«Таатта комсомола» кинигэ таҕыста

Ханнык баҕарар омук ааспыт историятын билэр, сыаналыыр, ытыктыыр буоллаҕына сайдар диэн мээнэҕэ эппэттэр. Сэбиэскэй Сойуус курдук улуу дойду үөскүүрүгэр уонна 70 сылы быһа сайдан турбутугар оччотооҕу ыччат бастыҥ бэрэстэбиитэллэрэ- комсомолецтар кылааттара улахан. Сырдыкка, үөрэххэ ыҥырбыт, колхозтааһыны, совхозтааһыны туругурдуспут, промышленноһы сайыннарбыт, аан дойдуга СССР  улуу держава буоларыгар күүһүн харыстаабакка үлэлээбит комсомолецтар олорон ааспыт олохторо үгүстэргэ билигин да тулхадыйбат үтүө өйдөбүл, ааспыт күүрээннээх, умнуллубат историябыт.

Ааспыт 2021 сыл ахсынньы 27 күнүгэр  «Таатта комсомола» диэн кинигэ үөрүүлээх биһирэмэ буолан ааста. Кинигэни сүрүн таһаарааччы Лариса Александровна  Аввакумова  тэрийиитинэн Таатта улууһугар үлэлээбит комсомолецтар, атын улуустарга комсомольскай тэрилтэлэргэ үлэлээбит салайааччылар мустан кинигэ тахсыытын истиҥник-иһирэхтик бэлиэтээтилэр. Кинигэ барыта 494 страницалаах, архыып докумуоннарыгар олоҕурбут, комсомолга үлэлээбит дьоннор ахтыыларыттан, хаартыскаларыттан таҥыллыбыт буолан ааҕарга, көрөргө олус интэриэһинэй.

Бастакы комсомольскай ячейкалар. Таатта оройуонугар оччотооҕу улуус киининэн буолбут Чөркөөххө1920 сыл бүтэһигэр 13 батараак ыччаттар комсомолга киирбиттэр. Олор истэригэр И. Мальчехов, П. Мартынов, В. Гагарин, Г. Бочонин, Г. Елисеев, Р.Сидоров бааллар. Бу бастакы тэрээһини Д. С. Аржаков тэрийэн ыыппыт. Секретарынан оскуола үөрэнээччитэ, партийнай ячейка секретара Иван Турнин буолбут. 1920 с. Уолбаҕа коммунист учуутал С. М. Кочкин бастакы комсомольскай ячейканы тэрийбит. Ячейкаҕа 8 батараак уолаттар И. Неустроев, С. Андросов, Д. Винокуров, А. Белолюбскай уод.а. киирбиттэр.  Ити курдук Таатта улууһугар бастакы комсомольскай  ячейкалар тэриллэн барбыттар. Ол курдук  Баайаҕаҕа 1921 с., Игидэйгэ1925 с., Уус Тааттаҕа 1927 с., Тыараһаҕа, Ытык Күөлгэ1929 с., Уус Аммаҕа 1931 с. тэриллибиттэр.

Гражданскай сэрии сылларыгар. Гражданскай сэрии саҕана Таатта улууһун киинэ Чөркөөххө оскуола үөрэнээччилэрэ кыһыл дружина хорсун байыастарынан буолбуттара. 1921-22 сс. Н.Д.Субуруускай этэрээтигэр киирэн сэриилэспиттэрэ,  1922-23 сс. А.Н. Пепеляевы утары  киирсиигэ, 1924-25 сс. М. К. Артемьев этэрээтин тобоҕолуурга комсомолецтар актыыбынай кыттыыны ылбыттара. Уолаттары кытта тэҥҥэ оройуон бастакы комсомолкалара Марина уонна Мария Слепцовалар, Ольга Сунхалырова санитаркалар курдук сылдьыбыттара, кыһыл армеецтар таҥастарын сууйаллара, абырахтыыллара, хаһаарыма дьиэтин көрөллөрө. 1927-28 сс. Уолбаҕа Ксенофонтов этэрээтин саба охсорго Л. Н. Неустроев баһылыктаах 15 кыһыл дружина тэриллибитэ. Дружинаҕа учууталлар Ф. С. Аргунов, Т. П. Местников эмиэ киирбиттэр. Таатта комсомолецтарыттан гражданскай сэрии актыыбынай кыттыылаахтара Слепцов М.Н. 2, Мальчехов И. Д., Сивцев П. Д., Винокуров П. И., Турнин И. Г. уо.д.а. геройдуу өлбүттэр. Чулуу сэрииһиттэринэн П. Мартынов, Г. Бочонин, Г. Елисеев, С. Мончурин, М. Турнин, С. Андросов,  И. Слепцов, И. Егоров, С. Эртюков, С. Герасимов, Н. Слепцов уод.а. буолбуттар.

Оройуон комсомолецтара колхозтары тэрийиигэ, культурнай фроҥҥа. 1921 с. ыам ыйын 20 күнүттэн Чөркөөххө Таатта воеревкомун урукку дьиэтигэр бастакы «Ааҕар балаҕан» аһыллыбыт, сэбиэдиссэй-учууталы куурсунан бэлэмнээһин буолбут. Бастакы комсомолецтар И. Ф. Бахсытов, П. Неустроев, С. К. Андросов, А. П. Винокуров уо.да. бу куурсу бүтэрэн учууталлаабыттар. 1924 с. «Ыраас олох» диэн общество тэриллэр. Кини сүрүн соругунан балаҕантан хотону араарыы, дьиэни муосталааһын, табааҕы,  хаартыны бырахтарыы, культураны тарҕатыы этэ. Бары оскуолаларга «Ленинец» диэн үөрэнээччилэр кооперативтара тэриллэр, учком үлэлиир, хор, драма, үҥкүү, физкультура куруһуоктара баар буолаллар. Ити үлэлэри барытын комсомолецтар иилээн- саҕалаан ыыппыттар. Уолбаҕа 1923 с. «Ааҕар балаҕан» тэриллэн сэбиэдиссэйинэн Ф. Д. Рахлеев анаммыт. «Ааҕар балаҕан» уонна комсомолецтар күүстэринэн Н. Неустроев «Нууччатымсыйбыт» уонна «Кукаакы кулуба» пьесаларын туруорбуттар. 1924-25сс. оскуола үөрэнээччилэрин С. Неустроев, Г. Бястинов (Бэс Дьарааһын)  үөрэппиттэр.

1925-28 сс. Саха сиригэр бу сылларга барыта 1534 комсомолец баар эбит буоллаҕына, олор истэригэр Тааттаҕа 125 комсомолец баара биллэр.

1929 сыллаахха сир түҥэтигэр комсомолецтар саамай актыыбынай кыттыыны ылбыттара. Комсомолецтар колхозтары тэрийиигэ күүскэ үлэлээбиттэрин түмүгэр холбоһуктааһын күүскэ барбыта. «Үрдүк үүнүү иһин эдэр ыччат социалистическай похода», «Культурнай олох иһин социалистическай поход» курдук саҥа сүүрээннэри комсомолецтар күүрээннээх үлэнэн ыыппыттара.

1929-30 сс. ликпууннарга оройуон үрдүнэн 445 киһи үөрэммит. 1923-27 сс. Саха сиригэр 10 саҥа оскуола тутуллубут эбит буоллаҕына, ол иһигэр Чөркөөххө уонна  Уолбаҕа саҥа оскуолалар тутуллубуттар. Ол кэмҥэ оройуоҥҥа барыта 63 комсомолец баар эбит.

1931-32 сс. Саха сиригэр бүттүүн булгуччу начальнай үөрэхтээһин олоххо киирбитэ. Ол түмүгэр оройуоҥҥа 30 оскуола баара, онно 66 киһи учууталлыыра. Оскуола комсомолецтара барыта 209 киһини ааҕар-суруйар оҥорбуттар.

Ийэ дойду көмүскэлигэр. Аҕа дойду улуу сэриитин геройдара биэс бырааттыы Малгиннартан Алексей –2, Спиридон, Василий комсомолецтар этилэр. Ийэ дойдуларын уоттаах сэриигэ көмүскээбит комсомолецтар Матвей Турнин, Гаврил Христофоров, Роман Дедюкин, Михаил Винокуров, Трофим, Мирон Слепцовтар, Иван Бахсыров, Наум Борисов, Федор Мордовской, Петр Товаров, Николай Доргуев уо. д. а. ааттара умнуллубат. Аҕа дойду сэриитин Геройа, сахалартан соҕотох Слава орден кавалера Д. А. Петров, элбэх орденнар уонна бойобуой медаллар кавалердара майор Н. Д. Аргунов, И. П. Канаев, В. Т. Слепцов, Т. Е. Мординов, В. К. Афанасьев, Г. Е. Петров,  П. Е. Сенькин уо.д.а. албан ааттара умнуллубат. 1941 с.сэрии саҕаланнаҕын сайыныгар колхозтар хонууларыгар 156 комсомолец, 688 ыччаттар үлэлээбиттэр. 29 агитпууҥҥа 212 агитатортан 105 комсомол чилиэннэрэ этилэр. Сэрии бастакы сылыгар оборона фронугар 30 маҥнайгы сүһүөх комсомольскай тэрилтэлэртэн 49,499  солк. харчынан, 1065 устуука итии таҥаһынан киирбит. Бастакы трактористкалар Анна Кириллина, Пелагея Кангаласова, Дария Боппосова ааттара оройуоҥҥа киэҥник биллибитэ. Учуутал А. В. Хоноехова, полиграфист Н. Филиппов, сүөсүһүт В. Винокурова, таркторист М. Ордахов, хонуу үлэһитэ Е. Васильева  уо.д.а. тустаах үлэлэригэр 105-300 % нуорманы толороллоро. Оскуола үөрэнээччилэрэ үөрэнэ- үөрэнэ кыһын фермаҕа ньирэй көрөллөрө, сайынын бурдук, от үлэтигэр кытталлара. Ол курдук Мария Максимова, Акулина Филатова, Агафия Каприна, Клай Константинов  сэрии кэмигэр үлэлээннэр «Килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээлинэн, Дементий Хапчалов Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыттара.

Сэрии кэннинээҕи эйэлээх кэм. Таатта оройуона сэрии кэнниттэн бэйэтин кэккэтин комсомолецтарынан хаҥаппыта. 1948 с. оройуон урукку территориятыгаар 68 маҥнайгы сүһүөх  комсомольскай тэрилтэлэр бааллара, олор истэригэр кинилэр 645 чилиэннээх этилэр.Ол сыл 6 колхозка саҥа комсомольскай тэрилтэлэр трэиллибиттэрэ, кинилэргэ 87 ыччат комсомолга киирбитэ. Салайар үлэҕэ 115, производствоҕа 185, промышленноска 15 комсомолец үлэлиирэ.

Сэрии кэнниттэн 50-с, 60-с, 70-с сылларга оройуон комсомола оройуоҥҥа уонна республикаҕа биллэр норуот хаһаайыстыбатын бары араҥаларыгар бачыымы көтөҕөөччүлэринэн, инники күөҥҥэ иһээччилэринэн буолара. Совхозтарга механизированнай хотоннору, нэһилиэктэргэ саҥа оскуолалары уонна кулууптары тутууга, Харбалаахха агро- бөһүөлэк үөскээһинигэр, Тааттатааҕы народнай театр, музыкальнай оскуола тутуллууларыгар оройуон комсомолецтара актыыбынайдык кыттыбыттара. Таатта улууһун комсомолецтара, ыччаттара «Тыа сирин романтиката» диэн ааттанан барбыт хамсааһыҥҥа кыттан совхозтарга үлэлии тахсарга ыҥыраллара. Н.  Львов салайааччылаах ыччат- комсомольскай толору механизированнай звенота республикаҕа оттооһуҥҥа олохтообут бачыыма уонна рекорда, оройуон выпускниктара производствоҕа кылааһынан тутуспутунан совхозка үлэлии тахсарга этиилэрэ, «Таатта» совхоз общественнай сүөһү аһылыгын бэлэмнээһиҥҥэ ыҥырыытын толоруута уо.д.а. барыта комсомолецтар актыыбынай үлэлэрин түмүгэ этэ.

Таатта народнай театра Бүтүн Россиятааҕы көрүүлэргэ хас да төгүл бастаабыта, Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ А. Ф. Клакинова салайбыт  «Доҕордоһуу» ансаамбыла, Харбалаахтааҕы «Амгинка» агитбиригээдэ Бүтүн Россиятааҕы көрүүлэргэ үчүгэй түмүгү ситиспиттэригэр комсомолецтар киллэрбит кылааттара кырата суох.

50-с, 60-с, 70-с. ыанньыксыттар Клара Арылахова, Ленин орденнаах Анна Гуляева, Анна Халыева, 3 тыһыынчалаах кирбиини ыларга бачыымнаах Галина Ефимова, механизатордар Василий Цой, Дмитрий Рахлеев, Вячеслав Аржаков, учууталлар Үлэ Кыһыл Знамята орденнаах А. Я. Пахомова, партийнай тэрилтэ секретара В. З. Мандарова, эргиэн үлэһитэ А. А. Ермолаев, тутааччылар А. Татаринов, И. Местников, агрономнар С. Прибылых, Е. Находкина, управляющай Ю. Борисов, нэһилиэк Сэбиэтин исполкомун председателэ Е. Харитонова, совхоз комсомольскай механизированнай звенолара уонна Е. Большаков үрдүк үүнүүтүн звенота уо.д.а. комсомол ииппит ыччаттара этилэр.

Игидэй комсомольскай тэрилтэтин историята. Игидэйгэ 1925 сыллаахха тохсунньу 25 күнүгэр комсомольскай ячейка тэриллибитэ. Ячейка секретарынан Самуил Иовлев, чилиэннэринэн Гаврил Лопатин, Анисим Гаврильев,  Р.Тарасов, Е. Тарасов, А. Григорьева, П. Никифоров, талыллыбыттара. Нэһилиэк комсомолецтара уонна пионердара үөрэхтээһини ыытыы, дьиэттэн хотону араарыыга үлэлээбиттэрэ. Ону таһынан көмүлүөк олоҕу эһии, тус гигиена туһунан өйдөтүү үлэтин ыыталлара. Абааһыны, таҥараны , хаартыны утары охсуһууга актыыбынайдык кытталлара.

1927 с. Чөркөөх кыһыл дружинатыгар комсомолецтар Сидор Лопатин, Анисим Лопатин, Петр Никифоров, Афанасий Иовлев, Гаврил Лопатин, Николай Лопатин киирбиттэрэ.

1929-30 сс. ТСОЗ тар, колхозтар тэриллиилэригэр сүрүн тэрийээччилэринэн коммунистар, комсомолецтар этилэр. Ити кэмнэргэ ыытыллыбыт уустук кылаассабай  охсуһуу, колхоһу тэрийии,  үөрэхтээһин хайысхатыгар комсомолецтар П.Иванов, Н.Лопатин, И.Ермолаев, В.Матаннанов, С.Ордахов олох буһуутун-хатыытын барбыттара, кэлин активнай салайааччылар буола үүммүттэрэ.

Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэриигэ нэһилиэк бастыҥ ыччаттара, комсомолецтара  Ийэ дойдуларын көмүскээн сэрии толоонугар геройдуу охтубуттара. Күн бүгүн нэһилиэк олохтоохторо Спиридон Лопатин, Егор Марков, Прокопий Семенович Кузьмин, Прокопий Давыдович Кузьмин, Иван Марков, Афанасий Лопатин, Филипп Горбунов, Николай Захаров, Дмитрий Павлов уо.д.а. ааттарын умнубаттар.

Надежда Аргунова бэлэмнээтэ.

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *