Степан Контоев аармыйатааҕы сырыыта

Степан Контоев туһунан киһи төһө баҕар кэпсии олоруон сөп. Аан дойду үс чемпионун аҕалара, дэгиттэр спортсмен, үтүөлээх тренер, баартаах байанайдаах булчут, чөл олоҕу пропагандалааччы, тарҕатааччы. Кини бэйэтэ: “Киһи олоҕо түгэннэртэн турар”, – диэн бигэ этэр тыллаах. Онон бу балаһаҕа кини төрдүн ууһун, дойдлутун уонна аармыйаҕа сырыытын туһунан сырдатыахпыт.

— Степан Степанович, 75 сааскын томтойо туолбуккунан ис сүрэхпиттэн эҕэрдэлиибин. Төрөөбүт дойдуҥ дьонуҥ туһунан сэһэргии түс эрэ. Холобура, мин Контоевтар Улуу Сыһыыга бултуур сирдээхтэр эрэ диэни билэбин.

— Мин 1944 сыллаахха балаҕан ыйын 16 күнүгэр Горнай улууһун биир маанылаах сиригэр Маҕарастан 10 көстөөх Улуу Сыһыыга төрөөбүтүм. Улуу Сыһыы уруккута Нам сирэ эбит, ону Горнай оройуонун олохтоохторугар Улуу Сыһыыны Маҕарас нэһилиэгэр киллэрбиттэр. Дьоннорум сүрдээх дьадаҥы дьоннор этэ. Аҕам Контоев Степан Матвеевич диэн Аҕа дойду Улуу сэриититтэн инбэлиит буолан кэлбитэ. Налоговай агент буолан судаарыстыбаҕа наадалаах киһи диэн ылымаары гыммыттарын сайабылыанньа суруйан күүһүнэн барбыт. Орто уҥуохтаах бэйэтин олус кыанар, ыһыахтарга күрэхтэһэн элбэх мүһэни ылбыт киһи. Уонна онно-манна сылдьан оҕолору күрэхтэһиннэрэр сүрдээх тэрийэр талааннаах киһи этэ. Спорка ыра санаатын билигин сиэннэрэ ситистилэр. Ону миэхэ аҕам табаарыһа егерь идэлээх Скрыбыкин Гаврил Иванович-Хабырыыс оҕонньор кэпсээбитэ. Улахан уолбут Герман саҥа тустан эрдэҕинэ күн сириттэн барбыта. Оттон ийэм Скрыбыкина Евдокия Давыдоана төрүт Улуу Сыһыы олохтооҕо. Улуу Сыһыыга улахан таҥара дьиэтэ баар, онно ийэлээх аҕата, мин эбэлээх эһэм таҥара дьиэтин үлэһиттэрэ эбит. Эһэм куолакал тыаһатааччы, Романовтар династияларын 300 сылыгар анал мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Оттон эбэм муоста сууйааччынан үлэлээбиттэр. Итиннэ биир история баар. Сэбиэскэй былаас кэлбиттигэр бастакы комсомолецтар “Таҥара диэн суох” диэннэр ити таҥара дьиэтин куполын кэрдэн кэбиспиттэр. Онно иккиэн ытаспыттар. Эһэм онтон стресс ылан атаҕынан босхоҥ буолан хаалар. Ол иһин куһаҕан былаас кэллэ диэн холкуоска эҥин киирбэтэхтэр. Үлэлэрэ суох хаалан сүрдээх ыараханнык олорбуттар. Саҥа былаас дьоно оттуур сир эҥин биэрбэккэ “Бытархайдар” диэн ааттаан атаҕастаан олорбуттар. Ол иһин олох кырабыттан Харбытыкаан үрэҕэ эҥин диэн сирдэргэ ийэбин кытта оттуур этибит. Икки көстөөх сиргэ сатыы сылдьан оттуурбут. Аҕам сэрииттэн ойоҕоһугар улахан баҕайы снаряд оскуолкалаах кэлбитэ. Төһө да ыарытыйдар Маҕараһынан, Улуу Сыһыынан лесхоһунан үлэлээбитэ.

— Бииргэ төрөөбүттэр хаскытый?

— Түөрпүт, этэҥҥэ бары баарбыт. Эдьиийим Мария Степановна 79 сааһа. Онтон Борис Степанович быраатым кэлэр уонна кыра балтыбыт Валентина Степановна баар. Бары үстүү-түөртүү оҕолоохпут.

— Оскуолаҕа ханна үөрэммиккиний?

— Маҕараска түөрт кылааһы бүтэрэн баран Бэрдьигэстээххэ 11 кылааһы бүтэриэхпэр диэри үөрэммитим. Үөрэхпэр сүрдээх үчүгэй этим. Дуобакка начаалынай кылаастарга сылдьан Жирков Илья Семенович физкультура учуутала үөрэппитэ. Онтон Бэрдьигэстээххэ тиийэн Исай Иванович Стручков уонна Александр Александрович Агеев физруктарга үөрэммитим.

— Оччоҕуна спорт эйгэтигэр дуобаттан саҕалаабыккын дии?

— Оннук диэххэ сөп. Лукин Николай Николаевич (Бойдоон) уонна Кудаисова Мария буолан үс төгүл республикаҕа баран киирсэн өссө республика чемпионнара буолбуппут. Горнайга хаһан да буолбатах ситиһиини онно көрдөрбүппүт. Онно мин бастакы дуоскаҕа оонньообутум. Ити ситиһиибит “Бэлэм буолга” тахсыбыта.

— Уонна спорт атын көрүҥэр туохха дьарыгырдыҥ?

— Алтыс кылааска үөрэнэ сылдьан аҕам сүбэтинэн дуобаппын кытта аны тустар идэлэнним. Онно биһигиттэн аҕа саастаах билигин Мытаахха олорор Саввин Алексей диэн бэрткэ тустар уол дьарыктаабыта. Исай Иванович кэлэн бэрэбиэркэлээн барар этэ. Залбытыгар түөрт устуука мааттаахпыт. Нэдиэлэҕэ 3-тэ буолар этэ. Мин олус интэриэһиргээн тустар этим. Биирдэ аҕам биэрбит харчытынан эрдэ туран дьарыктанаары будильник атыыластым. ДТ-75 трактор көлөһөлөрүнэн штанга оҥордубут уонна хачайданыы кытаанаҕа. Сөбүлүүбүн да сөбүлүүбүн, хаарынан суунабын эҥин. Улахан уолаттар хачайданалларын көрөбүн, биирдэ эмэ буолар оскуола күрэхтэһиитигэр кинилэргэ хотторор буоламмын кыайталыахпын баҕарабын. Инньэ гынан ахсыс кылааска тахсыыбар табаарыстарбын барыларын кыайталыыр буоллум. Ол саҕана Орджоникидевскай оройуону кытта холбоотулар. Онон күрэхтэһиибит элбээтэ. 18 сааспар республикаҕа бастаан турабын. Оскуолаҕа хойутаан киирэммин 20 сааспар бүтэрбитим. Онус кылааска үөрэнэ сылдьан Тарскай аатынан киин оройуоннар күрэхтэһиилэригэр улахан дьоҥҥо 2-с миэстэни ыллым. Онтон эһиилигэр 11-с кылааска үөрэнэ сылдьан дуобакка уонна тустууга II разряды толорбутум. Орджоникидзевскай оройуону көмүскээн элбэхтэ күрэхтэспитим.

— Оскуола кэнниттэн ханна бардыҥ?

— Оҕо эрдэхпиттэн лүөччүк буолуохпун баҕарар этим. Ол иһин летнайга туттарсан көрөн баран кыайбатым. Онон аармыйалыыр буолан хааллым. Осетроваҕа диэри борокуотунан айаннаан салгыы Новосибирскай уобаласка Толмачеваҕа сулууспам саҕаламмыта. Сахалар 30-ча этибит. Ол иһигэр тустуук уолаттар эҥин бааллар. Түргэнник билистибит.

— Оччолорго дембель эҥин диэн баар бөҕө буоллаҕа.

— Баар буоллаҕа. Биирдэ испытаниеҕа түбэстибит. Казарматтан малы-салы көһөрүү буолла. Биһиги молодойдар онно ороннору эҥин таһан аллараа түһэртии сырыттыбыт. Мин биир уоллуун ырыахан баҕайы тимир орону кирилиэстэн түһэрэн истэхпитинэ, икки “стариктар” утары тахсан иһэллэр эбит. Уонна: “Старикам дорогу! Салаги!” – диэтилэр. Мин бэйэм нэһиилэ иһэн, суол биэрэр көрдөөх буолуом дуо, инньэ гынан түһэн истибит. Биир улахан уола истиэнэҕэ син сыстан биэрдэ. Биһиги аттыларынан ааһан таһырдьа ырычаахтаһан таҕыстыбыт. “Надо проучить молодых!” — диэн саҥа иһилиннэ да “стариктарбыт” батыһан таҕыстылар. Улахан уола миигин уолукпуттан ылан аҥаар илиитинэн ыйыы сатыыр, олох өҥдөтөөрү гынар. Ол гынан баран сырбаппата. Мин итинник түгэҥҥэ хачымахтаһа сылдьан уолум утары анньар кэмигэр хаптас гынным да кочергаалаан бэйэм үрдүбүнэн ыыттым. Уруккуттан таптаан туттар коронка приемум. Уолум улахана да бэрт адаарыйан тиийдэ да, асфалька тас иэнинэн түстэ, улахан доргуйууттан уҥан хаалла. Саатар, таһырдьа курилкаҕа саллаат бөҕө баар этэ. Бары ойон туран тиийэн кэлэн киһибитигэр тыын киллэрдибит. Мин киһини өлөрдүм диэн куттаммытым, хата, хараҕын аһан кэллэ. Илиититтэн тардаммын курилка ыскамыайкатыгар илдьэн олортубут.

Дьэ итинник турдахпытына санныбыттан ким эрэ таптайда, көрбүтүм – “Военный патруль” диэн повязкалаах старшай лейтенант турар эбит. “Что, борьбой занимался да?” – диэн ыйытта. Онуоха: “Имею первый разряд”, – диэтим. Дьэ гауптвахтаҕа барар буоллум дии санаабытым. Ол эпписиэрим горнизон физподготовкатын начальнига эбит. Сарсыныгар ленкомнатаҕа олордохпуна ыҥыран илдьэн спортзалын көрдөрдө. Икки хас тустуук уолаттардаах эбит. Эттэ: “Ити иллэрээ күн горнизон саамай авторитетын үчүгэйдик да бырахпытыҥ харахпар билигин да баар”, – диэтэ.Эпписиэрдэри тренировкалаан ити приему үөрэтэрбэр, уопсайынан тустууга дьарыктыырбар эттэ. Мин үөрүүнү кытта сөбүлэстим. Дьэ ити түгэн армейскай олохпор үчүгэй суолу тэлбитэ. Старшай лейтенаным Ремичев диэн эбит. Түөрт чааска уолаттарга прием көрдөрө, дьарыктыы кэлэрбэр эттэ. Киэһэ залга тиийэн быйыл училищениы бүтэрбит уолаттарга көннөрү приемнары: өттүгү, мельницаны уонна кочерганы үөрэттим, хатылаттым. Онтон дьэ аны туһуннаран көрдөрдө. 75 киилэлээх уолаттары кытта эҥин туһуннардылар. Оччолорго мин ыйааһыным 65 киилэ. Бастаан Воложанин диэн иккис разрядтаах диир уолларын киллэрдилэр. Мин киһибин тутуһа сылдьан көнөр кэмигэр тутан ылан кочергалаан түһэрдим. Дьоммут ытыс тыаһа бөҕө буоллулар. Уопсайынан уопутум улахан буолан киһитэлээбэтим. Сорохторун мельницалаан эҥин кылаабынайа кыраһыабай приемнары көрдөрөн кыайталаатым. Онуоха дьэ эпписиэрдэрим кэлэн илиилэрин биэрдилэр: “Молоток”, – эҥин диэн хайгаатылар. Бу кэнниттэн Ремичевым спортзал күлүүһүн миэхэ мэй туттаран кэбистэ.

— Оччоҕо олох да спортинструктор буоллаҕыҥ дии?

— Ол Ремичевым Новосибирскайга олорор буолан чааска кэлэригэр 20 килэмиэтирдээх сиртэн сылдьан үлэлиир буолан сороҕор хойутуубун эҥин диэн миэхэ, үрдүттэн сылдьар киһиэхэ күлүүһүн биэрэр буоллаҕа. Мин үөрүү бөҕө, таптаабыт кэммэр кэлэн дьарыгырабын.

Дьэ ол сырыттахпына Новосибирскайга ССРС чемпионата буолла. Биһиги үс буолан көҥүллэтэн увольнительнай ылан субуота күн баран чемпионаты көрдүбүт. Сахалартан Сэбилэниилээх күүстэр чемпионаттарын кыайыылааҕа Максим Тихонов уонна эмиэ аатырбыт тустуук Петр Алексеев тустубуттара. Сарсыныгар өрөбүлгэ финал буолуохтаах. Биһиги увольнительнайбыт өрөбүл күҥҥэ суох. Ремичевка этиэхпин телефонун эҥин ылбатахпын, рота хамандыырыгар этиэхпин кыбыстабын. Онон эмиэ үһүө буолан ыллыбыт да күрүө нөҥүө түһэн күрээн хааллыбыт, самоволкаҕа. Новосибирскайга тиийэн күрэхтэһиибитин дуоһуйа көрдүбүт. Арай күрэхтэһии бүтэн, төннөн иһэн уун-утары байыаннай патрульга түбэстибит. Куотуу буолла, арай биир уолбутун тутан ылбыттар, автовокзалга кэлбэтэ. Хайыахпытый, киһибит туһугар, биир өлүүгэ өлө сылдьан баран баҕа өттүбүтүнэн тутулуннубут. Сарсыныгар ротнайбыт кэлэн илдьэтэлии барда, кыыһырбыта сүрдээх. Уонна строй иннигэр таһааран үһүөммүтүгэр уочарата суох түөртүү нэрээти туттаран кэбистилэр. Ол түүн горнизон хортуоскатын хахтаатыбыт. Гарнизон киэнэ дьэ элбэх хортуоска буоларын биллибит, салынныбыт да салынныбыт. Түүнү быһа хастыы да куул хортуосканы утуктуу-утуктуу ыраастаан муҥнанныбыт. Хата, сарсыныгар холобурга сылдьар саллааттар буоламмыт сорох нэрээттэри сотон кэбиспиттэрэ.

— Били дэлби бырахпыт улахан уолуҥ кэлин ханна тиийдэ?

— Онно баар буоллаҕа. Бастаан иэстэһэрэ буолуо эҥин дии санаабытым кэлин олох да атастыы буолбуппут. Аата Саня диэн этэ. Кини штангист этэ, онон спортсменнар буоламмыт түргэнник өйдөспүппүт. Бэл, саҥа билсиһиибитигэр: “Как в тот раз ты меня красиво бросил, а”, – диэн хайҕаабыта. Уонна эмиэ ити приемҥа үөрэттэрбитэ. Ремичев биэрбит спортзал күлүүһүн тыла миэхэ баарыттан улаханнык сөхпүтэ. ССРС Сэбилэниилээх күүстэрин күрэхтэһэ баран маастары толорор санаалааҕа да, аармыйа кэмигэр кыайтарбатаҕа. Биирдэ кыһын Ремичевым кыһын эпписиэрискэй бэргэһэ бэлэхтээтэ. Онтубун кэтэ-кэтэ уолаттарбар кэптии сырыттым. Биирдэ остолобуойга стройунан тиийэн киириигэ анньыһыы буолла. Горнизон остолобуойа буолан түөрт саалалаах баараҕай остолобуой. Онно киирэн истэхпинэ ВВС уолаттара бэргэһэбин былдьаан баран киирэ турдулар. Кинилэр атын саалаҕа аһыыллар. Арай бэргэһэтэ суох хомойон олордохпуна Саня киирэн кэлэн: “Что Степан, такой хмурый, сегодня?” диэбитигэр бэргэһэбин былдьаппыппын кэпсээтим. «Кто такие, сейчас разберемся”, – диэн баран ол ВВС уолаттарыттан баран булан аҕалла. Дьэ оннук аптарытыаттаах уол этэ.

—  Инники кэпсээбитиҥ дии, аармыйаҕа сылдьан үс сылы быһа сыттыгым анныгар укта сылдьан аахпыт, үөрэппит кинигэлээх этим диэн. Ону кылгастык сырдат эрэ.

— Ол кинигэ “От новичка до мастера спорта” диэн чэпчэки атлетикаҕа олимпиада икки төгүллээх чемпиона Владимир Куц методиката. Хайдах кытаанахтык эрчиллибитин, ол кэмҥэ тугу аһаабытын эҥин сиһилии суруйбут этэ. Ону ааҕан аны сүүрүүнэн дьарыктаммытым. 800 уонна 1500 миэтэрэҕэ дьарыктанабын. Саамай муҥутаан кэлбит көрдөрүүм 800 миэтэрэҕэ 2 мүнүүтэ 8 сөкүүндэнэн кэлбитим. Онон горнизон күрэхтэһиитигэр төрдүс эҥин буолбутум. Новосибирскайга баран байыаннайдар күрэхтэһиитигэр ортоку сылдьыбытым. Кэнники Омскайдааҕы физкультурнай институкка туттарсарбар Куц миэтэдинэн сүүрэммин бастакы кэлбитим. Оччолорго ким да мин спортсмеммын билбэт буоллаҕа, “темная лошадка” буоллаҕым. Соһуталаан турардаахпын. Онон ити кинигэ көмөтүнэн устудьуон буолан, кэлин үлэһит буолан олоҕум биир күүстээх түгэнин быһыытынан сыаналыыбын.

— Кэпсэлиҥ иһин махтал. Бар дьоҥҥор тугу этиэҥ, сүбэлиэҥ этэй?

— Спорду өрө тутан, чөл олоҕу өрөгөйдөөн, этэҥҥэ чэгиэнник сылдьыҥ.

Кэпсэттэ Александр ЛУКИН.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *