СУРУЙААЧЧЫ УОННА БИҺИГИ

Атааннаах-мөҥүөннээх аныгы олох киэҥ хардыыта күн аайы уларыйа-тэлэрийэ, биһиги харахпыт далыгар хаайтарбакка тохтоло суох ытылла турар. Бүтүн Аан дойдуну сутуйбут улахан дьаҥ (пандемия) биһиги бүгүҥҥү сыалбытын-сорукпутун арыый да атыннык торумнатар, бэл, бэлиэ да түгэннэри бэлиэтииргэ бэйэтин бэрээдэгин соҥнуур. Биллэн турар, күн бүгүн сир үрдүгэр олоҕурбут сыыппара сабыдыала, информация уонна техника уларыйыыта дьон-сэргэ өйүнэн-санаатынан, кини дьайыытынан оҥоһуллар.

Туох барыта икки өрүттээх. Ол курдук, биир өттүнэн, Интернет ситимин нөҥүө олохпут бука бары эйгэтин кэриэтэ хабар араас өҥө, билии, саарбаҕа суох, күннээҕи түбүкпүтүн аҕыйатарга, кыһалҕабытын толуйарга, баҕабытын толорорго туһалаах, табыгастаах даҕаны. Иккис өттүнэн, бастакы этиллибиттэн тэптэрэн, дьон икки ардыгар сиэрдээх, истиҥ сыһыан, былыр-былыргыттан быйылгыга диэри олоҕуран кэлбит киһи аймах үйэлээх сыаннастара өлбөөдүйэн, кэхтэн, ситимнэрэ-силистэрэ быстар. Оттон хас биирдии киһиэхэ булгуччу бэйэтигэр, дьиэ кэргэнигэр, бар дьонугар, инникигэ эрэл уонна итэҕэл баар буолуохтаах. Хайа баҕарар кэмҥэ кини ис айылгытыгар тулалыыр эйгэҕэ таптал, аҕам саастаах дьоҥҥо ытыктабыл, бырастыы гынар уонна махтанар майгы, кырдьыгы этэр уонна умнуллубат өйдөбүлү сүрэххэ сөҥөрдөр сиэр, дьиҥнээх доҕордоһуунан киэн туттуу сүрүн миэстэни ылаллар.

Биһиги олохпут устатын тухары толкуйдаан, ырыҥалаан көрөр түгэннэрбит, өрүттэрбит үгүстэр. Холобура, киһи ис күүһүн, өйүн-санаатын бөҕөргөтөргө, кут-сүр муунтуйуутун, кураанахсыйыытын толорорго уопсастыбаҕа туох ирдэнэрий? Ханнык күүскэ эрэниэх, туох сыалы туруоруох кэриҥнээхпитий? Киһи аймах үйэлээх сыаннастарын сүтэрбэт туһугар тугу гынар, хайдах дьаһанар ордугуй?

Ити ыйытыылары мин бэйэм бэйэбэр үгүстэ биэрэбин, элбэхтэ эргитэн ырыҥалаан көрөбүн, итиэннэ өрүү биир бигэ санааҕа сырыы аайы кэлэбин. Ол – Суруйааччы. Онуоха, поэт Иосиф Бродскай: «Суруйааччы диэн сиртэн силистээх мас кэриэтэ», – диэн эппит тыллара тирэх буолаллар. Оттон суруйааччы силиһэ – төрөөбүт норуота. Суруйааччы төһөнөн ааҕааччыга, бар дьонугар чугас даҕаны, соччонон кини айымньытын этэр санаата норуокка тиийимтиэ, дьайыыта үтүө өрүттээх буолар эбит. Им балай хараҥаҕа суолдьут сулус буолуу – суруйааччы анала. Айылҕаттан талааннаах, айар дьоҕурдаах дьон угуйа ыҥырар маяк курдук тыгаллар, бар дьоҥҥо сырдык суолу ыйаллар.

Уус-уран уобарас нөҥүө кинилэр ааҕааччы өйүн-санаатын бөҕөргөтөргө, биирдэ бэриллэр олоҕу сыаналыырга, сөпкө дьаһанарга, тирэхтээх буоларга сирдииллэр, бэйэҕэ итэҕэли, ол эбэтэр сарсыҥҥы күҥҥэ эрэли иитиэхтииллэр. Ол да иһин үйэ-саас тухары көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ бэриллэр уус-уран классикалыы литература киһи аймахха модун дьулууру, бигэ билиини, айгыраабат ис туругу иитэр улуу суолталаах. Холобура, саха уус-уран литературатын тулааһынынан буолбут Амма Аччыгыйын «Сааскы кэм», Николай Якутскай «Төлкө», Иван Гоголев-Кындыл «Хара кыталык», Далан «Тулаайах оҕо» уонна «Тыгын Дархан», Николай Лугинов «Чыҥыс-Хаан ыйааҕынан» диэн история хайысхалаах романнара аныгы интеллигенция уһаарыллан тахсыытыгар, бар дьон өйө-санаата сааһыланарыгар сүҥкэн оруоллаахтар.

Омос көрдөххө, суруйааччы көннөрү киһиттэн уратыта суохха дылы. Ол эрэн сыныйан үөрэттэххэ, чугастык алтыстахха, майгытын-сигилитин сиһилии биллэххэ, биһиги иннибитигэр кини баай ис хоһоонноох олоҕо, дириҥ толкуйа, көҥүл санаата, уус-уран тылы кытары алтыһар ураты дьоҕура дьэҥкэтик арыллан кэлэр. Суруйааччы бэйэтин нөҥүө дьон-сэргэ дьолун уонна долгуйуутун, уопсастыбаҕа буолар үтүө да, мөкү да уларыйыылары, бүтүн кэрдиис кэм олоҕун- дьаһаҕын аһардарын түмүгэр, болгуо таастан ыстаал тимир уһаарылларын курдук, үйэлээх дириҥ айымньылар айыллаллар. Ити өрүттэри барытын этинэн-хаанынан билбит, бу туһунан үгүһү сылыктаабыт норуот поэта Сэмэн Данилов ол да иһин: «Суруйааччы талаана төһөтүн-ханныгын кээмэйдиир тэрил суох», – диэн бэргэнник бэлиэтээбит буолуохтаах.

Суруйааччы, дьиҥэр, ким баҕалаахха барытыгар аһаҕас айылгылаах. Айымньылара кини ис эйгэтигэр киирэргэ аан кэриэтэлэр. Мин холобур быһыытынан норуот суруйааччыта, драматург, прозаик, публицист Василий Егорович Васильев–Харысхаллыын алтыһыым, бииргэ үлэлэһиим уонна доҕордоһуум туһунан ахтан ылыым. Кини бар дьон киэҥ билиниитин ордук ССРС норуодунай учуутала М.А. Алексеев туһунан «Учуутал», политика уонна уопсастыба деятела В.В. Никифоров–Күлүмнүүр туһунан «Бастыҥ хатыыта», ытык ыал Ксенофонтовтар тустарынан «Көмүөл», атыыһыт Г.В. Никифоров–Манньыаттаах Уолун туһунан «Эргиллиэм хайаан да» курдук саха саарыннарын уустук дьылҕаларын туһунан испэктээктэринэн ылбыта диэтэххэ, бука, сыыспатым буолуо. Бу айымньылары аахпыт биитэр театр сыанатыгар көрбүт хас биирдии киһи дууһатын кылын таарыйтарара, киниэхэ геройдар тустарынан ханнык эмэ иэйии дуу, санаа дуу кыыма саҕыллара чахчы. Баһылай Харысхал айар үлэтиттэн ааспыт кэмнэр, урукку хонуктар охсуһууларын, оччотооҕу чулуу дьон өйүгэр-сүрэҕэр оргуйбут ыар баттык эбэтэр саргы-дьаалы санаалары, кинилэр дириҥ кутурҕаннарын эбэтэр сырдык өрөгөйдөрүн, ону тэҥэ көннөрү киһилии күннээҕи үөрүүлэрин-хомолтолорун өрүү бэйэбит олохпутугар ханыылыы тутан, тэҥнээн көрөбүт. Ону барытын ааҕааччы чугастык ылынарын, дириҥник өйдүүрүн курдук гына илэ-чахчы уустаан-урааннаан тиэрдии, дьүһүйүү – суруйааччы сүрүн соруга, кини айар кыаҕын үрдэлэ.

Быйыл Василий Егорович сэттэ уон сааһын туолла. Ол эрээри аҕа доҕорум, куруук да буоларыныы, айар былаана киэҥ, кэрэхсэбиллээх идеянан толору. Ол курдук, айар үлэтин түстээбит «Аммаҕа саас этэ» диэн айымньытын саҕанааҕылыы, кини дууһата өрүү эдэр-чэгиэн, оччотооҕуга да курдук олоҕор тутуһар тосхоллоругар бэриниилээх. Ону тэҥэ тэтимнээх аныгы кэми кытта тэҥҥэ хардыылыыр: кини кэпсээннэригэр урукку уонна билиҥҥи олох өрүү биир ситиминэн тиһиллэ сылдьар буолаллар. Онно биһиги, сиэркилэҕэ курдук, бэйэбит күлүкпүтүн көрөбүт. Норуот суруйааччыта Баһылай Харысхал тус олоҕо уонна айар үлэтэ саха омук историятын кытары быстыспат ситимнээх. История чахчыларыгар олоҕуран ыытар киэҥ далааһыннаах чинчийэр уонна үйэтитэр үлэтэ бүгүҥҥү уопсастыба духуобунай сайдыытыгар үтүө дьайыылаах уонна инники көлүөнэҕэ нүөл кырыс буолар аналлаах. Василий Егоровиһы кытта сорох айымньылар үөскүүллэригэр улууска да, бырабыыталыстыбаҕа да үлэлиир кэммэр бииргэ үлэлээбитим үтүө түмүктээх буолбутуттан, дьон-сэргэ ылыммытыттан билигин киэн туттабын.

Дьиҥ талааннаах суруйааччыларга, этэр тылларын сатата, тиэрдэр санааларын дьүһүлгэнэ кэм уонна олох тыгыалас тымырын таарыйар дьоҥҥо, сөптөөх өйөбүл оҥоһуллара, болҕомто ууруллара ирдэнэр. Ону тэҥэ үйэлээх уус-уран литератураны пропагандалыыр үлэ ыытыллыахтаах. Хардатын айар үлэһит, суруйааччы өттүттэн киһи, уопсастыба, норуот сүрэхтэрин кылын таарыйар, кинилэргэ олох уонна кэм үөскэтэр ыйытыыларыгар дьоһуннаах хоруйу биэрэр, тулхадыйбат тирэх буолар уус- уран айымньылар төрөөн тахсыахтарын сөп.

Бу эппит санааларбар, холобурбар олоҕуран, мин ыҥырыым туһуланар улуус, нэһилиэк баһылыктарыгар, өрөспүүбүлүкэ бары салайар үлэһиттэригэр – уопсастыба санаатын түмэр, дьоҥҥо-сэргэҕэ чугас буолар туһугар суруйааччылары кытары ыкса алтыһар, сүбэлэһэр-амалаһар, бииргэ үлэлэһэр олус улахан суолталаах.

Суруйааччы анала, айар үлэһит сүрүн соруга – киһи өйүн-санаатын байытыы, сиэр-майгы өттүнэн бөҕөргөтүү. Ол иһин аан дойдуга баараҕай уларыйыылар буола турар кэмнэригэр, билиҥҥи информацияны тарҕатар ньымалар балысханнык сайдыбыт үйэлэригэр суруйааччы уус-уран тыла-өһө, дириҥ санаата, кини дьайар оруола уопсастыба хараҕын далыттан сүтүө, күлүккэ үтүрүттэриэ суохтаах. Хайа да кэмҥэ дьон-сэргэ ким инники күөҥҥэ сылдьары батыһарын, кини ситиһиитин бастыҥ холобур оҥосторун умнарбыт сатаммат. Оттон суруйааччы былыр- былыргыттан мэлдьи инники күөҥҥэ, болҕомто киинигэр сылдьыбыта. Ол кэм-кэрдии түһэр-тахсар долгуннарын удьуордаабыт үйэлээх үгэс күн бүгүн да быстыа суохтаах.

Афанасий Владимиров,

Ил Дархан уонна бырабыыталыстыба администрациятын салайааччыта

Чолбон. – 20121. – Тохсунньу

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *