«СОТОРУ КЫАЙЫАХПЫТ, ДОЙДУБАР ЭРГИЛЛИЭМ…»

(Сэрииттэн эргийбэтэх саллаат таайым Д.Е. Зыков сырдык кэриэhигэр)

Ийэ дойду иннигэр
Иэһин төлөөн охтуута –
Киниэхэ саамай үрдүк
Наҕараада буолбута!
Василий Саввин

Аҕа дойду уоттаах сэриитин толоонугар сураҕа суох сүппүт таайбын Дмитрий Егорович Зыковы тыыннааҕар көрбөтөҕүм эрээри, ийэм кыра эрдэхпиттэн кини туһунан уйадыйа ахтарын сүрэхпэр-быарбар түһэрэн улааппытым.

Ийэм уйадыйа ахтара

Миитэрэй оҕолортон уратыта диэн, кыра эрдэҕиттэн сымнаҕас майгылаах, дьоһуннаах, толлугаһа суох уонна бииргэ төрөөбүттэрин өрө тута, ытыктыы улааппыт. Дьиэ бытархай үлэтигэр кыттан, балтын Аччыгый Аананы көрөн-истэн дьонугар көмөлөһөрө үһү. Аҕата кыра уолун булка, балыкка илдьэ сылдьар эбит. Миитэрэй сайынын от, бурдук үлэтигэр оҕус сиэппит, от мунньубут. Тоҕус сааһыттан сааскы ыһыыттан саҕалаан, күһүн бурдук астааһыныгар тиийэ холкуос үлэтигэр улахан дьону кытта тэҥҥэ үлэлэспит. Оскуолаҕа Өндөрөйөп алаастан Табаҕаҕа диэри сатыы сылдьан үөрэммит. Онно ССРС Суруйааччыларын союһун чилиэнэ, биллиилээх бэйиэт Степан Тимофеевы кытары бииргэ үөрэммит. Степан Иванович миэхэ интервью биэрэригэр ахтан аһарбытынан, Миитэрэй алааска үөскээбит оҕо быһыытынан сүрдээх көнө, сымнаҕас майгылаах, аһаҕас дууһалаах, будьурхай баттахтаах, киэө арылхай харахтаах уолчаан эбит. Атас-доҕор уолаттара бэтиэхэлэрэ баппакка, аҕатын хос аатынан «Көөбүт, Көөбүт» диэн дьээбэлээн бардахтарына, күлэн мытырыйара эрэ үһү. Оччолортон кимниин да кыыһырса сатаабат киэҥ көҕүстээх эбит. Ини-бии уолаттар бииргэ үлэлээн-хамсаан, бултаан-алтаан олус истиҥ сыһыаннаах улааппыттар.

Оччолорго ийэм чороччу улаатан эрэр, тырыбыныы сүүрбүт-көппүт кыыс убайдарын батыһан кустаһар, өссө сохсо кэрийэн көрсөр эбит. Биирдэ бөдөҥ куобаҕы тута сырыт диэн биэрбиттэрин кыайбакка муҥнаммыт. Бойбох диэн булчут ыттара батыһа сылдьар эбит. Ийэм ытыгар: «Илт!» – диэн сорудах биэрбит, Бойбох куобаҕы ытыран, уолаттарга илдьибит.

– Бай, ыппыт куобах туппут! – кыраттан да үөрүнньэҥ Лиэп саҥа аллайбыт.

Оттон Миитэрэй балта куобаҕа суох хааман иһэрин көрөн:

– Хайа, куобаххын ханна гынныҥ? – соһуйан ыйыппыт.

– Бойбоххо биэрбитим, – диэн буруйун билинэ охсубут.

Убайа Лиэп математика учууталынан Майа оскуолатыгар үлэлиир кэмигэр Табаҕаҕа сэттис кылааһы бүтэрбит быраатын бэйэтин дьиэтигэр олордон, онус кылааһы бүтэриэр диэри үөрэттэрбит.

Миитэрэй оскуоланы ситиһиилээхтик бүтэрэн, Дьокуускайдааҕы культпросвет оскуолаҕа туттарсан киирэн үөрэммит. Төрөөбүт алааһын таптыыра бэрт буолан, сайыҥҥы каникулларыгар ыксаан-бохсоон тиийэн кэлэ турара үһү. Ийэм, оччолорго саҥа чороччу улаатан эрэр кыыс, дьонунаан Бадараһа алааһыгар Өлдьүөкэй сайылыкка олорбут. Биирдэ төрөппүттэрин сорудаҕын толорон бурдук таттарар тааһынан бурдук мэһийэ турдаҕына, Бойбох үрэн моргуйбут. Бэйэтэ бүгүн-сарсын кэлиэхтээх диэн кэтэһэн оһоҕун оттон, чэйин оргутан бэлэм олорбут кыыс убайын көрсөн кэһиитин сии охсоору, таһырдьа тахсан иһиллии сатаабыт да, чэбдик дьыбарга ким да хааман иһэр тыаһа биллибэтэх. Арҕаа хара тыа үрдүнэн тураахтар өрө көтөн тахсыбыттарын көрөн, убайым иһэр буоллаҕа диэн сэрэйбит. Тулуйбакка үлэтин быраҕан ойуурга сүүрэн тыбыгыратан тиийбит.

Арай кырдьык, ыллык суолунан ким эрэ суһаллык хааман иһэригэр кэтиллэ түспүт. Соһуйан куотуохча туттубут.

– Ээй, балтым барахсан куттаныма, Миитэрэйбин дии. Мин иһэрбин хантан билэ охсон, бу утары сүүрэн кэллиҥ, – дии тоһуйбут кыра убайа үөрбүт куолаһынан уонна куораттан сибэкки ойуулаах сиидэс былаат атыыласпытын утары ууммут.

Ити курдук балтыгар истиҥник, амарахтык сыһыаннаһара эбитэ үһү. Ыраах айантан сатыы хааман кэлбит киһи үксүгэр сылаарҕаан, саҥата-иҥэтэ суох сытан сынньанан ыллаҕына табыллааччы. Оттон Миитэрэй эдэрэ, кыанара бэрт буолан уонча көһү сатыы хааман кэллэр да, өрүү күлэн-үөрэн кэпсээнэ-ипсээнэ дэлэй уонна балтыгар көмөлөһөн, кини үлэтин бүтэрэ-оһоро охсор үтүө үгэстээх эбит.

– Дьоммут кыыһырыахтара, онон сорудахтарын көмөлөөн бүтэрэ охсон кэбиһиэххэ, – диэт, кыра убайа кэтэн кэлбит мааны таҥаһын уларытта охсоот, балта остуол бэлэмниир кэмигэр бурдук тардан куугунатан кэбиһэр. Хайа да үлэттэн толлон турбакка бүтэрэр-оһорор. Ол кэнниттэн бултуу-балыктыы барар. Киэһэ хараҥарыыта куобахтаах, кустаах эбэтэр, бөдөҥ соболордоох төннөн дьонун үөрдэр.

«Сэрии иннинээҕи төрүөх көлүөнэ оҕолор өйдөрө-санаалара, майгылара-сигилилэрэ ураты буолара. Ол да иһин оччотооҕу олох ыараханын, аччыктааһынын тулуйан, дойдуга таптал диэни өрө туталлара. Ити сайын сэрии буоларын ким да сэрэйбэт, түүлүгэр да баттаппат буолан дьон-сэргэ нус-хас, дэлэй соҕустук олорбуттара. Бэс ыйын былыта суох ыраас, чуумпу 22 күнүгэр «Өндөрөйөп» холкуос ыһыах тэрийбитэ. Бырааһынньыктыы киэргэйбит алаас үрдүнээҕи күөх кырдалга оонньуу-көр үгэннээн аҕай турдаҕына, күн ортотун саҕана ыһыах дьонугар сэрии буолбутун туһунан иһитиннэрбиттэрэ. Үөрүү-көтүү үктэллэнэн сылдьыбыт дьон аймана түспүттэрэ. Сотору буолаат, кэри-куру дьүһүннэнэн уку-сакы дьиэлэригэр тарҕаспыттара», – диирэ ийэм.

Убайа быраатын күүппүтэ…

Ол сайын Миитэрэй Дьокуускайдааҕы культпросвет оскуоланы бүтэрэн Аҕа дойду Улуу сэриитигэр ыҥырыллыбыт. Аармыйаҕа барыан иннинэ төрөөбүт-үөскээбит дойдутугар тахсан оттоспут, кустаабыт. Кинини сэриигэ атаара оҕо сылдьан бииргэ оонньообут-көрүлээбит үөлээннээхтэрэ, аймах-билэ дьоно мустубуттар. Ол кинилэр уолларын тиһэх көрөн хаалыылара этэ. Бастакы хомуурга түбэһэн барбыттар бүтүннүү кэриэтэ эргиллэн кэлбэтэхтэр. Балта Аччыгый Аана тыа түҥкэтэх кыыһа буолан, Миитэрэй сэриигэ аттанарыгар дьон-сэргэ тоҕуоруһа мустубуттарыттан кыбыстан, кыра убайын атаарсыбакка хаалбытын өлүөр диэри кэмсинэ саныыра. Убайа: «Хайа, балтым ханна баарый?» – диэхтээбитэ үһү.

Дьэ ити курдук үлэһит, булчут бэрдэ, көнө, элэккэй уол саха ыалын уу чуумпу олоҕун аймаабыт, харах уутунан сууннарбыт кырыыстаах сэриигэ 1941 сыллаахха күһүн барбыт. Муҥар, ньиэмэс халабырдьыттара эмискэ саба түһэн, байыаннай күүстэрэ муҥутуур кыахтаах кэмигэр түбэспит. Дьонугар аҕыйахта ыыппыт суругар биллэрбитинэн, бастаан утаа булгуччулаах байыаннай үөрэххэ ситиһиилээхтик үөрэммит. Сэриигэ барыахтаах стрелковай рота байыастарын строевой хаамыыга, тактикаҕа, ытыыга үөрэппиттэр. «Үөрэххэ – ыарахан, сэриигэ – чэпчэки буолуо» диэн улуу полководец Александр Суворов девиһин тутуһан сыралаһан эрчиллибиттэр. Хомсомуоллаах уонна орто анал үөрэхтээх буолан сержант сыбаанньаламмыт. Ол кэнниттэн үс муннуктаах тиһэх суругар «Сотору кыайыахпыт, дойдубар эргиллиэм!» диэхтээбит. Онтон ыла ууга тааһы бырахпыттыы сүтэн хаалбыт. Улуу Кыайыы күнэ үүнүөр диэри Миитэрэй өлбүтүн-тыыннааҕын туһунан туох да сибики биллибэтэх.

Кыайыы күнэ үүнүөҕүттэн ыла ийэм сарсыарда аайы «бүгүн убайым Миитэрэй кэлэрэ буолуо» диэн санаата көтөҕүллэн уһуктар эбит. Ол эрээри хаан тохтуулаах сэрии хаһан сүтүгэ суох буолбута баарай? һлэ, үөрэх үөһүгэр сылдьыбыт, чэгиэн-чэбдик убайа дойдутугар эргиллибэтэҕэ. Саамай хомолтолооҕо – сураҕа суох сүппүтэ. «Убайым өлбүтэ буолуо дуо?» диэн ыйытык санаа кэлин сылларга ийэбин үүйэ-хаайы тутан ньамньыратан кэбистэҕэ. Төһө да ыар сүтүккэ аалларан сөҥүөрэ сырыттар, син биир баҕар кэлиэ диэн эрэнэ кэтэһэрэ. Туораттан көрүүгэ кини үөрбэт да, хомойбот да курдуга. Ол эрээри киһи көрбөтүгэр саллаат убайын суохтаан муҥнанара, ытыыра. Учуутал убайа Лев Егорович эмиэ сүтүктээн, күүскэ аһыйан: «Хаарыан бырааппын сүтэрдэҕим», – диэн хараҕын уутун кыаммакка ытамньыйара. Сэрии бүппүтүн кэнниттэн саатар ханна көмүллэ сытарын билээри ирдэһэ сатаабыт да булбатах абатын, баҕар, соһуччу көстөн кэлиэ диэн эрэл санаа кыыма киэр үтэйэн көмө-тирэх буолбут. Ол эрээри, урут кистэлэҥ байыаннай докумуоннары көрүү бобуулаах буолан, Лиэп быраата хаһан өлбүтүн да билбэккэ орто дойдуттан бараахтаабыта. Ийэм эмиэ ол кэмҥэ кыайан тиийбэтэҕэ…

Кэлин кистэлэҥ байыаннай архыыптары көрүү көҥүллэнэн, таайым кыра уола Владимир Львович көмпүүтэргэ хасыһан, ЫБЛКС чилиэнэ, сержант Дмитрий Егорович Зыков 1942 сыллаахха сэтинньи ыйга кыргыһыы хонуутугар сураҕа суох сүппүтүн бигэргэтэр докумуону булбут этэ. Биһиги, аймахтар, дьэ, «һуу» диэн үөһэ тыынан ылбыппыт. Ол да буоллар ханна көмүллэ сытара чэрэниилэнэн суруллубута суураллан хаалан, көмүс уҥуоҕа хайа сиргэ харалла сытара биллибэккэ хаалбыта.

Таайбыт, Дмитрий Егорович Зыков, улахан эдьиийэ Зыкова Анна Егоровна – Улахан Аана ахтыытыттан: «Аҕа дойду сэриитигэр биһиги аймахтан, Моорук нэһилиэгин биир сис ыалларыттан Зыковтартан бэрт элбэх киһи кыргыһыы толоонугар охтубута. Кинилэр сырдык өйдөбүллэрин тустарынан кэлэр көлүөнэҕэ кэпсээн суруллан хааларыгар баҕалаахпын. Зыковтар диэн биһиги Табаҕабытыгар эрэ буолбакка, уопсайынан сэдэх араспаанньалаах дьон, биһиги баар-суох аймахтарбыт буолалларын кыра эрдэхпититтэн эппитинэн-хааммытынан билэ улааппытым. Зыковтар былыр-былыргыттан өйдөрүнэн, күүстээхтэринэн, быһыйдарынан, булчуттарынан аатырар сураҕырар дьон эбиттэр. Бырааттарбынан киэн туттабын, үгүстэрэ сэрииттэн эргиллибэтэхтэриттэн хомойобун. Кинилэр тустарынан элбэх матырыйаалы хаһыакка таһаартараары ханнык эрэ суруналыыска (Г.Г. Нынныровка быһыылааҕа) биэрбитим тахсыбатаҕын уонна төннүбэтэҕин сүтэн хаалбытын туһунан билэн хараастан турабын. Зыковтар тустарынан туспа кинигэ суруллуон наадатын туһунан учуонай бырааттарбар Иван Егорович уонна Федор Михайлович Зыковтарга хаста да төхтүрүйэн этэ сатаабытым.
Зыков аҕа ууһуттан 19 киһи армияҕа барбытыттан 8 киһи сэрии толоонуттан төннүбэтэҕэ. Кинилэри санатар биир сэргэ турбатаҕа олус хараастыылаах. Аҕа дойду сэриитигэр барбыт Зыковтар испииһэктэрин оҥорбутум:
Зыков Д. Е.
Зыков Д.Я.
Зыков Я.Г.
Зыков Н.В.
Зыков Н.П.
Зыков И.П.
Зыков И.Я.
Зыков Е.К.
Зыков И.
Зыков Г.С.
Зыков Г.Т.
Зыков Е.Г.
Зыков А.Г.
Зыков Яков Г.
Зыков Я.М.
Зыков С.Я.
Зыков А.Р.
Зыков И.К.
Зыков Андрей.

Зыков Дмитрий Егорович. Мэҥэ улууһугар Алаас Моорук нэһилиэгэр Туруйа хараҕын курдук икки уулаах Бүөр Көлүйэ диэн алааска Егор Васильевич Зыков кини кэргэнэ Парасковья Павловна диэн дьадаҥы ыал олорбуттара. Бу кэргэнниилэргэ 1922 сыллаахха күһүҥҥү кылгас күн биир киэһэтигэр уол оҕо төрөөн улахан үөрүү буолбута. Урут биир уолларыгар Лиэпкэ иккис уол доҕор кэлбитин Дмитрий диэн ааттаабыттара. Саҥа төрөөбүт оҕо хаҥас кулгааҕын төбөтө култугур этэ, ити «өлбөт-сүппэт оҕо» бэлиэтэ диэн ийэлээх аҕата уонна эбээтэ үөрэллэрэ. Ол иһин кинини «Муҥур Кулгаах» диэн таптаан ааттыыллара. Улаатан тииһэ үүммүтүн кэннэ иккис бэлиэ көстүбүтэ, тииһэ куһаҕаннык үүнэн, ордьоҕор тиистэммитэ. Ол иһин киниэхэ «Олооло Миитэрэй» диэн иккис таптал аат иҥмитэ. Уол улаатан төрөппүттэрин сүрэҕэр дириҥ тапталы иҥэрбитэ. Миитэрэй үөрэххэ, үлэҕэ да сүрдээх дьоҕурдаах оҕо буола улааппыта. Табаҕа начаалынай, Бүтэйдээх сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ.

1937–1938 сылларга Миитэрэй диэн бырааппын, Аана диэн балтыбын үөрэттэрээри Бүтэйдээх оскуолатыгар баран үлэлии сылдьыбытым. Миитэрэй үөрэххэ наһаа кыһамньылааҕа, оччолорго, чороччу улаатан эрэр оҕо, холкуос туох баар үлэтигэр улахан дьону кытта тэҥҥэ үлэлээбитэ.
Кини 1939 сыллаахха Дьокуускайга өрөспүүбүлүкэтээҕи политпросвет оскуола бастакы куурсугар үөрэнэ киирэр. 1941 сыллаахха иккис куурсун бүтэрбитин кэннэ армияҕа ыҥырыллыбыта. 1941 сыллаахха сэрии саҕаламмытынан политпросвет оскуола үлэтин тохтоппута. Кини армияҕа баҕа өттүнэн көрдөһөн барбыта. Армияҕа ыҥырыллар бэбиэскэтэ мунан Тараҕай нэһилиэгэр тиийбит сураҕын истэн Мэҥэ Хаҥалас военкоматыгар бэйэтэ тиийэн бэбиэскэтин тутан төрөөбүт-үөскээбит алааһыгар дьонугар тахсыбыта. Төрөппүттэрэ, аймах-билэ дьоно бары кинини сэриигэ атаарбыттара. Кини барарыгар бары тахсан көрөн турбуппут. Миитэрэй уһун сайылык суолугар киирэн бара турбута. Биирдэ кэннин хайыһан төрөөбүт алааһын кытта бырастыылаһан эргиччи көрбөтө, арахсыы аймалҕана кинини уйадыппата. Чиҥ-чиҥник үктээн хааман чыбыйа турда. Ийэлээх аҕата бэйэ-бэйэлэрин көрсөн баран: «Оҕобут бардаҕа тоҕо сыыдамай. Өстөөҕү өлөртөөн, кыайан-хотон төннөрө буолуо», – дэстилэр. Дмитрий 1941–1942 сылларга сэриилэһэн, биирдэ чэпчэкитик бааһыран, үтүөрэн баран иккиһин сэриигэ киирэр.

1942 сыллаахха Ленинградскай фроҥҥа өлбүтүн, сураҕа суох сүппүтүн туһунан биллэрии кэлбитэ. Ийэтэ аҕата уолларын наар күүтэллэрэ. Баҕар, тыыннааҕа буолуо, тиийэн кэлиэ дии саныыллара…»

Улахан Аана маҥнайгы үөрэнээччитэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Россия Суруйааччыларын уонна суруналыыстарын сойуустарын чилиэнэ, Мэҥэ Хаҥалас улууһун, Майа сэлиэнньэтин, Моорук, Тараҕай нэһилиэктэрин Бочуоттаах гражданина Иннокентий Михайлович Сосин учууталын туһунан ахтыытыттан: «Ону хайабыт даҕаны быыс булан сурукка (бэчээккэ) киллэрбэккэ хаалбыта. Арай мин «Өлдьүөкэй» диэн кыракый эссебэр кини кэпсээнин суруйан хаалларбытым. Оттон Иван Егорович олоҕун тиһэх күннэригэр миэхэ: «Дьэ арыый нам-нум буоллум, суруйуохха, матырыйаал да баар, эн биһи үлэлиэх этибит. Уопсайынан, биһиги төрөөбүт нэһилиэкпит, мооруктар тустарынан киэҥник суруйуохха баар, олус баай историялаах нэһилиэк», – диэн эппитигэр мин: «Учууталбыт, эдьиийбит Анна Егоровна Зыковтар тустарынан суруйарга сорудаҕын хаһан саҕалыыгын?» – диэн ыйыппытым. Онуоха Иван Егорович: «Сөпкө ыйытаҕын, быйыл суруйан кэбиһиэх этим. Матырыйаал да элбэх мунньулунна. Ол барыта төбөбөр сылдьар. Ону туһанан хаалыахха баар», – диэн эппитэ. Ол эрээри ити биһирэмнээх кэпсэтиибит, былааммыт туолбакка хаалбыта. Ити кэпсэппиппит нөҥүө күнүгэр Иван Егорович эмискэ ыалдьан, күн сириттэн барбыта. Ону кытта элбэх да былааннар, баҕа санаалар туолбакка хаалбыттара».

Ол кинигэ оҥкулун эдьиийдэрэ А.Е. Зыкова оҥорон испитэ… Хомойуох иһин ол туолбакка хаалбыта.

Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат!

Хойутаан да буоллар, кистэлэҥ байыаннай докумуоннары архыыптан хостоон таһааран, «Мемориал» саайка уганнар, билигин интэриниэтинэн ким баҕарар көрөрө көҥүл буолла. Онон туһанан, өр кэмнэргэ диэри сураҕа суох сүппүт таайбыт бойобуой сырыытын туоһулуур докумуоннары көрдөөн буламмыт үөрүүбүт үрдээтэ.
Миитэрэй 1941 сыллаахха, адьырҕа фашистар сэбиэскэй сойуус кыраныыссатын тоҕо көтөн киирэн, Москваны сэриилээн ылаары ыксата сылдьар иэдээннээх, хаан тохтуулаах хабараан кэмнэригэр Саха сириттэн сэриигэ ыҥырыллан барбыт.

Бүгүҥҥү туругунан, архыып докумуоннара туоһулуулларынан 1941 сыллаахха ахсынньы ыйга 874-с стрелковай полка 282-с стрелковай дивизиятыгар түбэһэн, Кыһыл армия байыаһа уот сэрии саамай ыарахан кыргыһыыларыгар кыттыбыт.

1942 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр «Хорсунун иһин» бойобуой мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Ону архыыпка баччааҥҥа диэри харалла сыппыт, 874-с стрелковай полка командира, майор Пилажный илиитинэн суруйбут докумуона бигэргэтэр: «Д.Е. Зыков, находясь на фронте Отечественной войны, показал себя как достойный воин, достойный сын Якутского народа. Поставленную задачу овладеть снайперским делом тов. Зыков выполнил с честью и даже открыл счет истребления фрицев. На его счету 2 истребленных немца. Является агитатором во взводе. Агитирует делом. Дисциплинированный боец. Делу партии Ленина, Сталина и Социалистической Родине предан. Достойно представлен к правительственной награде медалью «За отвагу».
Командир 874 стрелкового полка, майор Пилажный».

Хомойуох иһин, ити кэнниттэн таайбыт күөгэйэр күнүгэр сылдьан, сэрии толоонугар охтон, үрдук үөрэхтэнэр, дьиэ-уот тэринэн ыал буолар, дьоллоох олоҕун оҥостор, оҕолонор баҕата кыайан туолбакка хааллаҕа…
Кырдьыгы, үтүөнү өрө тутан, саха хорсун саллаата Дмитрий Егорович Зыков Ийэ дойдутун көмүскээн, кыргыһыыга сырдык тыына быһыннаҕа. Барахсан «Сотору кыайыахпыт, дойдубар эргиллиэм» диэн суругар суруйбут этэ…

Суох! Дмитрий Егорович быдан дьылларга сураҕа суох сүппэтэ. Кини биһиги көөүл, дьоллоох олохпут туһугар бэйэтин толук уурбута чопчу архыып докумуоннарынан бигэргэтилиннэ. Сэрии толоонугар охтубут хорсун саллаат таайбыт аата үйэлэр тухары дорҕоонноохтук ааттана туруоҕа.

Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат!

Уйбаан Ойуур, суруйааччы

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *