Атын өтөххө тоҕо баран Мэхээс хонуой? Манна төрөөбүт төрүт дьиэтигэр хоноро чуолкай буоллаҕа… Оо дьэ… Ардахпыт дөссө күүһүрэн эрэр дуу?.. Үрэхтэр ууланан аҕай турдахтара… Ардах астара буоллар сатаатар…

НЬУКУУС. Оннук… Ардах эрэ аастар. Ылдьаа…

ЫЛДЬАА. Тугуй?

НЬУКУУС. Ылдьаа… Мин… мин биири өйдүү сатыыбын ээ. Бу тоҕо… Бу тоҕо барыта маннык буолан хаалла, биһиги олохпутугар? Биһиги… биһиги бу туох ааттаах ат тарпат, оҕус соспот ыар аньыытын-харатын оҥорон, маннык дьылҕаҕа тиксэн хаалбыппыт буолуой ээ?.. Ылдьаа… Ылдьаа, тоҕо?

ЫЛДЬАА. Оо… Ньукуус… Ону мин билээхтиэм дуо… Үрдүк Тойон Таҥара ону бэйэтэ эрэ билэн эрдэҕэ (Кириэстэнэр. Өрө тыынар.) Оо, Айыы Тойон Таҥарам… (Кириэстэнэр.)

Ардах тыаһа… Хараҥарар.

2.

Хараҥа. Уоллаах кыыс киирэн кэлэллэр. Ардах тыаһа.

МЭХЭЭС. Дьэ, кэллибит.

ААНЧЫК. Мэхээс… Бу… манна хонобут дуо?

МЭХЭЭС. Манна… Бу манна хонон баран, сарсын сарсыарда барыахпыт… эрдэ туран… Арыылаахха сарсын түөртүүр саҕана тиийэр инибит. Мантан антах мааҕыҥҥы курдук кутталлаах үрэх туорааһыннара суохтар… Кырачаан үрүччэлэр эрэ бааллар… Эн олорон сынньан. Билигин мин манна түргэнник оһох оттуом, чэй туруоруом… Эн манна кэтэс. Мин хаппыт мас көрдөөн көрүөм.

ААНЧЫК. Суох, Мэхээс, тохтоо.

МЭХЭЭС. Хайа, Аанчык… Туох буоллуҥ? Мин билигин кэлиэм. Уот отто охсон, таҥас-сап куурдунан, аһыа этибит буоллаҕа… Аччыктааһын да барда…

ААНЧЫК. Мэхээс… Тохтуу түс. Мин… куттанабын…

МЭХЭЭС. Эс, Аанчык, хайдах буоллуҥ? Эн манна туохтан да куттаныма. Манна туох да абааһы суох, бу мин төрөөбүт төрүт балаҕаным. Хас сыл аайы манна кэлэн, дьиэбин-уоппун өрө тардан, сиппийэн-ыраастаан, аал уоппун аһатан, хонон-өрөөн ааһааччыбын. Олох куттаныма. Аанчык… Оттон эн эмиэ даҕаны мааҕын кэпсэл бөҕөтө этиҥ дии. Космоска ыттардаах спутник көппүт, Дьокуускайга университет аһыллыбыт, саха артыыстара Москваҕа тиийэн Улахан театрга олоҥхо-испэктээх көрдөрбүттэр, алмаастаах Мииринэйгэ хомсомуоллар үлэлии баран эрэллэр диэн. Ол бачча космос үйэтигэр манна ханнык абааһы саһан сытыаҕай? Бэйэҥ да санаан көр… Чэ, ити хааллын… Кыра мас манна да баар эбит. Уот отуннахха, арыый сэргэхсийэр инигин.

Уот оттор. Арыый сырдыыр.

Дьэ… Эн таҥаскын-сапкын куурдун, мин мас көрдүү бардым.

ААНЧЫК. Мэхээс… Тохтуу тус. Билигин кыратык кэтэһэ түс… Онтон иккиэн бииргэ барыахпыт. Мэхээс…

МЭХЭЭС. Тугуй?

ААНЧЫК. Эн миигин бырастыы гын.

МЭХЭЭС. Ол туохха?

ААНЧЫК. Мааҕыын ол-бу буолан, кыыһырбыта буолан, соччо кэпсэппэккэ…

МЭХЭЭС. Ол ханна?

ААНЧЫК. Оттон ити кэнники, тиһэх үрэхпитин туоруурбутугар. Мин үрэҕи көрөн сүрдээҕин куттаммытым. Хайдах бачча кэтит, сүүрүктээх үрэҕи туоруурбут буолла диэн… Ону эн… Эн миигин көтөҕөн туоратаары гыммыккар, мин ол-бу буолан сөпсөспөккө…. бириэмэ бөҕөтүн ыыппытым. Онтон эн биир маһы суулларан, далаһа оҥорбуккунан туораан иһэн, сыыһа үктээн, син биир ууга түспүппэр… Эн син биир ууга ыстанан миигин быыһаан, харбаан киирэн, көтөҕөн таһаарбытыҥ.

МЭХЭЭС. Онно тугуй?

ААНЧЫК. Оттон онно мин, кыыһырбыта буолан, хаһыытаабытым дии эйиэхэ?

МЭХЭЭС. Онно тугуй?

ААНЧЫК. Оттон бырастыы гын диибин буолбат дуо?!

МЭХЭЭС. Чэ, сөп… Бырастыы гынным. Эн таҥаскын куурдуна тур, оттон мин мас көрдөөн кэлиэм.

ААНЧЫК. Суох, тохтуу түс… Ыраах барыма… Мин куттанабын… Манна хайдах эрэ…

МЭХЭЭС. Оо дьэ… Чэ, оччоҕо ити ампаар ойоҕоһугар сытар эргэ күрүө тобоҕун киллэрэн эриэм. Уонна чаанньыкка уу баһан киллэриэм.

Тахсан, чочумча буолаат, мастаах уонна чаанньыкка уулаах киирэр. Уотун эбэр. Чаанньыгын уокка туруорар.

МЭХЭЭС. Хайа, тоҕо таҥаскын куурдуммакка олороҕун? Ыалдьыаҥ дии. Таҥаскын уһул, бу суорҕанынан бүрүн. (Биллэрик ороҥҥо сытар эргэ суорҕаны биэрэр.) Бу манна биһиэхэ, Чараҥайга, отчуттар кэлэн өрүү хоноллор. Манна хоно-өрүү сытан чугастааҕы алаастары барытын оттууллар. Кинилэр малларын-салларын наар ыраастаан тахсабын. Чэ, тоҕо тураҕын, сыгынньахтан. Мин көрбөппүн. Көрүөхпүн да баҕарбаппын. (Көхсүнэн хайыһар. Тугун эрэ уһанан барар.)

Кыыс таҥаһын устан, суорҕанынан бүрүнэр. Таҥаһын уот иннигэр ыйыыр.

МЭХЭЭС. Быйыл алааспыттан син биэс от кэлбит эбит. Ити эн түспүт ыалыҥ Тиэхээн звенота манна кэлэн оттообута. Барытын илиинэн уонна көлөнөн оттууллар. Илиинэн охсоллор, илиинэн мунньаллар, оҕуһунан кэбиһэллэр. Онтон биһиги атынан оҕустарабыт, атынан мустарабыт, тыраахтарынан кэбиһэбит. Биһиги, ити үрэхтэр хаайаннар, бу манна кэлэн тыраахтарынан оттуур кыахпыт суох. Онон оннук… Эһиил холкуостары холбоон, сопхуос оҥороллор үһү, дьэ онно араас тыраахтар, тиэхиньикэ элбиэ этэ буоллаҕа. Билигин биһиэхэ кэпсэлбит диэн ол эрэ… Дьонум ардаан, оттообокко, от күрүөтүн оҥоро сырыттахтара… Оттон мин бу манна сырыттаҕым, төрөөбүт алааспар… Хайа, чэ, аһыы охсуохха, аччыктааһын да барда.

Кыыс суорҕанын бүрүнэн олорор. Уол аһын хостуур: лэппиэскэ, арыы, буспут эт. Олорон аһаан бараллар.

МЭХЭЭС. Хайа ирдиҥ дуо?

ААНЧЫК. Ирэн.

МЭХЭЭС. Бэрт. Сарсын Арыылаахха тиийиэхпит. Саҥа оскуолаҕа саҥа учуутал кэлэрэ бэрт дии. Урут оскуолалара суох буолан эрэйдэнэллэр аҕай этэ. Ол иһин сорохтор киин сирдэргэ көһөн тураллар. Билигин, дьэ, кулууптарыгар салҕааһын тутан, түөрт кылаастаах оскуола оҥорон, эйигин, учууталларын, кэтэһэн аҕай олордохторо. Оройуонтан өссө эрдэ икки учуутал тахсан үлэлии сылдьар сурахтаахтар.

ААНЧЫК. Оннук буолбакка. Үөрэх дьыла саҕаланыа биэс эрэ хонук хаалла. Онуоха диэри тиийэн, дьиэбин-уоппун булунан, үөрэххэ киирэр оҕолорбун булан, испииһэктээн бэлэмниэхпин наада.

МЭХЭЭС. Ок, хата чэйбит оргуйда. Чэйдэ иһиэххэ. (Ойон туран, оһох кэнниттэн чааскылары аҕалар. Кутуталыыр.) Чэ, Аанчык, миигин эмиэ бырастыы гын. Үрэҕи туоруурга далаһаттан сууллан түспүккэр куттаммытым ээ. Ити үрэх сэрэхтээх, алдьархай сүүрүктээх уонна чүөмпэлэрэ да дириҥнэр. Ону тутуу былдьаһан, баҕар, чүөмпэтигэр эрийэн ылыа диэн, күүстээх соҕустук туппутум-хаппытым, соспутум буолуо. Туоххун да өлөрбөтүҥ ини?

ААНЧЫК. Суох.

МЭХЭЭС. Чэ, оччоҕо бэрт буоллаҕа. Аны баар-суох мааны учууталларын эчэтэн аҕалбыт аатыра сылдьыам дии. Чэ, чаас ыраатта. Мин эйиэхэ ити ороҥҥо утуйар сиргин оҥоруом, бэйэм онно сытыам. (Ойон туран, биллэрик ороҥҥо кураанах оту тэлгэтэр, ол үрдүгэр суорҕан тэлгиир). Эн манна сыт, утуй. Мин баран ойууртан кураанах мас булан аҕалыам.

ААНЧЫК. Суох, Мэхээс… Мин… мин эйигинниин барсыам.

МЭХЭЭС. Тоҕо? Эмиэ ардахха сытыйаары дуо?

ААНЧЫК. Буоллун. Мин эмиэ… тахса сылдьыахпын наада ээ.

МЭХЭЭС. Ээ, чэ, сөп… Оччоҕо тахсыахха…

Иккиэн тахсаллар. Күлүктэн Ньукуус тахсан кэлэр. Кини кэнниттэн Ылдьаа оҕонньор тахсар.

3.

ЫЛДЬАА. Хайа, Ньукуус, тоҕо саҥата суох дөйөн баран тураҕын?

НЬУКУУС. Ылдьаа, тохтоо… Тохтуу түс…

ЫЛДЬАА. Уолгун биллиҥ дуо?

НЬУКУУС. Билэн, Ылдьаа, билэн… Ити… ити Мииккэ дии!.. Мин Мииккэм!..

ЫЛДЬАА. Оттон оннук буолбакка…

НЬУКУУС. Мииккэм… Мин Мииккэм… Улааппытын, төлөһүйбүтүн… миигин сиппит дии! Ылдьаа, көрдүҥ дуо Мииккэни? Миигин сиппит дии!

ЫЛДЬАА. Ситэн-ситэн.

НЬУКУУС. Оттон сөп да буоллаҕа… сүүрбэтин туоллаҕа дии. Окко үлэлиир эбит дии… Оҕом барахсан… Салгыы үөрэммэтэх эбит… Хайыай… Дьоно суох, тулаайах хаалан, үөрэххэ барбатах буолаахтаатаҕа…

ЫЛДЬАА. Чэ, ону хайаан да хайыаххыный?.. Мэхээс киһитинэн көнө, ыраас санаалаах, үтүө сүрэхтээх, үлэһит, үчүгэй уол улааттаҕа… Эн туйаххын хатарар уол ити кини сылдьар…

НЬУКУУС. Кырдьык. Оннук ээ… Улаатан эр киһи буолбут эбит, уолум. Ити учуутал кыысчааны дөссө ууттан быыһаабыт эбит дии. Быыһаамына, эр киһи буоллаҕа… Ылдьаа…

ЫЛДЬАА. Тугуй?

НЬУКУУС. Мин… мин биири кыайан өйдөөбөппүн. Ити аата тугуй… Ити… ити миигин ким манна дойдубар ол аҥы дойдуттан төнүннэрбитэ буолуой, бу манна, төрөөбүт алааспар? Мин ону билиэхпин баҕарабын, Ылдьаа, ким миигин манна ол ыраах дойдуттан көтүтэн аҕалбыта буолуой?.. Ол онтон… сэрии толоонуттан – бу манна, төрөөбүт алааспар… Биһиги ол онно Ржев куорат таһыгар окуопа хастан, оборуонаҕа сыппыппыт. Онтон биирдэ… Мин өйдүүрүм диэн, ол күн өстөөххө кимэн киирии «наступленньа» диэн буолбута. Бары хамаанда кэтэһэн, окуопабыт иһигэр ох курдук оҥостон, бэлэмнэнэн сыппыппыт. Онтон эмискэ «За родину! Ураа!» диэн буолбута… Халлааҥҥа ракета өрө кыырайан тахсыбыта… Бары биир киһи курдук окуопаттан ойон тахсан «ураа» хаһыылаах атаакаҕа барбыппыт. Бууска, сэнэрээт эстэрэ, буулдьа чыһыырара, ыһыы-хаһыы, өлүү-сүтүү да барыта баара… онтон эмискэ биирдэ иннибэр «күлүм» гынан эрэрэ да, ол кэннэ тугу да өйдөөбөппүн. Кулгааҕым эмискэ «чуҥ» эрэ гынан хаалбыта… Онтон ити бэҕэһээ эмискэ манна баар буола түспүтүм… Уонна эйигин манна көрсүбүтүм… Дьэ дьикти дии… Мин ону өйдүү, удумаҕалыы сатыыбын… Ол аата… мин… бу Ньукуус Сөдүөтэп, бачча уон сэттэ сыл устата, оҕом Мииккэ ити улаатан, сүүрбэччэлээх Мэхээс буолуор диэри мин тулаайах кутум ханна, ханан быралыйан сырытта, хайа кыраман сирдэри кэрийдэ?.. Ону мин тугу да өйдөөбөппүн. Мин мэйиибэр итиччэ өр кэмҥэ ханна сылдьыбытым – ханан да суох. Ып-ыраас… Бачча уон сэттэ сыл мин тулаайах кутум эмиэ утуйа сыппыт дуо оччоҕо? Ол аата тугуй, Ылдьаа?..

ЫЛДЬАА. Оо, тукаам, Ньукуус. Ону мин хантан билиэмий… Ону барытын Үрдүк тойон Таҥара эрэ билэн эрдэҕэ. (Кириэстэнэр.)

НЬУКУУС. Мин биири саныыбын… Эн хата сэмнэҕиҥ, уҥуоҕуҥ кырамтата бу манна, ол ыккый быыһыгар сыттаҕа… Оттон миэнэ… Сэнэрээт дэлби тэбиитигэр эппиттэн-хааммыттан буолуох, оннооҕор кырамтам да хаалбакка, сиик курдук имири сотуллан хааллаҕым… бу орто дойдуга туохтан да тутуһан, иҥнэн хаалар кыаҕа суох бу сырыттаҕым арааһа…

Иһийэн олороллор. Эмискэ кыыс хаһыыта иһиллэр.

НЬУКУУС. Ити тугуй? Кыыс хаһыытыыр дии… Туох буоллахтарай?.. Ылдьаа… Ити арааһа эн уҥуоххун буллулар быһыылаах… Бардыбыт!

ЫЛДЬАА. Оо, айыым Таҥарам!.. Оннук эрэ буолуохтун.

Тахсан бараллар.

4.

Сцена иннигэр киһи чөмчөкөтүн уҥуоҕа көстөн кэлэр. Ол иннигэр Мэхээс Аанчыктыын куустуһан тураллар.

ААНЧЫК. Мэхээс… Мин алҕас… бүдүрүйэн охтон түспүтүм… Онно ити… ити…

МЭХЭЭС. Уоскуй, Аанчык, уоскуй… Мин баарбын, туохтан да куттаныма. Ити арааһа Ылдьаа оҕонньор уҥуоҕа сытаахтаатаҕа…

ААНЧЫК. Ол кимий, Мэхээс, Ылдьаа оҕонньор диэн…

МЭХЭЭС. Кэпсиэм, Аанчык, мин барытын кэпсиэм… Бардыбыт.

Тахсан бараллар. Ньукуустаах Ылдьаа киирэн кэлэллэр.

НЬУКУУС. Ылдьаа, истэҕин дуо, Ылдьаа, мин эппитим дии! Эппитим дии, эйиэхэ, мин оҕом Мииккэ булуо диэн… Эппитим дии!

ЫЛДЬАА. Оҕом барахсан оннооҕор ааппын өйдүүр эбит ээ… Ылдьаа оҕонньор уҥуоҕа диэн биллэ дии уонна… Оо, Айыы тойон Таҥарам! Эн эрэ баар буолаҥҥын. (Кириэстэнэр.) Мин букатын кини оҕо сырыттаҕына эһиэхэ өрүү сылдьар этим буолаахтаатаҕа… Аата үөрдэхпин, оҕолоор… Аны баҕас ардах-хаар анныгар көрүүтэ-харайыыта суох сыппакка, киһилии хараллар киһи буоллаҕым дии… Айыы тойон Таҥарам, абыраа! Хас сыл кэтэстим, оҕолоор, мин бу өтөххө, кэлбит-барбыт дьону барыларын манаан, баҕар, алҕаска, мин кырамтабар таба тайанаайаллар диэн… Арааһа, Ньукуус, ити барыта үөһэттэн быһыылаах, эн бэҕэһээ дойдугар эргийбитидь, ити уолуҥ Мэхээс бүгүн ити кыыстыын манна кэлбитэ… Бэл, ити учуутал кыыһы эмиэ Таҥара Арыылаах оскуолатыгар ыыппыт буолуохтаах, бу сиринэн кэлэн аастын, мин уҥуохпун алҕас буллун диэн…

НЬУКУУС. Баҕар, оннук да буолуо… Оччоҕо, Ылдьаа… Оччоҕо… Миигин эмиэ манна туох эрэ соруктаах төнүннэрдэхтэрэ дии, үөһээлэр?

ЫЛДЬАА. Оннук, Ньукуус… Үөһээ Үрдүк Тойон Таҥара барытын көрө олордоҕо эбээт… Бу орто туруу бараан Аан Ийэ дойдуга барыта Таҥара ыйбыт суолунан баран истэҕэ… Бэйи эрэ, кириэһим… Түөспэр кэтэр баар суох кириэһим… Кириэһим көстүбэт… ханна түһэн хааллаҕай? Оо, бу мас хайдыбытыгар киирэн хаалаахтаабыт эбит дии… Оо дьэ, буолар да эбит… Маны булаллар эрэ булбаттар… Бу кириэһэ суох хайдах Үрдүк Таҥара иннигэр туруохпунуй?.. Оо дьэ, туох хайдах буолар, оҕолоор.

НЬУКУУС. Уоскуй, Ылдьаа… Мэхээс булуо. Кини хайаан да булуо…

5.

Балаҕан иһэ сырдаан кэлэр. Аанчыктаах Мэхээс.

МЭХЭЭС. Ити Ылдьаа оҕонньор уҥуоҕа…

ААНЧЫК. Ону эн хайдах биллиҥ?

МЭХЭЭС. Мин билэбин.

ААНЧЫК. Хайдах, ол аата?

МЭХЭЭС. Ити кини… Ылдьаа оҕонньор… Мин манна, эйигинниин кэлэн иһэн, кинини, Ылдьаа оҕонньору, санаабытым… Хайдах кини… манна төрөөбүт-үөскээбит сиригэр… мантан харыс да сири хамсаабакка, ханна да ыраах барбакка… сэриигэ барбыт курдук сураҕа суох сүтэн хаалыай диэн…

ААНЧЫК. Оччоҕо… Ити кырдьык Ылдьаа оҕонньор уҥуоҕа дуо?

МЭХЭЭС. Кини… чахчы кини… Сүрэҕим сэрэйэр…

ААНЧЫК. Ол кини… Ылдьаа оҕонньор… Кини хайдах манна кэлэн өлөөхтөөбүтэй?

МЭХЭЭС. Ийэм кэпсиир этэ… Ону кыратык өйдөөн хаалбыппын… Ылдьаа оҕонньор… Кини оҕото-уруута суох, улахан аймаҕа да суох, чороҥ соҕотох эбитэ үһү. Сэрии саҕана, сут дьыл Чоху Киргиэлэй диэн киһи дьиэтигэр дьукаах олоро сылдьыбыта үһү… Онтон онно бары хоргуйан-сутаан, иэдэйэн барбыттар… Саас харалдьык саҕана … Онно ол Ылдьаа оҕонньор «Арыылаахха аймахтарбар бардым» диэн тахсан баран, төннүбэтэх. Арыылааҕар да тиийбэтэх. Онтон ыла ким да кинини көрө илик… Кини сүппүтүн кэннэ, бу манна Чараҥайга диэри суоллаан, ир суолун ирдээн кэлэн баран, бу эргин сүтэрэн кэбиспиттэр этэ… Ийэм кинини өрүү аһыйар, суохтуур этэ. Кини сэһэнньит бэрдэ, Сээркээн сэһэн курдук оҕонньор эбитэ үһү. Өрүү бу манна биһиэхэ кэлэн, хонон-өрөөн, кэпсээн-ипсээн, былыргыны барытын ыатаран, сэһэргээн, сэргэхситэн барара эбитэ үһү. Биһиги дьоммут кинини сүтэрэн, бары да улаханнык аһыйан тураллар. Кини таҥараһыт бэрдэ, иккис аата Кириэстээх Ылдьаа диэн эбитэ үһү. Өрүү түөһүгэр үрүҥ көмүс кириэһин иилинэ сылдьара эбитэ үһү… Ол кириэһин өссө көрдүөххэ баар этэ, сырдыкка…

ААНЧЫК. Мэхээс…

МЭХЭЭС. Тугуй?..

ААНЧЫК. Оччоҕо Ылдьаа оҕонньор дууһата эмиэ бу манна сырыттаҕа дии…

МЭХЭЭС. Билбэтим. Баҕар, буолуо даҕаны… Ол гынан баран… мин бу манна өрүү кэлэн хонон-өрөөн ааһааччыбын да, туох да биллээччитэ суох… Куттаныма. Хайдах Ылдьаа оҕонньор курдук үтүө-мааны киһи үөр, абааһы буолуой… Өссө кини таҥараһыт буоллаҕа дии…

ААНЧЫК (уоскуйар). Уо-ай, оттон мин куттанан өлө сыстым ээ. Эйигин батыһан иһэн, эмискэ мастан иҥнэн, охтон түстүм ээ. Уо-аай! Онтон тураары харбыалаһа сылдьан, эмискэ кини уҥуоҕун харбаан ылбыт эбиппин… Һуу, кутталбыттан сүрэҕим айахпынан тахса сыспыта!

МЭХЭЭС. Хата, эн баар буолаҥҥын, Ылдьаа оҕонньору буллахпыт дии… Эн куттаныма, эн олох куттаныма. Ийэм кэпсээнинэн, Ылдьаа оҕонньор курдук сырдык, ыраас Айыы Сээн киһи аҕыйах диир этэ… Оннук киһи хайаан куһаҕаны биһиэхэ оҥоруой…

ААНЧЫК. Кырдьык, оннук ээ…

МЭХЭЭС. Аанчык…

ААНЧЫК. Тугуй, Мэхээс…

МЭХЭЭС. Эн миигин бырастыы гын…

ААНЧЫК. Ол туохха, Мэхээс?

МЭХЭЭС. Биһиги Арыылаахха сарсын буолбакка, өйүүн барыахпыт.

ААНЧЫК. Ол тоҕо?

МЭХЭЭС. Мин… Мин ити Ылдьаа оҕонньор кырамтата киһилии хараллыбакка, ардах-хаар ортотугар сытарын көрөн… сэриигэ баран, сураҕа суох сүппүт аҕабын санаан кэллим. Баҕар, кини эмиэ… сэрии толоонугар киһилии хараллыбакка, эмиэ Ылдьаа оҕонньор курдук ханнык эрэ ойуур, хаспах быыһыгар, отунан-маһынан бүрүллэн сытаахтыыра буолуо… Мин аҕабын отой кыратык өйдүүбүн… Кырам бэрт этэ… Аҕам бу мантан сэриигэ барарыгар мин үспүн туола илик үһүбүн. Ол эрээри син сороҕун өйдүүр курдукпун ээ… Кини миигин көтөҕөн олорорун, хатыылаах иэдэһинэн даҕайарын, күлэ-күлэ миигин кычыгылатарын, кууһан сыллыы-сыллыы халлааҥҥа өрүтэ быраҕыталыырын… Уонна сэриигэ барарын өйдүүр курдукпун… Ийэм ытыырын… Аҕам миигин көтөҕөн ылан сыллыырын, кууһарын… Онон, Аанчык, эн миигин бырастыы гын… Мин, хайаан да, Ылдьаа оҕонньору манна киһилии харайан, уҥуоҕун тутан барыахтаахпын. Аҕабын санаан… Мин бэйэм аҕабын бэйэлээтэр бэйэм илиибинэн тутан-хабан, көрөн-истэн харайар, уҥуоҕун тутар курдук… Уонна… Аанчык…

ААНЧЫК. Тугуй, Мэхээс?..

МЭХЭЭС. Аанчык… Бу барыта хайдах эрэ дьикти баҕайытык, эрдэттэн былааннанан, уурбут-туппут курдук оҥоһуллан, барыта лоп бааччы ситэн-хотон тахсан иһэрин курдук тахсан эрэр, мин санаабар… Хайдах эрэ… Туох эрэ көстүбэт күүс миигин сирдээн, салайан илдьэ иһэрин курдук.

ААНЧЫК. Ол аата хайдах?

МЭХЭЭС. Мин бэҕэһээ аҕабар… эмиэ уҥуох туппутум ээ.

ААНЧЫК. Ол хайдах?

МЭХЭЭС. Оттон… Хайдах диэн. Барытын киһи биирдэ хайдах кэпсиэн сөбө буолла… Оттон арыый кылгастык кэпсээтэххэ, маннык… Мин аҕам сэриигэ сураҕа суох сүппүтэ диэн сурук кэлбитэ… Мин, кыра да буолларбын, ол күнү өйдүүбүн. Ийэм ытыырын, аймахтарым айманалларын… онтон улаатан оскуолаҕа барбытым. Онтон… Мин аҕам сураҕа суох сүппүтэ… Атын оҕолор аҕалара сэриигэ хорсуннук сэриилэһэн охтубуттара… Сорохторо тыыннаах сэрии толоонуттан эргиллэн кэлбиттэрэ… Арай мин эрэ аҕам… сураҕа суох сүппүтэ… Бары сэриигэ, боруоҥҥа сэриилэспит, онно охтубут биир дойдулаахтарбытын холкуос ыһыаҕар, бырааһынньыктарга өрүү ахталлара, чиэстииллэрэ… Арай мин эрэ аҕам аатын аат эрэ харата, кыбыстыбыт курдук «сураҕа суох сүппүтэ» диэн симиктик ааттыыллара… Мин онтон сылтаан… Оҕо сылдьан оскуолаҕа хаста да охсуһан турабын, уолаттардыын. «Эн аҕаҥ, баҕар, ньиэмэстэргэ билиэн түбэһэн баран, билигин да арҕаа дойдуларга олороро буолуо», – диэн күлүү-элэк гыналларын иһин… Онтон сылтаан… Ол иһин оскуолам кэнниттэн үөрэххэ да барбатаҕым, бара да сатаабатаҕым… Миигиттэн үөрэхтэригэр быдан мөлтөх уолаттар куоракка билигин устудьуоннуу сылдьаллар… Хайдах мин аҕам аата көҥүллүк ааттаныа суохтааҕый? Кини ол туох буруйу оҥордо? Сураҕа суох сүппүтэ ол кини буруйа үһү дуо?! Ол иһин аҕабын кэриэстээн, өр сылларга иитиэхтээн сылдьыбыт баҕа санаабын толорон, аҕабар бэҕэһээ ийэм уҥуоҕун аттыгар сулустаах остоолбо туруорбутум. Уонна ол остоолбоҕо кини аатын суруйан, хаартыскатын өстүөкүлэлээн сыһыарбытым… Бары ыраахтан көрдүннэр, биллиннэр диэн. Манна саллаат сытар диэн… Улахан Сайылык алааһын халдьаайытын үрдүгэр…

ААНЧЫК. Мэхээс…

МЭХЭЭС. Тугуй?

ААНЧЫК. Оттон ийэҥ?

МЭХЭЭС. Ийэм сэрии кэнниттэн бараахтаабыта… Мин аҕыстаахпар… Онон таайым аахха иитиллэн улааппытым… Онон, Аанчык, барыта оннук… Билигин эн барытын билэҕин. Дьиҥэр, мин манна эйиэхэ сирдьит буолан кэлсиэ да суохтаах этим ээ… Ону ити холкуоспут бэрэссэдээтэлэ Охоноон, аҕабар сулустаах остоолбо туруорбуппун билэн, бэҕэһээ киэһэ кэлэн кэпсэтэн… Бу төрөөбүт алааспын таарыйа көрөн кэлэрбэр кыах биэрэн, эйигин Арыылаахха тиэрдэрбэр соруйбута… Онон оннук… Чэ, билигин эн, кырдьык, барытын билэҕин. Сарсын Ылдьаа оҕонньору мин киһилии, дьиҥ бэйэлээтэр бэйэм аҕабын харайар курдук, уҥуоҕун тутуохтаахпын… Оччоҕо эрэ… тугу эрэ аҕабар оҥорбут курдук сананыам… оччоҕо эрэ сүрэҕим уоскуйуо… Чэ, Аанчык, утуйуохха. Халлаан ыраатта. Ороҥҥун оҥорбутум.

ААНЧЫК. Мэхээс…

МЭХЭЭС. Тугуй?

ААНЧЫК. Ардахпыт тохтообут…

МЭХЭЭС (иһиллиир). Кырдьык даҕаны… Тугун дьиктитэй… Хаһан да тохтуо суох курдук ардах этэ дии… Ол аата барыта бэрт, барыта сөпкө баран иһэр эбит.. Көр, ол халлаан арыллан, сулустар тахсыбыттар….

ААНЧЫК. Мэхээс.

МЭХЭЭС. Тугуй?

ААНЧЫК. Оттон эн ханна утуйаҕын?

МЭХЭЭС. Оттон бу манна, бу ороҥҥо… Онно тугуй?

ААНЧЫК. Мэхээс… Орон киэҥ дии… Эн эмиэ манна утуй ээ. Мин… мин куттанабын… Иккиэн бииргэ утуйуох ээ… Мин улаҕаа киириэм…

МЭХЭЭС. Чэ, сөп, оччоҕо… Эн киирэн сыт… Куттаныма… Бу мин бэйэм төрөөбүт дьиэм… Утуй… Барыта үчүгэй буолуо…

Иккиэн көхсүлэринэн сыталлар. Хараҥарар.

6.

Сырдаан кэлэр. Сулустаах остоолбо аттыгар Ньукуус турар.

НЬУКУУС. Маайыс… Маайыс, бу мин кэллим ээ… Мин, Ньукуус… Маайыс, эн миигин истэҕин дуо? Бу мин, Ньукуус, бу мин, бу саҥа эргиллэн кэллим ээ, дойдубар… Хойутаан да буоллар, син эргиллэн кэллим ээ, Маайыс. Бырастыы гын, эн миигин, хайаан да эргиллиэм диэн эрэннэрбит тылларбын эн тыыннааххар толорботум… Хайыамый, Маайыс… Аан ийэ дойду барыта атыйахтаах уу курдук айманнаҕа… Эн биһиги дьылҕабыт оннук эбит буолаахтаатаҕа… Маайыс, истэҕин дуо?.. Маайыс, эн биһикки оҕобут, Мииккэбит баар буолан, бу мин, дьэ, билигин эрэ эргиллэн кэллэҕим. Мин ону, Маайыс, бу манна, бу эйиэхэ кэлэн, дьэ, саҥа биллим, бу билигин аҕай. Бу кини, Мииккэ, миэхэ эн көмүс уҥуоҕуҥ аттыгар, сулустаах остоолбо туруоран, мин тулаайах куппун, уһун уутуттан уһугуннаран, дойдубар төттөрү эргилиннэрбит эбит… Маайыс, истэҕин дуо?.. Миигин Мииккэ бу манна, дойдубар, бу сулустаах остоолбону туруоран, төттөрү эргилиннэрбит… Уолбут улааппыт ээ, сүүнэ киһи буолбут. Кинини билигин Мииккэ диэбэттэр, бары Мэхээс дииллэр. Уонна… Маайыс… истэҕин дуо?.. Мииккэбит доҕордоох… Аанчык диэн… Учуутал кыыс… Баҕар… Баҕар, этэҥҥэ буоллаҕына, эн биһикки кылгас олохпутун кинилэр салгыахтара буоллаҕа. Оннук дии, Маайыс… Маайыс…

Туох эрэ диэн ботугуруур. Музыка.

7.

Ылдьаа малыыппалыы олорор. Кириэстэнэн сапсынар.

НЬУКУУС. Ылдьаа…

ЫЛДЬАА. Тугуй, Ньукуус…

НЬУКУУС. Мин биллим, мин, дьэ, билигин эрэ биллим, Маайыһым уҥуоҕар сылдьан… Мииккэм миэхэ сулустаах остоолбо туруоран, мин тулаайах куппун уһугуннаран, миигин манна, дойдубар, кини төнүннэрбит эбит… Ону, Ылдьаа, эн билэр этиҥ дуо? (Ылдьаа тоҥхох гынар.) Оччоҕо тоҕо ону миэхэ эрдэ кэпсээбэтэххиний?

ЫЛДЬАА. Эйиэхэ бэйэҕэр соһуччута бэрт буолуо диэн… Уонна бэйэҥ ону көрөн-билэн, өйдүүрүҥ ордук буоллаҕа… Маайыс уҥуоҕар син биир ол остоолбоҕун көрүөхтээх этиҥ.

НЬУКУУС. Оттон оннук… Баҕар, буолуо даҕаны. Оччоҕо, Ылдьаа… Ити Мииккэ онно халдьаайыга эн уҥуоххун тутаары ииҥҥин хаһан бүтэрэн эрэр дии… Оччоҕо эн анараа дойдуга барарыҥ чугаһаатаҕа дии… Оччоҕо, Ылдьаа… Эн бардаххына, мин оччоҕо манна хайдах соҕотох хаалабын?

ЫЛДЬАА. Коом, Ньукуус… Таҥараҕа үҥ, көрдөс… Үрдүк тойон Таҥара мин көрдөһүүбүн ылынан, ити эн уолгун Мэхээһи уонна Аанчыгы ыытан, миигин, мин уҥуохпун бу буллардахтара дии… Эйигин эмиэ уолуҥ нөҥүө дойдугар эргилиннэрдэ. Эн Киниэхэ эрэ эрэн… Ити Кини эрэ, Таҥара эрэ барыбытын араҥаччылыы, абырыы сатыыр да, ону биһиги бэйэбит билбэккэ, Кини уунан турар илиитин киэр анньа турдахпыт дии. Эн уолуҥ Мэхээс барахсан ону барытын хата сүрэҕинэн сэрэйэр эбит ээ, Ньукуус… Эн куттаныма, эн соҕотох хаалбаккын… Эн уолуҥ Мэхээс баар, эйиэхэ. Кини барытын билэр, барытын сэрэйэр ээ… Кини баар буолан, бу мин киһилии хараллан эрдэҕим… Мэхээс барахсан мин түөспэр кэтэр үрүҥ көмүс кириэспин булан, уҥуохпун барытын хомуйан, хоппоҕо сааһылаан ууран… Өссө уҥуоҕум үрдүгэр туруорарга мас кириэс оҥорон… Билигин ол тумул үрдүгэр мин ииммин тиритэ-хорута хаһа сылдьаахтыыр буоллаҕа…. Кини барахсан хантан билээхтиэй, ити тумулга мин бииргэ үөскээбит үөлээннээҕим, доҕорум Арыппыай көмүллэн сытаахтыырын… Мин дьиҥэр, ол саас, хоргуйан, сутаан өлөн эрэрбин эрдэттэн билэн, киниэхэ, доҕорбор Арыппыайбар, бэйэм тиһэх айаммар баран испитим ээ… Кинилиин өрүү бииргэ буолаары… Онтукам баара, олох бу кэлэн… отой чугаһаан баран, аҕыйах хаамыы сири кыайан тиийбэккэ, быстаахтыыр буоллаҕым… Биһиги Арыппыайбынаан көрсөн, сөбүлэһэн, таптаһан, олохпутун холбоору оҥостон, уруубутун кыстык кэнниттэн сайын оҥороору тэринэ сылдьыбыппыт… Онтон мин… Мин кыһын, таһаҕас таһыытыгар бэдэрээттэһэн, айаҥҥа сырыттахпына… Арыппыайым эрэйдээх дьаҥҥа бараахтаабыт этэ… Мин кэлэн көрсүбэккэ да, бырастыыласпакка да хааллаҕым… Ол онтон ыла бу Арыппыайым көмүллүбүт тумула, бу Чараҥайым тумула миэхэҕэ тиһэх уубар утуйарбар көмүс ньээкэ биһигим, өрүү ымыы санаа курдук угуйа турар сырдык-сылаас кытылым, чымаан чыпчаалым, суолдьут сулуһум буоллаҕа… Манна эрэ, доҕорум, Арыппыайым аттыгар көмүллэр баҕа санаалаах этим… Манна эрэ… Ону, хата, Үрдүк тойон Таҥара ол ыра санаа оҥостубут баҕабын толордоҕо… Аны Арыппыайбын анараа дойдуга тиийэн түргэнник көрсөр эрэ баҕалаахпын… Оо, Айыы тойон Таҥарам абыраа! Эн эрэ бааргын Аан Ийэ Дойдуну барытын абырыыр, араҥаччылыыр баар-суох соҕотох Таҥарам! (Кириэстэнэр.)

НЬУКУУС. Ылдьаа… Оттон мин… Мин, бу сир-халлаан икки ардынан сылдьан… анараа дойдуга син тиийэр күннээх буоллахпына… кэргэммин Маайыспын… Маайыспын көрсүөм дуо?

ЫЛДЬАА. Хайдах көрсүөҥ суоҕай, Маайыһы? Хайаан да көрсүөҥ. Ол отой чуолкай… Кини эйигин ол онно кэтэспитэ ыраатта… Бэл, өлөөрү сытан, эн ааккын сибигинэйбитинэн, тыына быстаахтаабыта…

НЬУКУУС. Ылдьаа… Ону эн хантан билэҕин?

ЫЛДЬАА. Мин онно кини аттыгар баар этим… Мин кинини атаардаҕым дии, мантан, бу орто дойдуттан.

НЬУКУУС. Ол аата хайдах?

ЫЛДЬАА. Хайдах буолуой… Түөрт уон хонуга туолуутугар кинини үөһээлэр бэйэлэригэр ыллахтара дии.

НЬУКУУС. Ол хайдах ылалларый?

ЫЛДЬАА. Ону мин бэйэм да билбэппин… Үөһээттэн киһи хараҕа саатыах сырдык уот тыгар курдук этэ… Мин хараҕым саатан илиибинэн хаххаланан турбутум. Ол сырдык уокка Маайыһы ыҥырар саҥа иһиллибитэ… Маайыс хайыыбын диэбиттии мин диэки көрбүтэ… Ону мин: «Бар, бара оҕус, хойутаан хаалыаҥ» – диэн илиибинэн сапсыйан сырдык диэки ыйбытым… Ол онно, ол сырдыкка киирэн, Маайыс сүтэн хаалбыта… Онтон ол сырдык уот умуллубута.

НЬУКУУС. Ол аата кинини… Маайыһы Үөһээлэр бэйэлэригэр ыллахтара дии… Оччоҕо билигин Маайыс ол онно сылдьаахтаатаҕа. Оттон ол онно кини миигин кэтэһэрэ буолуо дуо, Ылдьаа?

ЫЛДЬАА. Кэтэһэн буолумуна, Ньукуус… Кини барыбытын үөһээттэн көрө-истэ сырыттаҕа дии, биһиги эрэ кинини, сир-халлаан икки ардыгар хаайтаран хаалан, кыайан көрбөт-истибэт буоллахпыт дии… Көр, Ньукуус, Мэхээс ииммин хаһан бүтэрдэ быһыылаах, хата, туттуулаах-хаптыылаах уол эбит. Барытын биир күнүнэн ситэрдэ дии… Чэ, хата, манна олорон хаалаары гынныбыт дии, баран көрүөххэ-истиэххэ.

НЬУКУУС. Оннук-оннук… Ыксыахха.

Тахсаллар.

8.

Мэхээс кириэс аҕалан сцена ортотугар туруора турар. Аттыгар сибэкки тутуурдаах Аанчык турар. Мэхээс, кириэһин туруоран бүтэн, көрүтэлиир.

МЭХЭЭС. Дьэ… Ылдьаа оҕонньор, бырастыы гын… Дьиҥэр, ыксаабакка, холкуос хонтуоратыгар биллэрэн, дьону-сэргэни барытын мунньан, уҥуоххун тутуохха баар этэ да… Ол эрээри билигин, от үлэтин былдьаһыктаах кэмнэригэр, уһатан-тэнитэн да кэбиһиэхтэрин сөп диэммин… Бу манна ардах-хаар анныгар сөбүн эн сытаахтаатаҕыҥ… Онон баалаама… Мантан ордук хайыахпытый… Үрүҥ көмүс кириэскин хата булан бэйэҕин кытары харайдыбыт… Кырамтаҕын хоппо оҥорон, таҥаһынан бүрүйэн сири буллардыбыт… Ылдьаа оҕонньор, эн аны сураҕа суох сүппүт буолбатаххын… Бу эн уҥуоҕуҥ үрдүгэр үрдүк кириэс туруордубут… Кырдьаҕастар кэпсииллэрин курдук – бэстилиэнэй тыһыынча кэллэҕинэ, улуу мотуок уута сири-дойдуну барытын ыллаҕына, бу кириэстэринэн көрөн, турбалаах аанньал көтөн кэлэн, өлбүттэри уһугуннарар диэн баар. Онон, Ылдьаа оҕонньор, эн эмиэ уһуктан, ол анараа дойдуга тиийдэххинэ, мин аҕабын Ньукууһу сураһаар эрэ. Баҕар, кини ол онно хайыы-үйэ тиийбитэ, ол онно сылдьара буолуоҕа. Кырдьык, ким ону билиэй?.. Баҕар, кырдьык даҕаны, тиийбитэ да буолуо дии ол онно… Оччоҕо ол онно кинини көрүстэххинэ, эн кэпсээр аҕабар, киниэхэ… Уолун Мэхээс эйигин өрүү ахтар, суохтуур, таптыыр диэн… Чэ, Ылдьаа оҕонньор, хайаан да хайыахпытый, быдан дьылга бырастыы.

ААНЧЫК. Быдан дьылга бырастыы… (Сибэкки дьөрбөтүн уурар.)

МЭХЭЭС. Чэ, Аанчык, барыахха… Хата айылҕабыт барахсан, ардаабакка туран биэрэн, күн киириитин баттастахпыт дии… Үтүө киһи чэпчэкитик хараллар диэн баар. Онон Ылдьаа оҕонньор, этэҥҥэ төрөөбүт төрүт сиригэр-уотугар харалыннаҕа дии…

Тахсан бараллар. Ылдьаалаах Ньукуус киирэн кэлэллэр.

ЫЛДЬАА. Дьэ, Ньукуус… Дьэ, үөрдэхпин-көттөхпүн, чэпчээтэхпин, оҕолоор. Дьэ, силигим ситтэ, Ньукуус, үрүҥ көмүс кириэспин түөспэр кэттим, уҥуоҕум үрдүгэр кириэһим турда. Онон, Ньукуус, арахсар кэммит кэлээхтээтэ.

НЬУКУУС. Хайа, Ылдьаа, бэлиэр кэлэ оҕуста дуо ол арахсар кэммит?

ЫЛДЬАА. Оо, Ньукуус, кэлбэккэ ханна барыай? Өр да кэтэстим мин бу кэми. Чэ, Ньукуус, эн отой санаарҕаама, отой куттаныма, эн уолуҥ Мэхээс барытын оҥордо, миэхэ да, эйиэхэ да… Онон барыта үчүгэй буолуо. Эн соҕотох буолбатаххын, ити эн уолуҥ Мэхээс таптала эйигин дойдугар эргилиннэрбитин курдук, ол дойдуга да атааран ыытыа… Онтон мин доҕорбор, Арыппыайбар, бардаҕым… Арахсар кэммит кэллэ, Ньукуус, антах көрсүөхпүт. (Сцена түгэҕиттэн күүстээх контровой уот тыгар.)

НЬУКУУС. Бэйи, Ылдьаа, тохтуу түс!

ЫЛДЬАА. Суох, Ньукуус! Барыта этэҥҥэ буолуо. Мин бардым!

НЬУКУУС. Ылдьаа, тохтоо, тохтуу түс! Маайыспын, Маайыспын була сатаа!

Музыка. Ылдьаа ол уот диэки баран, сүтэн хаалар. Ньукуус тобуктаан олорор. Уот сүтэр.

НЬУКУУС. Ылдьаа?.. Ылдьаа! Ылдьаа, ханна сүттүҥ?! (Тулатын көрөн эргичиҥниир.) Ылдьаа! Ылдьаа барбыт… Мэхээс, Ылдьаа барда. Истэҕин дуо, Мэхээс?! Ылдьаа тулаайах кута быыһанна, сир-халлаан икки ардыгар күлүк курдук сылдьыбыта уурайда, кини кута босхолонон, көҥүлгэ көтөн, онно, үөһэ барда… Онтон, Мэхээс, мин кутум хаһан босхолонор?.. Хаһан?..

Хараҥарар.

9.

Мэхээстээх Аанчык утуйа сыталлар. Ньукуус киирэн кэлэр. Кинилэри өр көрөн турар. Мичээрдиир.

НЬУКУУС. Уолум Мэхээс баар буолан. Дойдубар син эргиллэн кэлэр күннээх эбиппин… Оҕом барахсан улааппыккын, төлөһүйбүккүн, ийэҥ Маайыс билигин эйигин көрөрө буоллар, үөрүө да үөрүө этэ. Мин урут, мантан барар тиһэх айаммар, эн үскүн да туола илик кыракый оҕочоос этиҥ… Оттон билигин миигин ситэн, бэйэҥ сотору аҕа да буолуоҥ… Эн улааппыккын, Мэхээс, улааппыккын… Эн миигиттэн билигин да улахаҥҥын… Эн баар буолаҥҥын Ылдьаа оҕонньору үөһээлэр бэйэлэригэр ыллылар, эн баар буолаҥҥын миигин дойдубар эргилиннэрдилэр… Онтон мин хайдах мантан, бу сир-халлаан икки ардыгар күлүк курдук сылдьартан босхолонорум буолла, Мэхээс? Баҕар, кырдьык, Ылдьаа оҕонньор этэрин курдук, Үрдүк тойон Таҥара эн көмөҕүнэн миигин бэйэтигэр ылаарай? Ол дьон ылаллара да суһала, соһуччута да бэрт эбит, эчи, түргэннэрэ да сүр… Ылдьаа оҕонньорго этиэхтээхпин да эппэккэ хааллаҕым. Чэ, онон оҕом барахсаны эрдэ сылла уруккум курдук сыллаан ылыым эрэ… Баҕар, эмиэ хойутаан хаалыаҕым…

Төҥкөйөн уолун иэдэһиттэн сыллаан ылар. Мэхээс уутугар аҥаарыйан: «Аҕаа… Аҕаа, эн кэллиҥ дуо?» – диир. Ньукуус соһуйан: «Кэллим, Мииккээ, кэллим ээ мин», – диир.

МЭХЭЭС (уутун быыһыгар). Аҕаа… Аҕаа… Аҕаа!

ААНЧЫК (уһуктан кэлэр). Мэхээс… Мэхээс! Мэхээс, уһугун! (Илгиэлиир). Мэхээс!

МЭХЭЭС (уһуктан кэлэр). Аҕаа… Аҕаа… Аҕам ханна барда?.. Аанчык, аҕам ханна барда?

ААНЧЫК. Мэхээс… Мэхээс, уоскуй. Манна ким да суох… Ити эн түһээн көрдөҕү4 дии…

МЭХЭЭС. Суох, Аанчык, суох! Кини олох, билигин аҕай, манна баара! Бу манна, билигин аҕай. Өйдүүгүн дуо?! Билигин аҕай бу манна баара! Ханна барда, аҕам?! Аҕаа! Аҕаа!

Ойон туран, аҕатын көрдүүр. Аанчык кинини уоскутан тохтото сатыыр. «Мэхээс, Мэхээс, тохтоо, уоскуй!» дии сатыыр. Мэхээс аҕатын ыҥырар, таһырдьа сүүрэн тахсар. Аанчык кинини эккирэтэн тахсар. Мэхээс таһырдьа тахсан аҕатын ыҥырара иһиллэр. Ньукуус уйадыйар.

НЬУКУУС. Оо, оҕом Мэхээс… Оо, Мэхээс… Аһары уйадыйыма, доҕор… Хайаан да хайыаҥый… Оннооҕор онтон… Аан дойду барыта атыйахтаах уу курдук айманнаҕа… Мэхээс, наһаа айманыма.

Мэхээс төттөрү сүүрэн киирэр. «Аҕаа!» диэбитинэн тобуктуу түһэр. Төбөтүн хам туттар, ынчыктыыр, онтон умса, хап сирэйинэн, сууллан түһэр. Ытаан санна титирэстиир. Тарбахтарынан сири тарбыыр, охсуолуур. Аанчык, сүүрэн кэлэн, үрдүгэр түһэр.

ААНЧЫК (ытамньыйар). Мэхээс, уоскуй!.. Уоскуй, Мэхээс, уоскуй… Кэл манна, Мэхээс, миэхэ кэл… Кэл миэхэ, Мэхээс… Барыта үчүгэй буолуо… (Мэхээһи кууһан, сыллаан-уураан барар.) Биһиги олохпутугар барыта үчүгэй буолуо… Кэл миэхэ, Мэхээс… Мин эйигин таптыыбын ээ, Мэхээс, ону эн өйдөөн көрбөккүн… Кэл, миэхэ… Эн биһиги өрүү бииргэ буолуохпут… Эн биһиги бу сиргэ оҕо төрөтүөхпүт, оччоҕо эн аҕаҕын бу сиргэ иккистээн аҕалыахпыт… Кэл миэхэ, Мэхээс…

МЭХЭЭС (Аанчыгы кууһан ылар). Аанчык… Аанчык… (Сыллаан-уураан барар).

Хараҥарар.

Эмискэ күүстээх уот утары тыгар. Саҥа иһиллэр: Ньукуус!

НЬУКУУС. Тугуй ити? Мин… Ити миигин ыҥырдылар дуу…

САҤА. Ньукуус!

НЬУКУУС. Истэбин! Манна баарбын! Бардым, бу бардым… Оҕом Мэхээс… оҕолорум Мэхээс, Аанчык, чэ, мин бардым! Дьоллоох-соргулаах буолуҥ! Миигин, аҕаҕытын, умнумаҥ… Мин сураҕа суох сүппэтим, эһиги баар буолан! Оҕолорум, дьоллоох буолуҥ!

Күүстээх сырдык уокка киирэн, сүтэр. Музыка… Хараҥарар. Сырдыыр… Мэхээстээх Аанчык куустуһан олороллор.

ААНЧЫК. Мэхээс…

МЭХЭЭС. Тугуй, Аанчык?..

ААНЧЫК. Мин… Мин бу дьиэттэн отой куттаммаппын ээ, тоҕо эрэ…

МЭХЭЭС. Тоҕо куттаныаххыный эн, бу дьиэ… эмиэ эн дьиэҥ буоллаҕа.

ААНЧЫК. Мэхээс…

МЭХЭЭС. Тугуй, Аанчык?..

ААНЧЫК. Биһиги оҕобутун… Уол оҕо төрөөтөҕүнэ, эн аҕаҥ аатынан Ньукуус диэн ааттыахпыт… Оттон кыыс оҕо төрөөтөҕүнэ, ийэҥ аатынан Маайыс диэн сүрэхтиэхпит. Сөп дуо, Мэхээс?

МЭХЭЭС. Сөп, Аанчык, сөп…

Кууһан ылар, ууруур. Уураһаллар… Музыка… Валериан Васильев «Без вести пропавший» уруһуйа көстөн кэлэр… Сэриигэ сураҕа суох сүппүт дьон кэриэстэригэр аналлаах хоһоон, эбэтэр статистика быһыытынан Саха сириттэн хас киһи сураҕа суох сүппүтүн туһунан ахсаан иһиллэр. Быыс.

Чолбон. — 2016. — №8

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *