Таптал да араастаах

“Таптал да араастаах. Кылаабынайа, эр киһини  бэйэҥ таптыаххын наада”,   – диэн  Таня эбээтэ Ылдьаана куруук этэр буолара. Таня даҕаны  бэйэм  сүрэҕим сөбүлүүр, өйдүүн-санаалыын, бэл, сыттыын-сымардыын ылынар эрэ киһибэр кэргэн тахсыам  диэн бигэ эрэллээҕэ. Ол эрээри, күн-дьыл уу сүүрүгүнүү устан иһэр. Маҥан аттаах “принц” кэлэн биэрбэтэ. Дьүөгэ кыргыттара: “Үрүҥ аттаах уола хааны кэтэһэн көхсүҥ көһүйбэтэ, кэтэҕиҥ кэһэйбэтэ дуо?” – диэн күлүү-элэк кэриэтэ саҥаралларыттан кыһыйара да, хайыыр да кыаҕа суоҕа.

Ол эрэн,  ол эрэн… кини да олоҕор күн сардаҥата сандааран  ылла быһылаах дуу?

Таня бүгүн күүтүүлээх өрөбүлэ. Дууһата сытарынан оҥостубут дьиэтиттэн ханна да тахсыбакка, оронугар таалалыы сытыан баҕарда. Сатанара буоллар, төлөпүөнүн олох да арааран кэбиһиэ этэ да, ыарыһах ийэтиттэн тугу баҕарар күүтүөххэ сөп диэн санааттан төлөпүөнүн хаһан да сынньаппат.  Таҥара сэрэҕи таптыыр…

Кэмниэ кэнэҕэс таһырдьа  тахсан, күн уотуттан хараҕа саатта. Туран эрэ  тыыллаҥныы түһээт, тэлгэһэтин иһигэр саҥардыы тыллан эрэр сибэккилэригэр  атах сыгынньаҕын сүүрдэ. Ээ, барахсаттар, кэрэлэрин, намчыларын! Киһи кыратык да таарыйдаҕына, килбик кыыстыы тэтэрэ кыыһыах курдуктар. Кинилэри ис иһиттэн таптыыр хаһаайка сылаас илиитин, тапталын биллэхтэринэ, сотору кэминэн   көрүөхтэн кэрэ, этиэхтэн эриэккэс быһыыланан-таһааланан киһи хараҕын сымнатыахтара турдаҕа.  Дьиҥэр, Таня бэйэтэ күн аайы биэбэйдээн улаатыннарар сибэккилэрин курдук, имниин тэтэрэр, сүрэхтиин сымныыр долгутуулаах күннэри төһөлөөх күүтэрий?  Итинник иэрэҥ-саараҥ санаа  эмиэ иилии кууһан истэҕинэ,  эмискэ тиэргэнин аттыгар массыына тохтуур тыаһа иһилиннэ. Кыыс ким кэлбитин билээри кэлииккэтин диэки сүүрэн истэҕинэ, бииргэ үөрэнэр уола Баанньа киирэн иһэрин көрө түстэ.

-Чэ, үлэххин тутан кэбис! Кыратык хойутаатым да буоллар, билигин да олордо илик үүнээйиҥ баар ини! – диэт, Баанньа кыыһы сонуурҕаабыттыы көрдө уонна дьиэҕэ киллэрэн уу иһэрдэригэр көрдөстө.

Таня эмискэ кэлбит ыалдьыты соччо сөбүлээбэтэр да, хаһан эрэ оҕуруотугар  ноһуом аҕалаар диэбитин умнубатаҕар  махтана санаата.

-Саатар төлөпүөннээн баран кэлиэххин, баҕар,  дьиэбэр суох буолуохпун сөбө. Чэ, ол эрэн, эн майгыгын билэрим бэрт буоллаҕа, – диэн кыыс бииргэ үөрэммит уолун махтаммыт хараҕынан имэрийэн ылла.

Күүлэҕэ киирэн кыратык чугастааҕы сонуннарын кэпсэттилэр.

– Ээ, арба, Таня-яя, ити суоппарым холостуой ээ.

– Холостуой даа? Ол тоҕо баччааҥҥа диэри соҕотох сылдьыбыт бэйэкэтэй? – Таня соһуйбутун да, үөрбүтүн да биллэримээри холкутук саҥарда.

– Ким билэр, онтон көҥүл олоҕу сөбүлүүр быһылаах… Чэ-чэ,  бэйэтиттэн ыйытаар, – Баанньа алҕас саҥарбытын өйдүү биэрдэ. – Манна киллэрэн билиһиннэрэбин дуо?

– Кэбис! Ол эмиэ туохпутуй? – кыыс чахчы ыҥырыа диэн куттанан, ойон туран, Баанньа иһэ олорбут чааскытын хаба тардан ылла.

– Аата сүрүн, хотуй! Хаһаайка сиэринэн саатар миигин кэлииккэҕэ диэри атаар, – диэн Баанньа үөннээхтик көрдө.

Кыбыһыннар да, дьиэлээх хотун быһыытынан,  киһитин атаарарыгар күһэлиннэ.  Таня тахсыспытыгар аргыһын   күүтэн олорбут суоппар уол массыынаттан тахсан кэллэ.

– Билсэн кэбиһиҥ, баар-суох кэрэ кылааһынньыгым Таанньыкка. Онтон бу Аркадий.  Холостуой, икки этээстээх дьиэлээх, даачалаах, массыыналаах, – уол оҕото Баанньа этэн-тыынан барда. – Танюша, эн баҕардаххына, манна гарааскыт, онно баанньыккыт туруо. Эн буоллаҕына, наар миигин соруһан тахсаҕын. Үрүҥ аттаах уолу кэтэһэҕин, онтуҥ бу маҥан массыыналаах уола хаан бэйэтинэн тиийэн кэллэ, – дии-дии күлэн алларастаата.

– Ээ, чэ бүтүҥ эрэ, эмиэ ону-маны туойан барда! Чэ, этэҥҥэ айаннааҥ. Ардахпыт түһээри гынна! – Таня былытынан бүрүллэн эрэр   халлаан диэки көрөн ылла.

Ххх

– Нохоо, дьэ, бэртээхэй кыыһы билиһиннэрдим дуу?  Оннук-маннык кыргыттары кытары иилиҥкэйдэһиэх кэриэтэ, бу бэйэтэ дьиэлээх-уоттаах, соҕотоҕун олорор кыыска киирэн хаалыаҥ этэ буоллаҕа.

– Ээ, кэбис кыраһыабайа бэрт, мин баҕас санаммат да буоллаҕым!

Уолаттар массыынаҕа итинник кэпсэтэн баран, эмискэ чуумпура, дуоспуруннана түстүлэр. Сэрэйдэххэ, иккиэн орулуур отуттарыгар диэри олорбут  олохторун эргитэ саныыллар.

Этэр эттэҕинэ, быйыл доҕотторо бары кэриэтэ отуттарын туолаллар эбит. Күн-дьыл элэстэнэн ааһара түргэнин! Аркадий күн бэҕэһээ аармыйаҕа сулууспалаан кэлбит, соторутааҥыта эрэ  төрөппүттэрин анараа дойдуга атаарбыт курдуга… Ийэлээх-аҕата утуу-субуу  анараа дойдуга күрэниэхтэриттэн ыла хайдах эрэ орто дойдуга кимэ да суох  соҕотоҕун туран хаалбыт курдук санаммыта. Дьиҥэр, уол оҕо  дьиэтин аанын сабан таҕыста да, бэйэтин бэйэтэ көрүнэр, олоҕун оҥостор ыйаахтаах кэллэҕэ. Оттон  Аркадий төрөппүттэригэр соҕотох оҕо буолан, бас баттах  иитиллэн,  инники суолун солоноругар ыарахаттары көрсүбүтэ. Дьолго, атын биир саастыылаахтарын курдук, арыгы адьынаттаах айаҕар умса түспэтэҕэ. Тоҕо эрэ, эдэр эрдэҕиттэн абааһы көрбүт аһа этэ. Түөрэҕэ түспүт сиригэр тэһийиминэ, төрөөбүт-үөскээбит алаһа  дьиэтин атыылаан туран, куоракка кэлбитэ. Киһи бэрдэ күүскэ үлэлээн, эбии үп-харчы мунньунан, ыраахтан дьэндэйэн көстөр икки мэндиэмэннээх дьиэ туттан, биир дойдулаахтарын соһуппута даҕаны, сөхтөрбүтэ даҕаны.

“Ити Баанньа оонньуу-күлүү кэриэтэ билиһиннэрбит кыыһа киһи хараҕа быраҕыллар номоҕон бэйэлээх барахсана эбит ээ. Хайдах гынан чугасаһыахха сөп эбитэ буолла?” – диэн кэнники кэмнэргэ санааҕа-онооҕо түстэ. Билигин санаатаҕына, бэйэтэ ис сүрэҕиттэн дьоһуннаахтык кими да таптыы илик эбит.  Эмиэ да, доҕотторо этэллэринии,  оннук тыйыс сүрэхтээх, наһаа муҥкук да киһи буолбатахха дылы. Арай биир куһаҕан адьынаттааҕын билинэр…

________________________________________________________________________

Эмиэ биир сыл ааһа оҕуста. Үөһэттэн ыйыллан дуу, быстах түгэнтэн сиэттэрэн дуу, Танялаах Аркадий иккистээн көрсүбүттэрэ.

Таня дьэ таптыыр киһитин көрсөн, кини саҕа дьоллоох киһи суоҕун кэриэтэ. Аркадийдыын  ыал буолар туһунан оллооннон олорон кэпсэтэ иликтэр эрээри, наар бииргэ сылдьаллар, ороҥҥо имэҥнээх таптал иэйиитин эмиэ биллилэр. Таня тапталлааҕа көрсүһэр болдьохтоох кэмнэригэр  хойутаатаҕына эбэтэр улууска  өр кэмҥэ таксилыы баран хааллаҕына, утуйар уута айманар, аһыыр аһа да ас буолбат. Тапталлара диэн бу буоллаҕа дуу?

Бүгүн Аркадийа эмиэ хойутаата. Куорат күнүн бырааһынньыга  буоларынан, бүгүнү быһа массыынанан хатааһылыыр, түүҥҥү салюту көрөр былааннаахтар.

– Хайа, тоҕо наһаа хойутаатыҥ, доҕоор, – Таня чэпчэки бэйэлээхтик  массыына иһигэр дьылыс гынна.

– Куоракка хаайтарыы бөҕө. Ол иһин тардылынным… – Аркадий, тоҕо эрэ хараҕын кыыстан куоттарда. – Чэ, айанныах. Салют көрөн баран миэхэ баран хонор инибит!

Тапталлаахтар айаннаан иһэллэр. Кырдьык массыыналар бэйэ-бэйэлэрин таарыйсыах  айылаах сыстыһа кэриэтэ айаннаабыта буолаллар. Ол иһэн, эмискэ кэнники массыына аһара чугаһаабытыгар саҥата суох олорбут Аркадий эмискэ туормастаан, аа-дьуо сыылларан испит массыыната   дьигис гына түстэ. Онуоха массыына бордачоктан иһиттэн били харыстанар баҕайылара “эрэһиинэ” хаата түстэ.  Таня соһуйан хаалан:

– Хайа бу тугуй? Хаһааҥҥыттан манныктаах сылдьар буолбуккунуй?

– Эмиэ көнөтүнэн атыны саныы оҕустуҥ дуу? Массыынам кыра саппаас чаастара сииккэ-силбиккэ сиигирбэтиннэр диэн хах курдук туттаары илдьэ сылдьабын!

– Ээ, оттон биирин номнуо тутуннум диэ?– Таня нэһиилэ кыатана сатыы-сатыы саҥарда. Күүппэтэҕин көрөн олус соһуйда да, хомойдо да. Ол эрэн, онто суох кэнники кэмҥэ сэдэх көрсүһүүлэрин күдэҥҥэ көтүтүөн баҕарбата. Иккиэн саҥа таһаарбакка салгыы айаннаатылар.

Мантан да киэһэ Таня уруккутун курдук күлбэтэ-үөрбэтэ, бэйэтэ да баҕарбатар, наар киһитин сирэйин-хараҕын манаан таҕыста. Киһитэ эмиэ  ууну омурдубут курдук сырытта. Арай наар урут кэпсээбитин эргитэн аҕала-аҕала үөрбүтэ-көппүтэ буолла.

… “Уопсайынан, Аркадийдыын сэһэргэһэр  тиэмэбит, уопсай кэпсэтиибит да суох буолан иһэр. Саатар таптаһан баран, ити көхсүн көрдөрөн кэбистэ. Тоҕо итинник буолла?” – дии санаан, Таня дьиэ эркинин одуулаһа сытта.

Кыыс эмискэ тахсыбыт хараҕын уутун кистээн, суорҕанын иһигэр кирийдэ да,  утуйан биэрбэккэ хойукка диэри эрэйдэннэ.

__________________________________________________________

Таня күһүҥҥү  курус көрсүһүүлэрин  кэнниттэн Аркадийга биирдэ даҕаны эрийбэтэ, ватсаабынан эҕэрдэлэспэтэ даҕаны. Хаһан эрэ  түмүктэниэхтээх көрсүһүүлэрэ бүтэр уһуга кэллэҕэ диэбиттии, иэрэҥ-саараҥ санааларга куустаран сырытта.

Тыаһа суох сыппыт төлөпүөнэ эмискэ дьигиҥнээн барбытыгар көрбүтэ, хаһан эрэ уҥа-таала таптаатым диэбит киһитин мөссүөнэ тахсан кэллэ. Төлөпүөнүн ылбытыгар тапталлааҕын  туох да буолбатаҕын курдук холку куолаһа иһилиннэ.

Били наар уорбалыы, күнүүлүү саныы сылдьыбыт Аркадийын куолаһын истээт, Таня эмискэ ойон турда уонна үөрэ-көтө кэпсэппитинэн барда. Бу холку куолаһы ахтыбыт да, суохтаабыт да эбит ээ! Саатар хайдахтаах курдук ахтыбытын, кини эрийэрин күүппүтүн туһунан этэн, кыыс сүрэхчээнин уулларда. Аркадийа кинини ыла сибилигин элэстэнэн кэлиэх буолла.

Бу эмиэ массыыналарыгар  олорон, бэркэ билэр аадырыстарыгар айаннаан иһэллэр. Таня бордачоктан арыйа баттаата уонна эмиэ били “эрэһиинэ” миэстэтигэр сытарын көрдө.

– Саппаас чаас кыһын эмиэ сиигирэр диэ?! – кыыс  сонньуйда.

– Кырдьык быраҕыахха да баар эбит, – массыыналаах эр бэрдэ  кыыһы тымныынан суоһуур уоһунан иэдэһиттэн сыллаабыта буолла.

– Чэ, Танюша, буоларын курдук, дьиэбитигэр  киирэн чаанньыгы сылыта тур. Мин массыынабын гарааспар киллэриэм, – диэтэ түөрт көлөлөөх хаһаайын.

Номнуо  дьиэ хас биирдии муннугун, ханна туох уурулларыгар диэри билбит  Таня дьиэҕэ тыбыгырайан киирдэ.

Сонун устан ыйаары ыскаабы арыйа баттаабытыгар эмискэ бэргэһэ уурар сиртэн туох эрэ сирэйигэр “ыалдьыттаан” ааста. Кыыс соһуйан хаалан, муостаҕа түспүтү ылбыта сарбынньах киэргэллээх  үрүҥ көмүс дьахтар сыаба  буолан биэрдэ. Таня уһуну-киэҥи толкуйдуон иннинэ эт этэ бүтүннүү итии уунан ыстарбыт курдук буолбутун, иэдэһэ кытыастар уоттуу умайбытын биллэ. Иннин-кэннин быһаарыммакка турдаҕына, Аркадий ойон киирэн, кыыһы кууспахалаан барда.

– Аркадий, дьэ өйдөөтүм. Уопсайынан,  эн атын дьахтардаах эбиккин! Атыны буллаххына, кистээбэккэ  этээр, мэһэйдиэм суоҕа диэн хара ааныттан көрдөспүтүм. Тоҕо албынныы сылдьаҕын? Массыынаҥ иһэ “эрэһиинэнэн” туолан сылдьарыттан төһөлөөх санааҕа-онооҕо түспүппүн ама сэрэйбэт этиҥ дуо? Чэ, миигин албыннаан бүт! – эргиллэ биэрээт, киһитин хараҕын тонолуппакка одуулаата.

Аркадий Таня маннык күүскэ кыыһырбытын, ыгылла-ыгылла хаһыытаабытын хаһан да истэ илик буолан, олус соһуйда уонна уокка оҕустарбыт киһилии, тэйэ тутунна. Ол да буоллар, эр киһибин дэннэҕэ, биир сири тонолуппакка одуулаан олорон баран ойон турда уонна:

-Чэ, Таня, эн миигин сылаттыҥ! Ыал да буола иликпититтэн миигин оҥорон көрө-көрө күнүүлүүр, хас биирдии дьайыыбын итинник хонтуруоллуур буоллаххына, хайдах олоробут?! Мин көҥүл киһибин. Дьахтар батталыгар киириэхпин баҕарбаппын!

– Ол аата туох диэн этэҕин?

– Бүтүөххэ! Дьиэҕэр төттөрү илдьэн биэриэм.

Таня олоҕор биирдэ, олус күүскэ таптаабыт киһититтэн итинник хаҕыс тыллары уонна  түргэн быһаарыныыны  истиэм диэбэтэх буолан, олус хомойдо.

– Бүттүбүт диигин дуо? Бэйэм барыам, атаарыма! – диэн тыллары ыһыктан кэбиһэн баран, кыыс бэйэтин куолаһын атыҥырыы иһиттэ.  Туох  эрэ ынырыктан, тимир тириитин кэппит кыылтан куотардыы, сонун аҥаарын эрэ кэтээт аан диэки былдьаста. Таһырдьа тахсан, уйа-хайа суох ытаата.  Баҕар, сүтэриэн баҕарбат күндү киһитэ  түннүгүнэн көрөн турара буолуо диэн кэннин хайыһан көрдө да,  түннүккэ барыарбыт күлүк да көстүбэтэ.

Таптал да араастаах. Таня муҥура суох таптаабыт, утаппыт сүрэҕэр тапталы бэлэхтээбит   киһитэ тоҕо итинник быһыыланна, эр киһилии киэҥ көҕүстэммэтэ? Эбэтэр бу сыллар тухары Аркадий сүрэҕэ кини курдук күүскэ өрүкүйбэтэҕэ, күүскэ тэбиэлээбэтэҕэ буолуо дуо? Барыта харах баайыыта, бэйэни албыннаныы эбит.

“Барытыгар харахпын быһа симэн, бырастыы гынан, эбэм этэринии, таптаабыт киһибэр  кэргэн тахсабын дуу?” – диэн санаа күлүм гынаатын кытта, Таня кэлбит сирин диэки төттөрү эргилиннэ…

НАМЫЛЫ

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *