Судьуйа дьахтар аата үйэтитилиннэ ананна

Балаҕан ыйын биир чаҕылхай күнүгэр киһи гиэнэ кылааннааҕа, далбар хотун  П.Д. Андросоваҕа  анаммыт тэрээһиҥҥэ сылдьан кэллим.  Тэрээһин саамай өрөгөй түгэнэ дьоһун киһиэхэ анаммыт испэктээкили Ходулов аатынан Майатааҕы норуодунай тыйаатыр кэлэктиибэ оонньооһуна буолла. Айымньыга сахалартан бастакы дьахтар судьуйа олоҕун суола көстөр. Парасковья Дмитриевна  тоҕо судьуйа идэтин талбытын кийиитэ, Виталий Тимофеевич Андросов кэргэнэ Октябрина Ильинична сүрдээх үчүгэйдик быһаарда. Ол туһугар эмиэ туспа олоххо буолан ааспыт түгэн эбит. История кэпсииринэн,  хайа да кэм буоллун былаас уларыйыыта хайаан да сиэртибэлээх, уларыта тутуулаах буолар. Парасковья аҕата (Виталий Тимофеевич эһэтэ) атыыһыт Миитэрэй  кулаактааһыҥҥа түбэһэн суутунан эппиэтинэскэ тардыллыаҕын хата, үчүгэй киһи (судьуйа) Громова  түбэһэн көҥүлгэ хаалбытыгар судьуйаҕа куруутун махтанара эбитэ үһү.

Биэс оҕотуттан биирэ Баскыа ити түгэни олус кытаанахтык өйдөөн хаалбыт. Инньэ гынан оччотооҕу  салайааччылар кыыһы: “Үөрэххэ бар”, –  диэбиттэрин ылынан үөрэнэ барбыт. Ылыннарыылаах тыллаах, оттомноох, дьоһун кыыс бөлөҕөр  уолаттары кытта соҕотох кыыс буолан үөрэммит, мэлдьи инники күөҥҥэ сылдьыбыт. Уолаттара барахсаттар сэриигэ баралларыгар субу бүгүн-сарсын кыайан-хотон төннөн кэлэрдии санаалаах барбыттар… Төннөн кэлээччитэ суоҕун кэриэтэ эбит. Ити курдук Парасковья баара-суоҕа 23 сааһыгар дьон дьылҕатын быһаарар киһинэн  буолбут.

Испэктээкил саамай табыллыбыт өрүтэ  –  уолун кытта эт-хаан, өй-санаа өттүнэн быстыспат сибээһин байаан нөҥүө тиэрдии буолла. Олох ол байаан дорҕоонунан (В.Андросов айымньылара)  Парасковья Дмитриевна олоҕун хардыытын билэ-сэрэйэ олордубут. Бу олорон ыллаан кэлиэх курдук. тыйаатыр артыыстара ол кэмнээҕи олох туругун бары өттүттэн көрдөрдүлэр.

Тэрээһин иккис чааһыгар Виталий Тимофеевич чахчыта да үйэлээх, бириэмэни билиммэт куруутун эмиэ да эдэр тыыннаах, эмиэ саастаах киһилии муударай оччоттон баччаҕа диэри хал буолары билбэтэх улуукан ырыаларын артыыстар толорууларыгар  астына -дуоһуйа иһиттибит. Улуукан ырыалар диэххэ сөп дии саныыбын,  дэлэҕэ даҕаны ырыалара ийэтин дьылҕатын кэпсиир испэктээкилгэ сөп түбэһиэ дуо?!

Бу тэрээһини  өйүүр-өйдүүр дьону булан, саас сааһынан сааһылаан, наардаан, суруйан, мунньан,  кэпсэтэн, тиксиһиннэрэн, түмэн, сомоҕолоон муспут, бу киэһэни ыыппыт Октябрина Ильиничнаҕа  ис сүрэхтэн махтал.

Испэктээкили туруорбут режиссёрга Александра Скрябинаҕа, дьонун-сэргэтин муспут (өр кэмҥэ театры салайан олорбут, билигин түмсүүлэр салайааччыларынан үлэлиир) Виталий Тимофеевич одноклассницатыгар Мария Лукинаҕа көрөөччү сылаас ытыһын тыаһа ананна.

Болдьоммут чааска Матта нэһилиэгин биир саамай бэлиэ сиригэр Кырдалга, Бэтэрээннэр искибиэрдэригэр Ил Түмэнтэн, Өрөспүүбүлүкэ Үрдүкү суутуттан, икки улуус салалтатыттан, пааматынньыгы (бүүһүн) оҥорбут, туруорбут дьиэ кэргэн аҕа баһылыга, олохтоох дьаһалтаттан уонна аймах — билэ дьоннортон тыл этиитэ саҕаланна.  Парасковья Дмитриевна биэс бииргэ төрөөбүттэриттэн биирдэстэрэ 89  саастаах Екатерина Дмитриевна Трифонова (Андросова) олус үчүгэйдик сааһылаан-былааннаан доргуччу, эрчимнээхтик, чуолкайдык  саҥаран мустубут бар дьонун  үөртэ. Дьэ, кырдьыга да, дьоһун олоҕу олорбут, 7 оҕону күн сирин көрдөрөн олох киэҥ аартыгар үктэннэрбит ытык киһи кини үйэтигэр икки эдьиийин улахан бэлиэ күннэрин киэҥ далааһыннаахтык, өйгө хаалардыы бэлиэтээбит биир дойдулаахтарыгар ис сүрэҕиттэн махтанна. Уонна бу бүгүн эдьиийин төрөөбүтэ 100 сылын көрсө дириҥ ис хоһоонноох үйэтитии икки үлэтин  –  пааматынньыгы уонна кинигэ таһаарыытын бэлиэтээн туран ахтыы оҥордо. Ол кэннэ биир сылга икки улахан кинигэни күн сирин көрдөрбүт Парасковья Дмитриевна кийиитэ, уолун Виталий Тимофеевич огдообото Октябрина Ильинична тыл этиитин мустубут дьон дохсун ытыс тыаһынан көрүстүлэр. Санаан да көрдөххө,  икки өйдөбүнньүк (пааматынньык да, кинигэ да) бу дьоһун киһини, далбар хотуну үйэлэр тухары өлбөт-сүппэт албан ааттыахтара, кэлэр көлүөнэҕэ кэпсиэхтэрэ турдаҕа…

Оттон Матта нэһилиэгин олоҕун  эргийэр киинигэр КСК дьиэтигэр бу күннээҕи тэрээһин өссө биир түһүмэҕэ буолла. Манна мустубут дьон Парасковья Дмитриевна баарыгар 90 сааһын көрсө уһуллубут наһаа истиҥ тыыннаах, билигин күн-дьыл ааһан истэҕин аайы күндүтүйэн иһэр  документальнай киинэни көрдөрдүлэр. Дьэ Ыстапаан Доллу бу түгэҥҥэ чахчы үйэлээх үлэни оҥорбутун бэйэтэ да, манна баар да дьоннор дууһаларынан, сүрэхтэринэн ылыннылар. Мин манна олорон Парасковья Дмитриевна сиэнэ эдэркээн Парасковья Витальевна сааһыгар холооно суох дириҥ бэлиэтээһинин хайаан да суруйуохпун, этиэхпин баҕарабын. »Аҕам муударай да киһи эбит. Уон сыллааҕыта эбэбит 90 сааһыгар Саха театрыгар улахан тэрээһин оҥорбута. Кинигэ таһаарбыта, кэнсиэр оҥорбута. Онно киирбит харчыны бу киэҥ уораҕай тутуллуутугар укпута. Онтон 10 сылынан биһиги бары ол дьиэҕэ мустан олоробут », –  диэн эттэ.

Суут үлэһиттэриттэн тыл эппит дьонтон А.М. Сотников  этиитигэр билигин Үрдүкү суут үлэһиттэрин 70% дьахталлар буолаллара уонна суут үлэһиттэрин салайааччыта дьахтар буоларыгар,  Парасковья Дмитриевна эҥкилэ суох үлэтэ, тус холобура акылаат буолбутун бэлиэтээн эттэ. Республика историятыгар  судьуйаҕа бастакы  пааматынньык  турбутун Александр Михайлович тоһоҕолоон бэлиэтээтэ.

Пааматынньыгы  Репин аатынан үрдүк үөрэх кыһатыгар скульптор идэтин баһылаабыт  Ньургустаана Владимировна  уонна Николай Николаевич Филипповтар дьиэ кэргэттэрэ оҥорбуттар . »Нордсервис» диэн тэрилтэлээхтэр эбит. Бу иннигэр убайдыы,бырааттыы Даниловтары, Бэрдьигэстээххэ киириигэ Тайаҕы, Аммаҕа Харачааһы уо.д.а. биллэр көстөр үлэлэр ааптардара эбит. Сүрүн үлэтин  –  эскиһин, бу маннык буолуохтаах диэнин Ньургуйаана Владимировна онтон олоххо киллэриитин, туруоруутун Николай Николаевич көмөлөһөөччүлэрин кытта оҥорбуттар. Маттаҕа туруорууну Д.А. Новгородов Сииттэттэн төрүттээх эдэркээн оҕолуун оҥорбуттар. Дима бу дьиэ кэргэни кытта элбэх үлэни оҥорсубут.

Матта нэһилиэгин дьоно-сэргэтэ, оҕолоро-уруулара бу тэрээһиҥҥэ улахан болҕомтолорун уураннар, сөптөөх хайысханы таланнар көлүөнэлэрин ситимин өссө чиҥэппиттэр, үйэтитии  хайысхатын кэҥэппиттэр-байыппыттар.  Сүрүн болҕомто ыччаттарга ууруллубут. Ол курдук, научнай хабааннаах чинчийэр үлэ барбыт, стендэ оҥоһуллубут, өйтөн суруйуу күрэҕэ, көрсүһүүлэр, бэсиэдэлэр ыытыллыбыттар. Тэрээһин сценарийыгар кыайыылаах үлэлэртэн быһа тардыылар ааҕыллыбыттара сибиэһэй сүүрээни киллэрбитэ олус үчүгэй. Маннык далааһыннаах үлэ кэнниттэн Маттаттан өссө да суут үлэһиттэрэ үүнэн тахсалларыгар улахан эрэли үөскэтэр.

Тэрээһин биир киһини долгутар, уйадытар түгэнинэн дойдубут тэбэр сүрэҕэр олорбута 15 сыл буолбут Парасковья Дмитриевна сиэнэ, Виталий Тимофеевич кыыһа Майя Витальевна Харлампьева (Андросова) тыл этиитэ буолла. Кини, кырдьыга да, олох эбэтин иитиитин, сылаас сыһыанын, истиҥ тапталын эппинэн-хааммынан, өйүнэн-санаатынан билэрин, ону куруутун ахтарын-саныырын этэн туран,  »Таптыыбын» диэн бэйэтин ырыатын Алёна Яковлева толорбутун иһитиннэрдэ. Манна даҕатан эттэххэ,  Майя 50-ча ырыалаах. Ордук бардовай, джазовай өттүгэр суруйар эбит, ол да иһин буолуо быйыл бүтүн Московскай уобаласка  ыытыллыбыт авторскай романсиада күрэҕин кыайыылааҕа буолбут. Биһигини  –  Хатас Тускул КК киинин кытта үлэлэһиэх буолбутугар түгэнинэн туһанан махталбын тиэрдэбин.

Биллэн туран, сахалартан маҥнайгы дьахтар судьуйа, үтүөкэн киһи, дэгиттэр талааннаах общественник  Парасковья Дмитриевна төрөөбүтэ 100 сылын көрсүү биир эрэ сыллаах үлэ буолбатах. Манна бэлэмнэнии үлэтин кини оҕото муударай, куруутун инникини толкуйдуу сылдьыбыт  Виталий Тимофеевич эрдэттэн былааннаан, торумнаан, барыллаан, ыараҥнатан, ырытан саҕалаабыта көһүннэ. Ону сирдьит сулус оҥостон  күндү киһитин  сырдык аатын өссө да өр сылларга чаҕылыта уматар туһугар үлэлээбит Людмила Тимофеевна уонна кини дьиэ кэргэнэ  бу күннэргэ улаханнык  түбүгүрдүлэр. Кини Матта олохтоох дьаһалтатын  баһылыга  И.И. Андросовы уонна Д.Н. Кычкины кытта ыкса сибээстэһэн, сүбэлэһэн, анал бырайыак  оҥорон үлэлээбитин тэрээһин кыттыылаахтара сөҕө-махтайа, махтана көрдүбүт.

Наталья Руфова.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *