Суверенитет өйбүтүгэр-санаабытыгар иҥэ сылдьар

 

90-с сыллар төһө даҕаны ырыынак сыһыаннаһыыларыгар киирэр ыһыллыы-тоҕуллуу кэмэ буоллар, өрөспүүбүлүкэбит дьонугар-сэргэтигэр өйдөрүгэр-санааларыгар хатанан хаалар үгүс үтүө түгэннэри, уларыйыылары аҕалбыта.

Историческай суолталаах докумуоннар
Биллэрин курдук, ити кэмҥэ дойдуга дьалхааннаах кэм-кэрдии үүммүтэ. Ама да ааспытын иһин уустук күннэр-дьыллар этилэр. Сорох өрөспүүбүлүкэлэр Сэбиэскэй Союз састаабыттан тахсан барбыттара. Үгүс регионнар мунан-тэнэн хаалбыттара. Сөптөөх салайыныы, дьаһаныы наадата тирээбитэ.
Ити кэмҥэ өрөспүүбүлүкэбит бастакы Президенэ Михаил Николаев дириҥ өйдөөх, улахан политик буоларын көрдөрбүтэ. Оччолорго Россия үгүс регионнара Саха сирин ордук саныыллара баар суол этэ. Ордугургууллара оруннааҕа. Биһиэхэ курдук тутуу тэтимнээхтик ыытыллар региона суоҕа. Ол курдук, Дьокуускайбытыгар күн бүгүнүгэр диэри үгүс киһи үрүҥ тыынын өллөйдүүр, медицина үүнүүтүн-сайдыытын түстээбит медицинскэй кииннэр, Былатыан Ойуунускай аатынан Саха театра, циркэ дьиэтэ, о.д.а. бөдөҥ тутуулар дьэндэспиттэрэ.
Атын регионнары ити тутууларынан эрэ ымсыырдыбатахпыт. Сөптөөхтүк дьаһаныыбытыгар, бэйэбитин бэйэбит салайыныыбытыгар, былаас сөптөөхтүк тэриниибитин ордугурҕаабыттара.
Ол курдук, оруобуна 30 сыл аннараа өттүгэр 1990 сыллаахха балаҕан ыйын 27 күнүгэр норуокка киэІник дьүүллэґии түмүгэр, өріспүүбүлүкэ суверенитетын туґунан Декларация ылыллыбыта. Сахабыт сиригэр Декларация ылыныллыыта бөдөҥ оруоллааҕа. Бастатан туран, тустаах докумуон дьону-сэргэни сомоҕолуур оруолламмыта. Ол курдук, ыһыллыы-тоҕуллуу кэмигэр Саха сирин нэһилиэнньэтин араас араҥата, куорат, тыа сирин олохтоохторо, бырамыысыланнас, тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ, итэҕэллээхтэр уонна атеистар Декларацияҕа олоҕуран, политическай бигэ тирэхтэхтэммиттэрэ.
Алларааттан тахсыбыт докумуон буолан, норуот ордук бэйэтигэр чугастык ылыммыта. Ол курдук, бырамыысыланнас сайдыбыт Мирнэй, Нерюнгри, Алдан, тыа хаһаайыстыбата сайдыбыт Мэҥэ-Хаҥалас, Чурапчы, Хаҥалас, о.д.а. улуустар бэйэлэрин этиилэрин түмэн киллэрбиттэрэ. Тустаах докумуоҥҥа биирдиилээн дьон эмиэ санааларын эппиттэрэ. Декларация бырайыага бүттүүн норуот дьүүлүгэр тахсыбыта. Бу докумуоҥҥа Саха сирин инники үүнүүтүн-сайдыытын суола-ииһэ чуолкайдык ыйыллара. Кистэл буолбатах, Декларация ылыныллыбытыгар, Саха сирэ сиргэ, сиртэн хостонор баайга, континентальнай шельфэҕэ монополия буолан эрэр диэн сурах тарҕаммыта.
Ити Декларацияҕа олоҕуран, 1992 сыллаахха муус устар 27 күнүгэр Тірүт Сокуоммут — Конституция бигэргэтиллибитэ. Өрөспүүбүлүкэбит Россия федеральнай судаарыстыбатын Конституциятын иннинэ ити суолталаах докумуону ылынары ситиспитэ. Эмиэ бу сыл кулун тутар 31 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтэ, Российскай Федерация тэІ бырааптаах субъегын быґыытынан Федеративнай дуогабарга илии баттаммыта. Ити бөдөҥ историческай суолталаах судаарыстыбаннай-политическай докумуоннар саҥа судаарыстыбаннаһы тутуу тирэнэр тирэхтэринэн, бөҕө акылааттарынан буолбуттара.
Суверенитет диэн бэйэни салайыныы үрдүкү чыпчаала. Толору өйдөбүлэ – тас сыһыантан тутулуга суох судаарыстыба үрдүкү былааһа. Маны таһынан судаарыстыбаннаһы тэрийии, бөҕөргөтүү сүрүн ньыматынан буолар. Оччотооҕу кэмҥэ суверенитеты ылыныы кэм ирдэбилэ этэ. Дьэ бу кэмҥэ демократическай, правовой гражданскай уопсастыбалаах саҥа Саха сирин тутуу саҕаламмыта

Уһуктуу кэмэ
Фрэнсис Бэкон: «Суверенитет, судаарыстыба, омук олоххо тардыһыытын саҥа инструменынан буолар», — диэн этэр. Олус сөптөөх этии. Өйдөөн-санаан ааһыаҕын эрэ. Суверенитеты, өрөспүүбүлүкэбит Төрүт Сокуонун ылынарбыт саҕана, төһөлөөх өрө көтөҕүллүүлээх кэмнэр этилэрий? Иннибитигэр өрөспүүбүлүкэбитигэр олорор араас омуктар сайдар суоллара эрэ тыргыллар курдуга. Дьон-сэргэ олоххо тардыһыыта күүһүрбүтэ. Быыһык кэмҥэ бу докумуон кэскилбитин түстээбитэ. Үүнүү-сайдыы киэҥ аартыга тэлэччи арыллыбыта. Ол түмүгүнэн араас күрэхтэһиилэргэ, куонкурустарга, фестивалларга биһиги дьоммут аан дойду ааттаахтарын кытта тэбис-тэҥҥэ сылдьаллара буолар. Итини бу күннэргэ сүргэбитин көтөхпүт биир дойдулаахтарбыт ситиһиилэрэ өссө төгүл дакаастаатылар.
Туохха барытыгар айымньылаах сыһыан, үлэ саҕаламмыта. Ити кэми үгүстэр «уһуктуу» кэминэн ааттаабыттара. Өй-санаа уһуктубута. Саха сирин олохтоохторугар өрөгөйдөөх кэм этэ.
Оччолорго бу докумуоннарга олоҕуран, Саха сирин сиртэн хостонор баайа өрөспүүбүлүкэ уонна Россия кыттыгас баайа буолбута. Итинтэн тирэнэн өрөспүүбүлүкэ экономическай төрүккэ олоҕуран, үп-харчы булуммута, үп базатын тэриммитэ. Алмаас, көмүс, валюта фондалара тэриллибиттэрэ.
1991 сыл ахсынньы 27 күнүгэр өрөспүүбүлүкэ быыбардааччылара президеннэрин талбыттарын кэнниттэн, биһиэхэ президент былааһа олохтоммута.

Дириҥ политическай историябытын кытта
Туох барыта төрдө-төбөтө, силиһэ-мутуга суох буолбат. Арааґа, биґиги сахалар курдук интэриэґинэй дьылҕалаах норуот аҕыйаҕа буолуо? Суверенитеты ылыныыбыт, саҥа судаарыстыбаны тутуутубут дириҥ политическай историябытын кытта ыкса ситимнээх. Сахалар политическай историябыт дириҥ диирим оруннаах. Ону туохтан көрөбүт?
Икки үйэ аннараа өттүгэр Мазары Бозеков, онтон Соппуруон Сыранов күн ыраахтааҕыга тиийэннэр саха олоҕо чэпчиирин туруорсубуттара. Оттон Сэһэн Ардьакыап өссө 1789 сыллаахха балаҕан ыйын 18 күнүгэр ыраахтааҕыга туттарбыт «Сахалар тустарынан былааныгар» бэйэни салайыныыны, сууту-сокуону, үірэҕириини, сири чааґынай бас билиини, бурдук ыґыытын, тіріібүт тыл боппуруостара — барыта баара. Ол курдук, кини түґээни сотторору ситиспитэ. Сэһэн ити экономическай ситиґиитин таґынан кэлэр кілүінэҕэ сайдыы бырагырааматын суруйан хаалларбыта. Маны таґынан уобалас кулубатын быыбардыыр гына хотун император Ыйааҕа тахсарын ситиспитэ. Ити бырагырааманы Степной Дума олоххо киллэрбитэ.
1827 сыл тохсунньу 27 күнүгэр (саха омук быґаарыылаах сылларыгар күірэйэн тахса турар сыыппара — 27) Степной Дума тэриллэрин туґунан биллэриллибитэ. Олунньуга сэтээтэллэр уонна кылаабынай аҕа ууґун баґылыга быыбардара ыытыллыбыта. Думаҕа сэттэ улуустан сэтээтэл, биир суруксут уонна аҕа баґылык дуоґунастара кірүллүбүтэ. Ити сыл кулун тутар 11 күнүгэр Степной Дума аґыллыбыта. Аҕа баґылыгынан биир санаанан Бороҕон улууґун кулубата Иван Мигалкин талыллыбыта.
Куорат таґыгар, оччолорго Охотскайдыыр суол ойоҕоґугар, билиІІинэн, Кыайыы болуоссатын эргин «Дума балаҕана» диэн ааттаан дьиэ туттубуттара. Дьэ, бу балаҕан Дьокуускай уокурук сахаларын Ил Түмэнэ буолбута.
Саха чулуу уолаттара Максим Аммосов, Былатыан Ойуунускай, Исидор Барахов уонна кинилэр соратниктара автономияны судаарыстыба быһыытынан тэрийэргэ сыал-сорук туруорунан, үлэни-хамнаһы ыыппыттара. 1922 сыл муус устар 27 күнүгэр Саха Автономнай Сэбиэскэй Социалистическай Өрөспүүбүлүкэтэ тэриллибитэ. 1926 сыллаахха Ойуунускай салалтатынан Саха АССР бастакы Конституциятын барыла оҥоһуллубута. Хомойуох иһин, бу докумуону дойду сокуону таһаарар үрдүкү уоргана бигэргэппэтэҕэ. Оттон Аммосов салалтатынан хотугу кыраай сайдыытын түстүүр сэттэ сыллаах былаан оҥоһуллубута. Ол эрээри бу былаан эмиэ кыайан олоххо киирбэтэҕэ. Сталин диктатурата саба баттаабыта.
Ити политическай историябыт чахчылара 90-с сылларга сувереннай өрөспүүбүлүкэни, судаарыстыба иһинэн судаарыстыбаны тэрийиигэ төһүүнэн буолбуттара саарбаҕа суох. Бэриллибит түгэни мүлчү туппакка, өрөспүүбүлүкэ салалтата Россия салалтатын кытта өйдөһөн, иллээхтик-эйэлээхтик саҥа судаарыстыбаны олохтооһуҥҥа бигэ акылаатын уурбута хайҕаллаах уонна махталлаах суол. Суверенитет өрөспүүбүлүкэбитигэр, кини олохтоохторугар үгүс уларытыыны аҕалбыта. Күн бүгүнүгэр диэри өйбүтүгэр-санаабытыгар иҥпитэ саарбаҕа суох.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннаһа хайа баҕарар уопсастыбаннай быһыы-майгы курдук, араас моһоллору, тургуутулары көрсөр. Биллэрин курдук, судаарыстыбаннаһы бөҕөргөтүү былаас уорганнарын дуоһунастаах сирэйдэриттэн быһаччы тутулуктаах.
Хайа баҕарар омук өркөн өйдөөх, дириҥ толкуйдаах, айылҕаттан айдарыылаах, норуоттарын кэскиллээххэ түмэр, сомоҕолуур кыахтаах бас-көс дьонноох буолан күүстээх. Оттон биһиги итинэн тутахсыйбатах дьоммут.
Людмила НОГОВИЦЫНА.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *