ТАТЬЯНА ПОСКАЧИНА: УЧУУТАЛ КҮННҮГЭ (Сэһэн/2)

Сэтинньи 1 күнэ, бээтинсэ.

Интэринээккэ бара сырыттым. Федора Петровна диэн баспытаатал баара.

– Кыраадыстаах. Балыыһаҕа бара сырыт диирбин истибэт. Саатар аһаабат даҕаны, күнү быһа сытан тахсар, – диэбитэ.

Хоско киирбитим уолум улаҕа хайыһан сытара. Ким киирдэ диэбиттии кэннин хайыһан көрбүтэ уонна түҥнэри хайыһан кэбиспитэ.

– Дорообо, Арыйаан, – сэргэстэһэ турар олоппоско олорбутум.

Киһим хардарбат.

– Тугуҥ ыалдьарый? Төбөҥ дуо? Ары­йаан, хардарыый. Туох буоллуҥ, тоҕо итинник ­сы­­һыаннаһаҕыный? …Арыйаан, бу чиэппэргэ түөрт үстээххин. Математикаҕа, геометрия­ҕа, био­­логияҕа уонна физикаҕа… Физкультураҥ, ­ис­то­рияҥ, обществознаниеҥ биэстэр.

Бэйэм бэйэбин кытары кэпсэтэр киһи курдук саҥара-саҥара олордоҕум үһү.

– Арыйаан, баһаалыста хардарыый. Миэхэ наһаа куһаҕан ээ. Бэйэбин буруйдаах курдук ­сананабын. Саамай көмөлөһөр киһим эн этиҥ дии. Тоҕо эмискэ харыйаны таҥнары соспут кур­дук хадаар буолан хааллыҥ?

Кэмниэ-кэнэҕэс уолум оронугар олордо. Кып-кыһыл, дэлби испит харахтаах, кубарыйан ­хаалбыт сирэйдээх нүксүйэн баран уун-утары көрөн олордо. Наһаа аһына санаатым. Тураммын ытыспын төбөтүгэр даҕайдым. Оһох курдук ип-итии.

– Арыйаан, төбөҥ ип-итии дии! Мин билигин быраас ыҥырыам, – ыксаан хааллым, суотабайбын хостоору гыммыппар уолум илиибиттэн хабан ылла.

– Нина Ивановна, эн миэхэ көмөлөһүөххүн ба­ҕараҕын дуо?.. Оччоҕо, баһаалыста, мантан бар.

Мин өйдөөбөтөхтүү көрөн турдум.

– Букатын бар. Атын оскуолаҕа көс дуу, хайаа дуу… Баһаалыста. Кыахтааҕым буоллар бэйэм да барыам этэ… – ити курдук бүтэһик тылла­рын уоһун иһигэр иһиллэр-иһиллибэттик ботугу­раан баран оронугар сытта уонна улаҕа хайыһан ­кэбистэ…

Ордуом дуо, тахсан бардым. Балыыһаҕа эри­йэн интэринээккэ биэлсэр ыҥыттардым уонна тугу эрэ уоран баран иһэр киһи курдук сирэй­бин кис­тэнэ туттан дьиэбэр кэллим.

…Чахчы барыыһыкпын. Бүгүн эбиэттэн киэһэ баран дириэктэргэ уурайабын диэн этиэм. Кэбис…

…Мариналаах Люся дэлби мөхтүлэр… Кыра оҕо курдук буолан бүт дэстилэр… Люсям тугу эрэ ­сэрэйэр курдук. Мин буоллаҕына көннөрү сы­лайдым диибин. Кимиэхэ да, тугу да кэпсээбэппин. Бу кэнники Люсялыын чугастык дьүө­гэлэстим. Хайдах эрэ сүтэрбит эдьиийбин булбут курдукпун. Кинилиин тута биир тылы була охсубуппут, бэйэ-бэйэбитин өйдөспүппүт. Ол эрээри син биир, барытын кимиэхэ да са­таан аһаҕастык кэпсээбэппин. Оннооҕор эйиэ­хэ, күн­дү күннүгүм… Оннооҕор эйиэхэ ситэ аһыл­лы­баппын. Онноо­ҕор бэйэм бэйэбэр биири билиммэппин…

…Федора Петровнаҕа эрийэ сырыттым. Бы­раас кэлэн укуол туруорбут үһү.

– Киэһэ парацетамол уонна диазолин биэ­рээ­­­риҥ диэтэ. Биһиэхэ ол эмтэр төрүт да суохтар ­диэбиппэр, миэхэ эмиэ суохтар, хантан эрэ көрдөөҥ диэн баран тахсан барда, – диэн кэпсээтэ.

Иһиттим дуу, истибэтим дуу диэбит курдук атах таҥаһын хоруопкатыгар укта сылдьар эм­тэрбин хаһыстым. Хата, парацетамол да, ­диа­золин да бааллар эбит. Онтон Арыйаан хобуорас сөбүлээн сиэччи диэн санааммын сала­паан мөһөөччүккэ хаһы да ылан угуталаат, сом­мун кэтэн интэринээккэ ойдум. Арыйааҥҥа киирэ сылдьыбатым. Федора Петровнаҕа биэ­рэн ­кэ­бистим.

Дьиэбэр төннөн истэхпинэ, арай оскуола тиэр­гэниттэн… абааһылар илэ бэйэлэринэн тахсан кэллилэр. Мин төрүкү наһаа куттаҕас киһи уолу­йаммын турбут сирбэр хараҕаланан, салыбырыы турдум. Оҕолор дискотека кэнниттэн дьиэлээн иһэр быһыылара эбит. Сирэйдэрин киһи түүлүгэр киириэх курдук гримнэнэн кэбиспиттэр. Соннук илэ абааһылары кытары аргыста­һан дьиэбэр кэллим.

Сэтинньи 10 күнэ, өрөбүл.

Эбэлээх эһэбэр баран сынньанным. Салгыы үлэлииргэ сананан кэллим.

Эмиэ долгуйабын. Бастакыбын оскуолаҕа баран эрэр курдук…

Сэтинньи 11 күнэ, бэнидиэнньик.

Бүгүҥҥү күн этэҥҥэ ааста. Оҕолорум аҕын­ныбыт дэһэллэр. Арыйаан баар. Туох да буол­батаҕын курдук сылдьар. Дорооболосто… Са­йыынам олох саҥата суох буолан хаалбытын, настарыанньата суоҕун көрөммүн ыйыталаспытым, били армияттан кэлбит доҕорбут бырахпыт. Атын маннааҕы улахан кыыска «көспүт» үһү. Маҥнайгы таптал аһыыта… Саҥа тыллар күүстээх, ыраас иэйиини хаһыҥ курдук хаары­йар маҥнайгы таптал. Бастакы тапталтан дьоллонон олорор киһи баарын туһунан билбэппин. Баар да буоллаҕына, кэпсээҥҥэ эрэ кэпсэнэр ини. Бу нэдиэлэ бүтүүтэ кыргыттарбын дьиэбэр ыҥыран чэйдии-чэйдии кэпсэппит киһи дии санаатым. Егор улуус киинигэр барардаах үһү.

Сэтинньи 15 күнэ, бээтинсэ.

Бүгүн кылааһым кыргыттарын дьиэбэр ыҥы­ран чэйдэттим.

Захарова Розаттан, Михайлова Оляттан ураты бары кэлбиттэрэ. Розам быраатын көрөр үһү, оттон Оля табыллыбат диэн эрдэ эппитэ. Хата, оҕолорум туһунан элбэҕи биллим. Наташам бу күһүн похуокка сылдьан дизайнер буолуоххун сөп эбит диэбиппин төбөтүгэр хатаан кэбиспит уонна ыра санаа оҥостубут. Маисова Саргы быраас буолуохпун баҕарабын да, биологияны олох сөбүлээбэппин диир. Егорова Валя уонна кини бастыҥ дьүөгэтэ Томская Настя экономическайга барыа этибит дииллэр. Борисова Люба суруна­лыыс буолуон баҕарар эбит. Холонон хоһоон эҥин суруйан көрөр үһү. Миэхэ хайаан да көрдөрөөр, мин эйиэхэ эмиэ бэйэм оскуолаҕа сылдьан суруйбут айымньыларбын көрдөрүөм диэтим. Са­йыынам барахсан хараҕын уута тохтообот. Стасигын билигин даҕаны наһаа тап­тыыр үһү. Ол Стасига: «Мин үлэлиэм, эн дьиэҕэ олоруоҥ. Мин бэйэм эйигин иитиэм», – диэбит үһү. Онон кыыс­пыт төрүт да идэ талынар туһунан санаата суох сылдьыбыт үһү.

– Сайыына, эн билигин сүөргүлүү истиэҥ буолан баран, кэлин маны санаан күлэн ылыаҕыҥ. Хата, эрдэ-сылла ити уолтан тэйбитим ордук эбит диэҕиҥ. Билигин санааҕын сааһылан уонна бэйэҥ сөбүлүүр идэҕин толкуйдаа. Ол идэҕин баһылыыргар ханнык үөрэххэ үөрэниэхтээххи­ний уонна ол үөрэххэ киирэргэ ханнык предметтэри билиэхтээххиний. Ону толкуйдаа. Сайыына эрэ буолбатах, кыргыттар, эһиги бары. Эрдэттэн толкуйданыҥ. Кистээбэккэ миэхэ этиҥ, мин сүбэлиэм, көмөлөһүөм. Билбэт да буоллахпына билэр дьонтон ыйыталаһан билиэм.

Кыргыттарбынаан бэрт үгүһү кэпсэттибит.

Тиһэҕэр Наташам:

– Нина Ивановнаа, Арыйаан эйигин… Сөбү­лүүр ээ, билэҕин? – диэтэ уонна кыбыстыбыттыы көрөн ылла. Мин көһүппэтэх өттүбүттэн кии­рэннэр чэйбэр чачайа сыстым. Хата бэ­йэм кы­быһынным. Ону көрөннөр кыргыттарым, дьэ ыҥырыа уйатын тоҕо тарпыттыы аймана түс­түлэр.

– Биһиги сразу сэрэйбиппит.

– Арыйаан наһаа уларыйбыта.

– Хаһан да итинник буолааччыта суоҕа.

– Урукку хадаар, күүлэйдьит Арыйаан буолбатах. Эн кэлиэххиттэн үчүгэй өттүгэр тардыста.

– Ити участковай Егор Петровиһы кытары ­бииргэ олороргутун билиэҕиттэн олох сирэй­диин-харахтыын уларыйда. Барахсаны аһына­быт да, хайыыр да кыахпыт суох.

– Кыргыттаар, чэ ити хааллын. Атын кэпсэ­тиигэ көһүмүөххэйиҥ… – көстүбэт ситим би­һигини ыга кууһуоҕун үргүтэ сатыырдыы тар­бах­тарбын ­тэбээн ыллым уонна туран эбии чэй кутаталаатым.

Кыргыттар бэйэ-бэйэлэрин көрсөн кэбистилэр, ол эрээри бу тиэмэни тумнарга күһэлиннилэр. Ол курдук, өссө ону-маны кэпсэтэ түһэн баран тарҕаспыппыт.

Арыйаан… Учууталлыы бардахпына туох ыарахаттары көрсүөхпүн, олору хайдах туоруохпун элбэхтэ өйбөр оҥорон, ырытан көрбүтүм. Ол эрээри оскуола оҕото миигин таптыаҕа диэн толкуй биирдэ да киирбэтэҕэ. Маннык буолуо диэн түһээн да баттаппатаҕым.

Сэтинньи 20 күнэ, оптуорунньук.

Үлэбиттэн кэлэн чэйдии олордохпуна, арай, ааммын тоҥсуйдулар. Марина дуу, Люся дуу буолуо диэммин ыйыта да барбакка, ааммын арыйдым. Арай олох билбэт киһим киирэн кэллэ. Арыгытын сыта тута дьиэ иһин тунуйан кэбис­тэ. Ааны арыйбыппын кэмисиниэм ыккардыгар киһим сууллан түһэ сыста. Аан таһыгар турар буочукаттан тутуһан өрүһүнэн хаалла.

– Егор баар дуу? – диир.

– Баар, утуйа сытар, – суох диэтэхпинэ араҕыа суоҕа диэммин албынныырга сананным.

– Тугу сымыйанан кэпсиигин, ээ? Суох буол­бат дуо?! – сүүһүн аннынан субу сиэх-аһыах курдук көрө-көрө өрө баргыытаата. Эҥин араас буолар-буолбат быдьар тылынан үөҕэн барда. Иэдээн, бу киһиттэн хайдах быыһанабын диэн толкуйдуу турдахпына ааным тэлэллэ түстэ да, Андрей киирэн кэллэ. Кэнниттэн Марина төбөтө быгыалыыр, ыксаан төгүрүйэн хаалбыт харахтара түргэн-түргэнник сүүрэкэлииллэр. Андрей киирбитин көрөн били киһи кимий бу диэбиттии мунду миинин курдук көрөн кэбистэ, онтон саҥата суох чочумча буочукаттан өйөнөн турда.

– Туохха сылдьаҕын?

Андрей ыйыппытыгар били киһибит:

– Ээ, атын сиргэ кэлбиппин дуу? Чэ, бырастыы гыныҥ. Алҕас, – диэтэ. – Балтыһах, бырастыы гын, алҕас, – мин диэки түҥ-таҥ көрөн кэбистэ уонна тахсан барда.

Сураҕа, маннааҕы туох да үлэтэ суох, ускул-тэскил сылдьар Ээдьик диэн уол үһү. Хата, таах олоруохтааҕар үлтү үөҕүллэн хааллым. Куттанан да бараары гынным. Мариналааҕым эркин нөҥүө олорон истэн киирбэтэхтэрэ буоллар тугу-тугу гыныа биллибэт.

Сэтинньи 30 күнэ, бээтинсэ.

Били хаһан эрэ кэлэ сылдьыбыт Ээдьик диэн киһи, сураҕа, оскуоланы алдьатан киирэллэригэр баар уол үһү. Кини маҥнай Арыйаан диэбит, онтон кими кытта сылдьыбыппын өйдөөбөппүн, билбэппин диэбит этэ. Кэпсэтэн көрбүт киһи… Аны ол Ээдьик өйдөөх күнүгэр түбэһиэххэ наада.

* * *

Бэйэбин бу олорон сиэркилэҕэ көрөбүн уонна билбэппин. Ама бу мин үһү дуо?..

…Бүгүн оскуолаҕа дискотека буолла. Марина дьуһуурунайдыырыгар барса сырыттым. Саа­лаҕа тахсыбыппар арай, бытаан музыка хол­бообуттара. Арыйаан уон биирис кылаас­ка үөрэ­нэр Айта диэн кыыһы үҥкүүгэ ыҥыран ­эрэрэ… Үөрбүттэр аҕай… Үҥкүү кэнниттэн Ары­йаан кыыһы биилиттэн кууһан баран биэсэлкэ диэки барбыттара. Хата, атын, бэйэтигэр тэҥнээх кыыһы сөбүлээбит, мантан инньэ барыта орун оннугар түһүө диэн үөрүөхтээх этим да… Тоҕо эрэ тулабар дэриэспэ таас дэлби барбытын, ­халлаан аҥара хайдан түспүтүн курдук буолбута… Сүрэҕим үҥүүнү-батаһы өтөрүтэ охсон эрэллэрин курдук өрө мөхсөөхтөөбүтэ. Бэл, төбөм ­хаарбах иһиттии хайыта барыах курдук буолбута… Тоҕо?

Ахсынньы 5 күнэ, чэппиэр.

Таһырдьа тыбыс-тымныы.

Ахсынньы 7 күнэ, субуота.

Дьэбин тимири сиир, санаа сүрэҕи сиир.

Ахсынньы 13 күнэ, бээтинсэ.

Ис сүрэхтэн таптыыры этиллибэт баҕайы…

Ахсынньы 17 күнэ, оптуорунньук.

Оскуола саҥа дьыла 28 чыыһылаҕа буолар буолла. Мин кылааһым оҕолоругар «Золушка» остуоруйа түбэстэ. Учууталлар тохсунньу 8 кү­нүгэр представление көрдөрөр үһүбүт, кулууп­ка. Сарсыҥҥыттан бэлэмнэнэн саҕалыахпыт.

Сурунаалы көрдөхпүнэ уон биир оҕом хорошистыах курдуктар. Ол эрээри, хайдах буолар. Бу чиэппэргэ оҕолорум маладьыастаатылар. Чуолаан Архипов Толям. Сэттэ үстээх этэ. Билигин орто сыананан көрдөхпүнэ хорошистыах да курдук. Толям ийэтэ дэҥҥэ да буоллар иһэр дииллэрэ. Дьиэтигэр бара сылдьыбыппар ийэтэ баара. Үчүгэй этэ. Дьиэлэрэ ырааһа, чэнчиһэ. Онон, туох диэн иҥниэмий? Эн, сураҕа, арыгылыыр үһүгүн диэм дуо? Соннук хаалбыта. Толям сороҕор уруогун аахпакка кэлээччи, ардыгар уруокка утуйааччы. Кылааһын кыргыттара ити ийэ­титтэн диэччилэр. Бу чиэппэргэ уолум күн курдук күлүмүрдүү, ый курдук сыдьаайа сылдьар. Дьиэҕэ үлэтин хоп курдук толорор, уруокка болҕойон истэр буолбут. Ийэтэ иһэрин тохтоппута эбитэ дуу. Толябар бара сылдьыахпын наада.

Оттон Арыйаан… Арыйааны уларытан кэ­бис­­пит­тэрин курдук. Наһаа үчүгэйдик дороо­бо­­ло­­һор, уруокка кэпсэтэр, билбэтин ыйытар. Ол эрээ­­ри, олох атын… Айтатын кытары ол дис­котекаҕа эрэ көрбүтүм. Үнүрүүн биир пе­ре­менаҕа ­Ан­желика диэн ахсыс кылаас кыыһын сүр чэпчэки­тик көтөҕө сылдьара. Кыыс үөрүү-көтүү бөҕөтө этэ. Аны бэҕэһээҥҥиттэн ватсабыгар Айгуль диэн эмиэ уон биирис кылаас кыы­һын ­кы­тары куустуһан олорор хаартыскатын ту­руорбут. ­Ол кыыс атын нэһилиэк кыыһа. Интэринээк­кэ ­олорор…

Ааспыт субуотаҕа кулуупка дискотека буолбута. Марина уонна Люся буолан бара сылдьыбыппыт. Хойутаан тиийбит буоламмыт кулууп иһэ толору киһи этэ. Мин олорбут нэһилиэкпэр, холобура, маннык буолбат этэ. Аҕыйах кыыс үҥкүүлээччи. Аҕыйах уол эркин өйөөн турааччы, сорохторо төрүт да олорон тахсааччылар. Онтон атыттар бытарҕан да тымныыга таһырдьа аан таһыгар турааччылар. Оттон манна кулууп иһэ наар тобус-толору буолар. Уоллуун, кыыс­тыын, сааһыттан тутулуга суох бары сылдьаллар. Ким да эркини сууллуо диэбиттии өйөөбөт. Бары туран үҥкүүлүүллэр. Сылайбыт биир эмэ киһи баран олорор, ол да кэннэ туран хайаан да үҥкүүлүүр. Онон, үчүгэй. Ол курдук, кулуупка киирбиппит Ванесса Ия диэн эмиэ алын кылаас учууталын кытары үҥкүүлүү сылдьаллара. Кинилэри кытары бииргэ үҥкүүлэспиппит. Кэмниэ-кэнэҕэс Ванесса таһырдьа сөрүүкүү тахсабыт дуо диэбитэ. Иккиэн тахсыбыппыт.

– Эн Егоруҥ акаары быһыылаах. Шанстаһа сатаан бөҕө буолла. «Наһаалаама эрэ, Нинаҕар этиэм», – диэбиппэр: «Нинаҕар даа? Миэнэ буол­батах ээ», – диэн өссө албынныы сатаата. Киһигин көрө сылдьыыһыккын, – диэтэ.

Мин испэр күлэн эрэ кэбистим. Ол эрээри туох да диэбэтим. Кыыһым хараҕа тахсан бара сыста.

– Хайаа, олох наадыйбаккын дуо? Кыратык да күнүүлээбэккин дуо?

– Туох диэн күнүүлүөмүй. Эйигин сөбүлүү кө­рөн оонньоһор буоллаҕа дии, – диибин.

– Ээс, оттон бииргэ олороҕут буолбатах дуо? – кыыһым омунугар куолаһын улаатыннарар.

Биһиги дьукаахтар эрэ курдук олоробут, икки ардыбытыгар туох да сыһыан суох диэн этээри гынан баран туттуммутум.

– Ыччака, наһаа тымныы дии, киирэбит дуо? – диэбитим уонна кини хардатын кэтэспэккэ уоттаах-күөстээх, улахан музыкалаах кулуупка киирэн хаалбытым.

Таах эппэтим дуу диэн санаан ылбытым. Аны сөбүлэһиэх дьону бэйэмсэх санаабар албынныы оонньуу сылдьан тэйитэлээн кэбиһэрим буолуо… Бу курдук санааҕа куустаран олордохпуна бытаан музыка холбообуттара. Егор кэлэн: «Үҥкүүлүүбут дуо?» – диэбитэ. Мин өр толкуйдуу барбатаҕым:

– Егоор, Ванесса эйигин сөбүлүүр ээ, быһыыта, – диэбитим.

Егор да тута өйдөөбүтэ. Үҥкүүлүү сылдьар Ванессаҕа сулбу хааман тиийбитэ. Ванесса мин диэки эмиэ да соһуйбуттуу, эмиэ да ыйытардыы көрөн ылбыта. Мин мичээрдээбитим, кэҕис гыммытым уонна гримеркаҕа кофе иһэ олорор ку­лууп кыргыттарыгар киирэн хаалбытым.

Ахсынньы 26 күнэ, чэппиэр.

Саҥа дьыллааҕы чиэппэргэ тоҕус оҕом хорошистаатылар. Наташа уонна Роза туйгуннук түмүктээтилэр. Арыйаан, Саша уонна Толя ­биирдии-иккилии үстээхтэр. Арыйаан биологияҕа уонна математикаҕа, Саша математикаҕа уонна историяҕа, Толя биологияҕа. Дириэктэр да, завуч да хайҕаатылар. Ол эрээри, Юрий Поликарпович хайҕаабытын, сүбэлээбитин саҕаны ким да биэрбэт.

Марина: «Арыйааны Ирина Васильевна да, Анастасия Федоровна да баттаан үһү туруорбут буолуохтаахтар. Ити уол бэйэтэ ис-иһиттэн дириҥ толкуйдаах, сатаан ырытар, ырыҥалыыр эбит. Санаатын сөпкө сааһылаан этэр. Биирдэ эрэ да аахтаҕына кимнээҕэр үчүгэйдик өйдүүр», – диэн хайҕаабыта аххан.

Өйүүн оскуола Саҥа дьыла. Оҕолорум син бэлэмнэр. Маҥнай олох аккаастаммыттара. «Син биир биһигини миэстэлэһиннэрбэттэр. Кыттан да туһа суох» дэспиттэрэ. Онтон син тылбар киллэрдим. Онон, Сайыына – Золушка, Люба уонна Саргы куһаҕан аҕас-балыстыылар, Наташа – маачаха. Принц – Арыйаан, хоруол – Валентин. Фея – Оля. Суоппар уол (тыква куучара) – Вова. Уоннааҕылар баал кыттыылаахтара буолаллар. Маны тэҥэ хаһыат оҥоро сылдьабыт. Бүгүн хо­йукка диэри сырыттыбыт. Хаһыаппытын, представлениебыт атрибуттарын оҥордубут. Фея таҥаһын кыргыттары кытта тикпиппит. Билигин бэйэм принц таҥаһын тигэ сылдьабын. Арыйааҥҥа. Оҕолорбор барыларыгар брелок сакаастаабытым. «Дьолуо» диэн суруктаах, сахалыы оһуордаах. Онтум кэлимээри гынна дии. Чэ, хойутаан да биэрэр инибин.

Оскуола Саҥа дьылын кэнниттэн эбэлээх эһэбэр баран Саҥа дьыллыам дии санаабытым да, табыллыбат буолла. Сыл аҥардааҕы отчуот, представлениеҕа бэлэмнэнии эҥин, ол-бу элбээн таҕыста. Барахсаттарым хомойоллоро буолуо.

Аны ол представлениеҕа «Саҥа дьыллааҕы тэлэбиисэр» көрдөрүөххэ диэбиттэрэ. Ырыа ханаалын, рекламаны, сонуннары эҥин. Миигин сценарийга үлэлэс диэбиттэрин аккаастанным. Олох көҕө суох буолбуппун. Тугу да атынынан дьарыктаныахпын баҕарбаппын. Оскуолаҕа да үөрэ-көтө барбаппын… Депрессияҕа түһээри гынным быһыылаах…

Ахсынньы 29 күнэ, өрөбүл.

Бэҕэһээ Саҥа дьыллаатыбыт. Кылаастар ба­ры даҕаны бэлэмнэммиттэр ахан. Биһиги ха­һыап­пыт бастакы миэстэ буолла. Оҕолорум үөр­­дүлэр аҕай. Миэстэлэһэр диэни билбэтэхпит ыраатта дэһээхтииллэр. Уп-улахан торт биэрдилэр. Онтубутун кэлин үҥкүү кэмигэр кылааска олорон сиэтибит. Представлениеҕа тохсус кылаастар бас­таатылар. «Аладдин» остуоруйаны олус үчүгэйдик көрдөрбүттэрэ. Мин оҕолорум да хаалсыбаттар эбит. Сайыына «Золушка» мульт­фильмҥа баар ырыаны бэйэтэ толорбутугар бары сөхтүлэр аҕай. Арыйааны артыыс үөрэҕэр барыыһы дэстилэр. Кырдьык, оруолга олус үчүгэйдик киирэр эбит. Репетицияҕа итинник наһаа үчүгэйдик оонньооччута суох ээ. Дьэ, бэҕэһээ сөхтөрдө…

Хата, били сакаастаабыт брелоктарбын бэ­ҕэһээ күнүс аҕалбыттара. Оҕолорум наһаа үөр­дүлэр. Кинилэр үөрбүттэриттэн, хата, бэйэм үс бүк үөрдүм. Өссө эбиитин бары кыттыһан ­миэхэ үрүҥ көмүс сардаана сибэкки моһуоннаах кулоннаах сыапачыка ылан биэрбиттэр. Наһаа үчүгэйдэр, оҕолорум барахсаттар.

Аны өйүүн дьиҥнээх Саҥа дьыл. Соҕотоҕун Саҥа дьыллыырым буолуо, этэҥҥэ. Мариналаах биһиэхэ киирээр дииллэр да, наһаа ыалы аймыы сылдьыахпын баҕарбаппын. Арыйаан кимниин көрсөрө буолла…

Люся киирэ сырытта. Саҥа дьылы бары би­һиэ­хэ көрсүөххэ диир. Мариналаах сөбүлэспит­тэр. Егор эмиэ бэрт этэ диэбит үһү. Сөбүлэстим. Киэһэ ас астыы мустуох буоллубут.

Тохсунньу 1 күнэ, сэрэдэ. Саҥа дьылынан!!!

Саҥа дьыл салаллан кэлбитинэн! Саҥа сылга саҥа олоҕу саҕалыырга!!!

Былырыын диибин дуу, бэҕэһээ диирим дуу, Люсялаахха Саҥа дьылы көрсүбүппүт. Октябрь ийэтэ Сусанна Аркадьевна кэлбитэ. Мариналаах Андрей уонна мин, Егор – барыта аҕыс буолан бырааһынньыктаабыппыт. Егор 12-ни көрсөөт да барбыта. Биһиги биир аҥарга диэри олорон үөрбүппүт-көппүппүт, ыллаабыппыт, бэйэ-бэйэбитин, чугас дьоммутун эҕэрдэлээбиппит. Эбэ­лээх эһээбэр кыыстара дьиэ кэргэнинээн кэлбиттэр этэ. Хата, наһаа үөрбүтүм. Барбатым, бэйэлэрэ иккиэйэҕин эрэ Саҥа дьыллыыр буолаахтаабыттар дии санаабытым. Иккиэннэрин кытта кэпсэппитим, хайдах курдук ахтарбын, таптыырбын эппитим. Онтон Юрий Поликарповичка эрийэ сылдьыбытым. Үөрбүтэ аҕай. Эҕэрдэлэспиппит. Оҕолорбун эҕэрдэлээри ватсап группаҕа киирбитим хайыы-үйэ 150-ча ааҕыллыбатах сурук буолбут этэ.

Арыйаан ватсабын сирэйигэр баҕана уотун сырдыгар уп-улахан көмүрүө хаар анныгар халлаан диэки көрөн турар хаартыскатын туруорбут этэ. Хаартыскатын анныгар «Саҥа дьылынан, күндү киһим. Эн эрэ дьоллоох буол…» диэбит этэ. Ити тыллары бэйэбэр наһаа чугастык ылына санаабытым. Онтубуттан бэйэм күлбүтүм. Нэдиэлэ ахсын кыыһа уларыйар. Оскуола кыыһын бараары гынна. Ама, кинилэртэн ордон миэхэ анаан суруйдаҕай… Кини доҕоругар Вовалаахха Саҥа дьыллаабыт этэ. Тугум тэһитэ кэйбитэ ­буолла, статуспар «Эн дьоллоох буолларгын мин дьоллоох буолуом этэ…» диэбитим уонна тугу эрэ куһаҕаны оҥорбут киһилии тута ватсаппын сабан кэбиспитим.

Түүн Сусанна Аркадьевна сиэнин кытта уту­йан хаалбыттара. Люся, Марина буолан оҥостон олорон шампанскай испиппит уонна кулуупка барбыппыт. Хаһан да арыгы испэтэх киһи ол шампааннарыттан мэйиим эргийэргэ, тулам кулахачыҥныырга дылы этэ. Октябрьдаах Андрей биһиги аҕай иннибитинэ барбыттара. Лотерея тэҥниибит дэспиттэрэ. Мин лотереяҕа тугу да сүүйээччим суох, ол иһин билиэт атыылаһа да сорумматаҕым. Соннук түүн икки саҕана кулуупка тиийбиппит үҥкүү-битии, Саҥа дьыл алып­таах түүнүн оройо этэ. Бары тупсубуттар, киэргэммиттэр, оҥостубуттар. Бары үөрбүттэр-көппүттэр – көрүөххэ олус үчүгэйэ. Дьүөгэлэрбинээн иилии туран үҥкүүлүү сырыттахпытына Ия кэлбитэ уонна саҥата-иҥэтэ суох миигин илиибиттэн ылан фойеҕа сиэтэн таһаарбыта. Тугу да ситэ өйдүү иликпинэ кыыһым аан диэки туһаайыы­нан сыҥаахпыттан тардан «ыйан» кэбиспитэ. Көрбүтүм Егордаах Ванесса борук-сорукка куус­туһан, сүүс сүүстэриттэн өйөнсөн тугу эрэ бэрт истиҥник кэпсэтэ тураллара. Кинилэри эркин тула тардыллыбыт гирлянда дьэрэкээн уота сырдатара. Мин бу хоптон-сиптэн босхолоно сатаан Егору сымыйанан хахха оҥосторбун тохтоторго санаммытым. Ону кытары тэбис-тэҥҥэ испэр туох эрэ сып-сылаас, истиҥ да истиҥ иэйии тыллан кэлбитэ. Күлүөх-үөрүөх санаа киирбитэ.

– Акаарыгын дуо эн?! – Ия кыйахаммыт куола­һыттан соһуйан дьик гынан ылбытым. Биирдэ өйдөөбүтүм мичээрдээбит ахан эбиппин. – Егор дии, Нинкаа! Араҕыстыгыт дуу?

– Биһиги холбоһо да сылдьыбатахпыт ээ. Дэриэбинэҕэ үлэлии кэлбит эдэр дьоҥҥо дьиэ тиийбэт кыһалҕатыттан дьукаахтаһан олоробут. Уонна бүттэ. Оттон ол сылдьаллар диэн хоп-сип, ситэрэн эбэн кэпсээһин. Эн онно дуостал итэҕэйимэ, Ия, – ити эппит тылларбыттан мин саҕа чэпчээбит, көҥүл ыраас салгыны эҕирийбит киһи бу орто дойдуга суоҕун кэриэтэ буолбута. Кыргыттарбын кытта дуоһуйуохпутугар диэри үҥкүүлээн, бэркэ бырааһынньыктаан, сарсыарда алта саҕана дьиэбитигэр кэлбиппит.

Мин күлүүспүнэн ааммын аһа туран, арай, кирилиэһим долбууругар туох эрэ суулаах сытарын көрөммүн ылбытым – кыракый суулаах подарок этэ. Ис испиттэн долгуйбутум, иэдэ­һим итийэ түспүтэ. Ааммын аһа охсоот, дьиэ­бэр киир­битим да, сыгынньахтана да барбакка суутун сүөрэ охсубутум. Биһилэх футляра… Ба­һаалыста, атын көһүппэтэх эрэ киһим буол­батын… Долгуйан сап-салыбырас буолбут илии­бинэн футляры арыйбытым үрүҥ көмүс са­халыы бэчээт биһилэх… Киэргэтиллэн суруллубут омуктуу «N» буукубалаах… Аккырыыкка көр­дөөбүтүм да булбата­ҕым. Ол курдук кэрэчээн уран оҥоһуулаах чочуо­най биһилэҕи эргим-ургум тута, кэрэхсии олорон көрбүтүм – иһинэн эмиэ туох эрэ суруктаах… Сүрэҕим айахпынан сулбу ойон тахсыах курдук өрүтэ мөхсөөхтүүр. Лаампа сырдыгар тутан туран аахтым: «Тап­тыыбын. Арыйаан.»…

Биһилэҕи аата суох тарбахпар кэттим – анаабыт курдук. Мин тарбаҕым размерын кини хантан билэр баҕайытай… Эмискэ сулбу ойон турдум, гардероб ааныгар баар улахан сиэркилэҕэ чугаһаатым. Сиэркилэттэн миигин үчүгэй уус чочуйан оҥорбутун курдук чочуонай быһыытыгар сөрү-сөпкө олоро сылдьар хара, кылгас куру­һуба былааччыйалаах, биилин ааһар хара уһун суһуохтаах, кип-киэҥинэн тэрбэччи көрбүт хара харахтаах кэрэ бэйэлээх саха кыыһа көрөн турара. Кини харахтарыгар дьол кыымнара толбоннуран көстөллөрө. Нарын обуйук уостарын биллэр-биллибэт истиҥ мичээр киэргэтэрэ… Ол мин этим. Ол мин буолабын…

…Билэбин – акаарыбын …Билэбин ээ, билэбин… Тоҕо өйүм-санаам миигин бүгүнү быһа үөҕэ­рий??? Арыйааҥҥа суруйаары гынан баран илиим барбата. Статуспар «Мин бүгүн дьол­лоохпун. Махтал эйиэхэ, сэгэрим» диэн су­руйдум.

…Егор эбиэт саҕана, турбутум кэннэ кэлбитэ. Мин чэй иһэ олорбутум. Киһим кэлэн остуолга утары олорбута.

– Нина, – Егор мичээрдээн ылбыта. – Мин саҕа дьоллоох киһи бу орто дойдуга суоҕун курдук. Мин дьиҥнээх сүрэҕим аҥарын буллум ээ.

– Соһуйуоҥ буолан баран эһиги бииргэ буолбуккутуттан ордук мин дьолломмут курдукпун, – тэбис-тэҥҥэ тэбэнэттээхтик күлүстүбүт.

– А так, чахчы, эйиэхэ махталым муҥура суох, Нинка. Арай эн миигин бэйэҕэр чугаһаппытыҥ буоллар мин бу дьолу билиэм суоҕа эбитэ буолуо. Эн миэхэ кэнники хайдах эрэ эдьиийим курдук буолан хаалбыккын.

– Егоор, аата сүрүн, балтым эҥин диэххин. Хайдах эрэ кырытыннаран кэбистиҥ дии, – эмиэ күлэн тоҕо барабыт.

– Суох, эдьиийим курдуккун. Кырдьаҕас көрүҥ­нээххин диэн эппэппин. Эн көннөрү мии­гиннээҕэр быдан дириҥ толкуйдааххын. Барытын ырыҥалаан көрөҕүн. Эн эппитиҥ, сүбэ­лээбитиҥ куруук сөп буолар. Уопсайынан, киһи сааһа олоххо улахан оруолу оонньообот эбит. Улахан киһилии дириҥ толкуйдаах оҕолору уонна чычаас санаалаах аҕам саастаах дьону үгүстүк көрсөбүн. Эн оннук ураты дьонтон биирдэстэрэҕин.

– Олох тост курдук эттиҥ. Махтал, братишка, – дьээбэлэнэн чэйдээх чааскыбын өрө көтөхтүм. Егор эмиэ чааскытын уунан охсуһуннардыбыт.

Оттон Арыйаан билигин ханна эрэ сылдьар… тугу эрэ гынар буолла. Мин статуспун киирэн аахпыта дуу…

Тохсунньу 3 күнэ, бээтинсэ.

… Өй, сүрэх мөккүөрэ…

Тохсунньу 6 күнэ, бэнидиэнньик.

Оо, Айыы Таҥара, ама бу мин үһү дуо?..

… Тугу-тугу дьаабылана сылдьарым буолла. Бөөлүүн Галина Петровнаны түһээтим. Миигин дэлби мөхтө. Саҥатын истибэтим буолан баран түрдэстибит хааһа уонна түргэн-түргэнник хамсыыр синньигэс уостара кыыһырарын туо­һулууллара. Ат таппат аньыытыгар ылларбытым кэннэ кыыһыраахтаамына…

Оо, Галина Петровна төһө эрэ кэлэйдэ… Кини миигиттэн олус элбэҕи кэтэһэрэ: «Мин оҕом үтүө суобастаах үчүгэй учуутал буолуо», – диирэ. Онтукайа ханна баарый?.. Аҕыйах ый үлэлээри, бу буола сылдьабын… Айылааҕын ханна эрэ баран хаалбыт киһи… Оо, хайыах баҕайыбыный?! Бу тухары бэйэбин албыннанан, бэйэм бэйэбиттэн кистээн син сылдьыбытым ээ. Ол эрээри салгыы маннык сатаан сылдьыа суохпун. Кинини эрэ санаабытынан утуйабын, кинини түүлбэр түһээн көрөбүн, кинини санаабытынан уһуктабын. Кинини эрэ көрөөрү үлэлии барабын. Кинини эрэ… Саатар оҕо-оҕо курдук буолуоҕун. Саатар кини эмиэ миигин сөбүлээбэтэҕэ буоллар. Баҕар, син сылдьыам эбитэ буолуо… Билигин хайдах, туох буоларбын билбэппин.

Кэбис, киниэхэ бэйэм сыһыаммын туох да иһин этиэ суохтаахпын. Баара-суоҕа онус эрэ ээ, саатар. Биэс ыйы хайдах эрэ тулуйуом уонна мантан барарга. Кэбис, мантан күрүүргэ…

Тохсунньу 8 күнэ, сэрэдэ.

Бэҕэһээ Ороһооспо ааста. Бүгүн представление көрдөрүөхтээх этибит да, сарсыҥҥыга көһөрбүттэрэ. Миигин Одри Хепберн уонна биир рекламаҕа массыына иһигэр олорор туох эрэ кыыс буолаҕын диэбиттэрэ. Ол Одри Хепберн буоларбар Люсяттан челкалаах ободогун уларсыахтаахпын. «Завтрак у Тиффани» көстөн ааһар үһү ол тэлэбиисэргэ.

Егор били дьаһалтаҕа үлэлиир Костялыын дьукаахтаһа барбыта үһүс күнэ буолла. Арааһа, Ванесса күнүүлээбит быһыылаах. Итинтэн бар диэбитэ буолуо.

Тохсунньу 13 күнүттэн үөрэх саҕаланар… Эмиэ да сэмээр кэтэһэр курдукпун, эмиэ да чугаһаатаҕын ахсын… куттанарга дылыбын.

Арыйаан ватсабын хаартыската да, статуһа да уларыйбат. Хайдах сылдьыбытай да оннук сылдьар. Мин ону-маны түүйүөхтэрэ диэн куттанаммын сол күн статуспун «Саҥа дьылынан!» диэн уларыппытым.

Тохсунньу 11 күнэ, субуота.

Иллэрээ күн представлениебытын көрдөр­бүп­пүт. «Ол иһин да, ханнык эрэ ар­тыыскаҕа майгынныыр дии санаабытым ээ», – диир Михаил Се­менович күлэ-күлэ. Оҕо­лорум эмиэ ватсапка мин сыанаҕа турарбын хаартыскаҕа түһэрбит­тэр уонна аттыгар Одри Хепберн хаартыскатын сыһыаран баран ыыппыттар. Сураҕа наһаа майгынныыр үһүбүн…

Арыйаан кулуупка Вовалаах Сашаны кытта уон­на атын билбэт икки уолбунаан сылдьара. Бачча тымныыга кожанка кууркалааҕа. Атын ула­хан кылаас оҕолоро кыыстыын-уоллуун ба­ры биир «Канада Гус» диэн дуу, туох эрэ диэн сонноохтор. Представление кэннэ тута үҥкүү буолбута. Мин гримеркаттан тахсыбытым көрүдүөргэ уолаттарым тураллара. Вова миигин көрөөт да Арыйааны тоҥолоҕунан ойоҕоско аспыта, биирэ хайыһа түспүтэ уонна миэхэ утары кэлбитэ.

– Саҥа дьылынан, Ороһооспонон, Нина Ивановна! – уолум мичээрдээн мап-маҥан, көбүс-кө­нө тиистэрэ кэчигирэһэн көһүннүлэр.

– Эйигин эмиэ, – утары мичээрдээтим уонна тоҕо эрэ ааһа бардым. Наадыйбатах курдук тутта сатаатаҕым буолуо. Ол эрээри хараҥа кыһыл өҥнөөх пиджагым иһинэн мин сүрэҕим долгуйбут омунугар субу сулбу ойон тахсыах курдук өрүтэ мөхсөрүн Арыйаан барахсан хантан билээхтиэй. Саҥата суох кэннибэр соннук туран хаалбыта. Оннук. Хайаан да итинник сыһыаннаһыахпын наада. Хайаан да үөрэх эрэ чааһынан кэпсэтиэх­пин наада.

Хата, аҕыйах мүнүүтэнэн оскуола оҕолорун тар­ҕаһыҥ диэбиттэрэ. Ол кэннэ көрсө иликпин.

…Наһаа да акаарыбын ээ, мин. Бу сүрэхпин ылан кимниин эрэ атастаһан кэбиспит киһи баар ини. Тоҕо мин, тоҕо кинини??? Саатар ааһа баран кырдьаҕас киһи эбитэ буоллар. Эбэтэр ити кэриэтин хаайыылаах дуу, туох дуу киһи буоллун… Суох, миэнэ буолан баран оскуола оҕото…

Тохсунньу 15 күнэ, сэрэдэ.

Үһүс чиэппэр саҕаланна. Үөрэммиппит баара-суоҕа үһүс күнэ. Мин буоллаҕына халлаан­наан көтүөхпүн кынатым суох, сиргэ тимириэхпин уһу­гум суох буола сылдьабын. Хайдах эрэ гынан Арыйааны көрсүбэтэх киһи диэн толкуйдаах үлэлиибин. Күнү быһа ол манаһыыта, кэтэнии­тэ. Биэс ыйы хайдах тулуйарбын, дьэ, билбэтим. Аны кылааһым оҕолоро таҥха кэмэ бүтээри гынна, биһиги тугу да билгэлэммэтибит диэн хаа­йаллар. Бүгүн-сарсын тугу эмэ гыныаххайыҥ дэ­һэллэр. Бүлүүһэ сүүрдүүтүн биир-биэс тыла суох боп­путум. Оччоҕо саатар кинигэ ааҕыахха, биитэр күлүк көрүөххэ дииллэр. Ону кытары ак­каастаатахпы­на оҕолорум барахсаттар хомойон бүтэллэр…

Тохсунньу 16 күнэ, чэппиэр.

Утуйаары сытабын. Люся, Марина буолан Мари­налаахха кинигэ аахтыбыт. «Төлкөбүн» Наташам уларсыбыта, ол иһин «Сүрэх тэбэрин ту­хары» аахтыбыт. Маҥнай эҥин-араас ол-бу ыйы­тыылары биэрдибит. Тиһэҕэр: «Мин аналым хай­дах киһи буолуой?» – диэн ыйыттым да, кинигэбин үлүбээй арыйдым – Аласов оҕолорго кырдьык хаһан баҕарар кыайар диэн кэпсии турарын аахтым. «Һы, аналбын ойуулаабата,» – дии санаан баран сабыах курдук буолан иһэммин өйдөөн көрбүтүм, аллара харандааһынан: «Хайдах курдук таптыырбын билэриҥ буоллар…» – диэн сылдьар. Арыйаан буочара!!! Ып-ыраас, кы­раһыабай бэчээтинэй буукубаларынан суруллубут. Кини эрэ итинник суруйар. Мин бу кинигэни хаста-хаста аахтым ини, аахпатым ини, суоҕа эбээт. Арыйаан уларса сылдьан суруйдаҕа!!! Кыр­гыттар көрүөхтэрэ диэммин ыксаан ыллым.

– Аласов курдук чиэһинэй буолара буолуо, – диэтим уонна кинигэбин сабан кэбистим…

Дьиэбэр киирэммин кинигэм хас биирдии сирэйин барытын сыныйан көрдүм. Ханна да, туох да суох. Ол мин түбэһэ арыйбыт сирэйбэр эрэ баар эбит. Ама, кини мин аналым буолуо дуо?.. Наһаа да акаарыбын!!!!!!!!!!!!!!!

Тохсунньу 18 күнэ, субуота.

Бэҕэһээ киэһэ аҕыс саҕана оҕолорбунаан кылааспытыгар күлүк көрдүбүт уонна кинигэ аахтыбыт. Михаил Семеновичка оҕолор таҥхалаары гыналлар, кылааспыт иһигэр кыратык билгэлэнэрбитин туох дии саныыгын диэн ыйыппыппын саҥата суох, идэтинэн, көхсүн этиппитэ. Ол кэннэ кулгаахпар төҥкөйөн: «Бэрт кылгастык уонна олох сэрэнэн», – диэбитэ уонна мүчүк гыммы­та. Атын эбитэ буоллар атыыр аккааһы туттаран ыытыах этэ.

Ахсыа буолан сырыттыбыт: Арыйаан, Вова, Са­ша, Наташа, Сайыына, Саргы, Валя уонна мин. Атын оҕолорум кэлбэтэхтэрэ. Маҥнай күлүк көрбүппүт. Миэхэ, тоҕо эбитэ буоллар, аттаах киһи сыыры дабайан иһэрэ көстүбүтэ.

– Ити ситиһии, үөһэ тахсыы бэлиэтэ, – диэн Ва­лям тойоннообута.

Арыйааҥҥа туох көстүбүтүн өр баҕайы сатаан таайбатахпыт.

– Кэбиһиилээх от быһыылаах, – уолаттар күл­сүбүттэрэ.

– Ээ, хотон быһыылаах, хотоҥҥо үлэлии хаа­лар эбиккин, – диэн, Саша доҕоруттан кэтэххэ бэриллибитэ.

– Ээ, өйдөөн көрүҥ ээ, кыыстаах уол сэргэс­тэһэн олороллор дии! – Сайыына тугу эрэ саҥаны арыйбыт киһилии чаҕаара түспүтэ.

Оҕолор бары: «Оннук эбит дии!» – диэн саҥа аллайбыттара. Кырдьык, икки киһи төбөлөрүнэн өйөнсөн олороллорун курдук. Аны хамсаттахтарын ахсын биирдэрэ атынын санныгар төбөтүн сыһыары ууран кэбиһэр.

– Ээ, уол красавчик! – Вова өрө көбдьүөрэ түстэ. Кылаас иһэ эмискэ чуумпуран хаалла. Санаабар, бары миигин көрөн ыллылар.

– Чэ, эрэ, аны Саша күлүгүн көрөбүт, – акаары баҕайытык тиэмэбин уларыта сатаатым. Соннук хаалла. Кинигэбитигэр бу сырыыга «Хара кыталыгы» аахпыппыт. Аахпыппыт диэн, мин аах­патаҕым. Мин эрдэ билгэлэммитим, хат билгэлэммэппин диэбитим. Элбэх буоламмыт эбитэ дуу, барыта боростуой ыйытыылары биэрбиттэ­рэ. Кэлин син ууларыгар-хаардарыгар киирэн: «Оскуолабын хайдах бүтэрэбин?», «Оскуола кэн­ниттэн туох үөрэххэ киирэбин?», «Хаһан ыал буо­лабын?» эҥин диэн ыйытыылар киирэн барбыттара. Дьиктиргиэх иһин кинигэбит бэркэ табыллан эппиэттээбитэ. Киһи таайтаран, майгыннатан, эргитэн син биир эппиэт булара.

Биирдэ чаһыны көрбүтүм уон буолара чу­га­һаабыт. Дьэ, аймана түстүм. Сып-сап хому­на охсон тарҕаһардыы бары тутуспутунан та­һыр­дьа таҕыстыбыт. Кыырпах да былыт суох, сиэрпэ курдук ый ыйанан турар уонна бүүс-бүтүннүү сулус. Ол уулуссалар, бу уулуссалар диэн аҥаардастыбыт. Арай, мин диэки барааччы суох эбит. Бачча билгэлэнэн баран ойуур саҕатынан дьиэбэр хаамарбын санаан, испэр ытырыктата санаатым.

– Наташа, Нина Ивановнаны атаарабыт дуо? ­Онтон мин эйигин атаарыам, – Арыйаан кылаа­­һын­ньыссатын санныттан кууста. Наташа дьиэ­тэ субу көстөн турар. Арыйаан интэринээк­кэ ­тах­сыах­таах. Ол иһин иккиэн атаарарга сөбү­лэс­­ти­лэр.

Уҥа өттүбэр Наташабын кытары сэргэ истим. Кини аттыгар Арыйаан сырытта. Саҥардыы ос­куола уулуссатын ааһан эрдэхпитинэ Наташам төлөпүөнэ тыаһаата. Кыыспыт үтүлүгүн устан суотабайын иһиттэ. Кэмниэ кэнэҕэс «сөп» диэтэ уонна төлөпүөнүн сонун сиэбигэр уктан кэбистэ.

– Дьонум кэтэспиттэр аҕай, мин дьиэлиэм сөп? Арыйаан, Нина Ивановнаны атааран баран, бэйэҥ төннөр инигин? Абааһы диэн суох, куттаныма, – дии-дии кыыспыт күллэ уонна тэйэ хаамта.

Мин онто да суох долгуйа испит киһи, сүрэҕим айахпынан сулбу ойон тахсыах курдук өрүтэ мөҕүстэ.

– Ээ чэ, Арыйаан, соҕотоҕун төннүөҥ дуо? Мин бэйэм да дьиэлиэм, – дии-диибин дьиэм диэки хараҥаҕа хардыылаатым. Арыйаан икки ардыбытыгар туран, эмиэ да кылааһынньыссатын, эмиэ да миигин көрөн ылла уонна… хараҥаҕа хар­дыылаата.

– Соҕотоҕун да атаарыам.

Халлаан хараҥатыгар наһаа махтана истим. Онтон атын Арыйаан мин кыбыстан кытарбыт, долгуйбут дьүһүммүн көрүө эбитэ буолуо. Бэ­йэ-бэйэбититтэн миэтэрэ аҥаара тэйиччи сылдьабыт, хайабыт да муннунан да, айаҕынан да тыыммат. Октябрьдаах дьиэлэрин түннүктэрэ сан­дааран көстөр буолбутугар Арыйаан хаа­мыыта бытааран, кэннибэр хаалан хаалла. Мин ону бэлиэтии көрбөтөх киһилии хаамарбын кубулуппакка бара турдум.

– Нина Ивановнаа, – кэмниэ-кэнэҕэс кэннибэр Арыйаан куолаһа сайыспыттыы дуораһыйан иһиллэн ааста. Мин тута хайыһа түстүм. Уолум оннуттан харыс да хамсаабакка турар. Ол курдук турдубут. Онтон… онтон мин утары хардыылаатым, өссө биирдэ, өссө биирдэ.

– Чэ, төнүн, Арыйаан… Мин мантан бэйэм барыам, – күөмэйим кэһиэҕирэн хаалбыт.

– Нина Ивановна, – уолум утары хардыылаата. Олох бу ыкса кэллэ… мин тыынар салгыным тиийбэт курдук буолла. Утатан өлөөрү гыммыт киһиэхэ уу көрдөрбүттэриттэн туттуна сатыы турар киһи курдук сананан ыллым.

– Саҥа дьыл түүн… дьиэҥ кирилиэһигэр бэлэх хаалларбытым ээ…

Арыйаан хап-хара хараҕа хайдах эрэ уоттаа­ҕынан уун-утары тонолуппакка одуулуур курдук. Оннооҕор көхсүм тымныйан ыларга дылы буолла, иэним кэдэҥэлээтэ.

– Баара… Баһыыба, Арыйаан, ол эрээри…

– Баһыыбалаабытыҥ дии, – уолум ситэ саҥар­дыбакка быһа түстэ. Сирэйигэр мичээр толбоннуран ааста быһыылаах. – Ватсапкар. Бэйэҥ статускар да буоллар…

Оо, бу туран тоҥуу хаар анныгар тимирэн, симэлийэн хаалбыт киһи баар инии… Биитэр оол ыраах чаҕылыҥнаһар сулустарга көтөн кыыра­йан тахсыбыт киһии… Арыйаан эрэ мин кыра ­кыыстыы кыбыстан, кырыа буолбут кыламаннар­бынан сапсына турарбын көрбөтөр. Суох, ки­ни көрөн аҕай турар. Уун-утары тонолуппакка да одуулуур…

– Арыйаан, сыыһа ээ. Мин учууталбын дии, эн… – эмискэ уолум өссө биирдэ утары хар­дыылаата да, кэтит түөһүгэр хам тардан, кууһан ылла… Мин тыынар салгыным баранна, сиһим уҥуоҕун устун ип-итии минньигэс сүүрээн тыргыллан ааста. Испэр лыахтар үҥкүүлүүргэ дылылар. Оо, бу курдук мэлдьи кини кэтит түөһүгэр туох баары барытын умнан, харахпын симэн баран турбут киһи баар инии!

Ол эрээри табыллыбат! «Нина, акаары!!!» – диэн испэр бэйэм-бэйэбин үөхсээт, баҕа санаабын утары баран, уолу түөһүттэн сүр күүскэ үтэн кэбистим. Бэл, Арыйаан кыратык тэмтээкэйдээн ылла.

– Арыйаан, бүт! Эн биһиги суолбут тус-туһу­нан, хайдах өйдөөбөккүнүй? Эн кып-кыра оҕоҕун дии!!! Мин эйиэхэ учууталыҥ буолабын эбээт!!! – эмискэ кулгааҕым чуҥкунуор диэри улахан­нык саҥа аллайбыппыттан бэйэм соһуйдум. Бү­түн уулусса ортотугар хаһыытыы турарбыттан ­кыбыстан, тулабын көрүнэн ыллым.

– Мин дьоллоох буоллахпына, эн эмиэ дьол­лоох буолуох буолбутуҥ дии. Тоҕо миигин дьоллообоккунуй?..

– Эн дьолуҥ мин буолбатах ээ, – арааһа, бэ­йэм-бэйэбэр эрэ анаан бэрт симиктик сибигинэйдим быһыылаах. Киэр хайыстым да, дьиэбин көрдө көрбүтүнэн бара турдум. Хараҕым то­лору уунан туолла, ыалым түннүктэрин уотта­ра дьиэрэҥкэйдээн ыларга дылы гыннылар… Тэл­гэһэм айаҕар кэлэн баран кэннибин хайыһан көр­дүм – уолум суох. Барбыт… Калиткам тутаа­ҕын туппутунан хараҕым уутун кыаммакка ­ытаан бардым. Дууһам кураанахтаммыкка, сүрэ­ҕим со­ҕотохсуйбукка, оннооҕор өйүм-санаам туохха­һыйбыкка дылы буолла…

…Бүгүн оскуолабар хаста да барымаары гына-гына барбытым. Оскуолаҕа чугаһаатаҕым ахсын эмиэ да долгуйар, эмиэ да кыбыстар, эмиэ да куттанар санаалар курдаттыы быһыта кэр­бээн сиэн барбыттара. Бүгүн ахсыс кылаастар­бар уруоктарын музейга ыыттым. Ол кэнниттэн уон биирис кылаастарга, онтон онустарбар…

Уруок кэнниттэн Юрий Поликарповичтыын ­иккиэн хаалбыппыт.

– Тоом, уонна туох сонуннааххын? Барыта кэминэн дуо? – диэн эмискэ ыйытааччы буолла. Мин соһуйан хааллым уонна мичээрдээбитэ ­буоллум.

– Барыта кэминэн.

– Саҥа дьыллааҕы сылааҥ тахса илик дуу, – дьээбэлэнэн харахтара чаҕылыҥнаата, онтон эмискэ үөрэтэн эрэрдии көрөн ылла. – Туох буоллуҥ дуу? Манна оҕолорго үстэ уруок ыып­пытыҥ дии. Эн кэпсииргин оҕолор эрэ буолуо дуо, мин эмиэ сөбүлээн, олус сэҥээрэн, сэргээн истэрим. Оҕом өссө хаһан уруок ыыта киирэр диэн сэмээр кэтэһэбин ээ. Бүгүн буоллаҕына, хайдах эрэ сууххай соҕускун, арбы-сарбы буолбукка дылыгын. Ким да атаҕастаабата дуо?

– Суо-о-х, барыта кэминэн ээ, долгуйума, Юрий Поликарпович. Көннөрү төбөм ыарыты­йар­га дылы гынар. Ол иһин буолуо. Уонна.., кыр­дьыгынан эттэххэ, уруокпар бу сырыыга соч­­чо бэлэмнэммэтэҕим ээ, – төһө кыалларынан холкутук хоруйдуу сатаабытым.

Кырдьаҕас учуутал тугу эрэ сэрэйбиттии дуу, эрэммэтэхтии дуу сэмээр төбөтүн кэҕиҥнэтэн эрэ кэбиспитэ. Тиһэх алтыс уруогунан бэйэм кы­лааспар…

Учительскай иһигэр барыах-кэлиэх сирбин бул­бакка уруогум былааннарын хасыһа турдахпына Вячеслав Николаевич киирдэ.

– Нина Ивановна, улуустааҕы …-вскай (чэ, оон­ньоон Николаевскай – ааптар хос бы­һаарыыта) ааҕыылар күрэхтэһиилэрин бала­һыанньата кэлбит. Олунньу 13-14 күннэ­ригэр улуус киинигэр диэбиттэр. Маны көрөөр эрэ, – диэн факсынан кэлбит кумаа­ҕыны уунна. Аны ону көрбүтэ ­буола олордум. Кэмниэ-кэнэҕэс уруокка ыҥырар звонок тыаһа сүрэҕим ортотунан дырылаан киирдэ. Айабыын, оннооҕор үөрэх бастакы күнүгэр маннык долгуйбуппун өйдөөбөппүн дии санаатым, бэйэм-бэйэ­бин мөҕүттэн, тоҥолохпун кымаахтаан ыллым. Учительскайтан бары тахсан барбыттарын кэннэ сурунаалбын уонна суумкабын кыбыммытынан кылааспар бардым. Киирдэ киирээт Ары­-йаан паартаҕа умса түһэн сытарын бэ­лиэтии көрдүм да, аахайбатах курдук туттарга сананным. Түөрт уон биэс мүнүүтэ устата кини да, мин да бэйэ-бэйэбитин таба көрбөккө, аахай­батахтыы атаардыбыт. Дьиэҕэ үлэлэригэр өйтөн ааҕыыны биэрдим.

– Олунньуга, саха тылын нэдиэлэтигэр, ­улуус киинигэр Николаевскай ааҕыылар күрэхтэ­һии­лэрэ буолар. Хоһоону бастыҥнык аахпыт оҕо­ло­ру илдьэ күрэхтэһэ киириэхпит, – диэтим. – Вова, биир-биэс тыла суох киирэҕин. Онон, хо­һооҥ­ҥун булгу үөрэтэҕин.

Оҕолор күлүстүлэр. Ким эрэ улуус киинигэр киирэр баҕаттан эрэ үөрэтиэх буолла, ким эрэ таҥнарытын: «Аны наһаа үчүгэйдик ааҕаммын миигин илдьэ барыахтара, бу сааты, үөрэппэт инибин», – диэн дьээбэрдилэр. Арай Арыйаан саҥарбат. Тэтэрээтин кэннигэр тугу эрэ суруйар дуу, уруһуйдуур дуу. Биһиэхэ эрэ наадыйбат­тыы туттар. Биэс ый… эттэххэ дөбөҥүн. Салгыы хайдах буолан иһээхтиибин, дьэ…

Тохсунньу 24 күнэ, бээтинсэ.

Утуйаары сытабын. Аанньа утуйбат буола ­сылдьабын. Тоҕо эрэ түүн ортото уһуктан кэлэбин. Санаабар ким эрэ миигиттэн ураты дьиэҕэ баарын курдук. Өөр да өр, халлаан суһуктуйуор диэри ону манаан, иһиллээн, бүтүннүү кул­гаах-харах иччитэ буолан, көлөһүнүм сарт түһэн баран сытабын. Онтон светильникпын холбоот, сүүрэн тиийэн улахан уоппун, Егор «пакаа туран эрдин» диэн хаалларбыт тэлэбиисэригэр «Саҥа күн» биэриини холботолуубун. Дьэ, оччоҕо син бэттэх кэлэбин. Туох буоларым буолла? Утуйуохпун да куттанабын.

Сэрэдэ күн маҕаһыыҥҥа ас ылынан па­кеппар укта турдахпына, били, Ээдьик киирэн кэллэ. Сирэйэ үлтү дарбайан тахсыбыт. Хонноҕун аннынан хайдан хаалбыт, хара лаҕыыр буолбут, тимэҕэ да, сомуога да суох кууркатын уолугун икки илиитинэн бүөлүү туттубут. Бэргэһэ диэн суох. Арааһа, өйдөөх быһыылаах, ол эрээри олус ыалдьыбыт көрүҥнээх.

– Уо-оо, баҕайы уола эмиэ абырах көрдүү кэллэ! Арыгы суох, бар, киэр буол! – атыыһыт На­тааһа өрө көбдьүөрэ түстэ.

– Эдьиий, баһым хайдаары гынна, абыраатаххына эн эрэ абырыыгын ээ.

Ити курдук кэпсэтэ хааллылар. Мин тахсан бардым. Утары информатика учууталын көр­сөммүн кэпсэтэ турдахпына Ээдьик субу ситэн кэллэ. Сирэйиттэн-хараҕыттан көрдөххө аат­тас­пыт аһын ылан тэйбит быһыылаах. Илья Дмит­риевичтиин быраһаайдаһаат, ситэн аас­пыт Ээдьи­ги тутан кэпсэтэрдии сананным, хаамыыбын түргэтэтэн биэрдим.

– Эдик!

– Ээ? – уолум тута хайыһа оҕуста. Миигин муо­дарҕаабыттыы көрөн турда.

– Дорообо, – туох да диэн саҕалыахпын буккуллан ыллым. – Нина диэммин, учууталбын.

– Билэбин ээ. Тиийэ сылдьыбытым дии эйиэхэ, – Ээдьик куһаҕан баҕайытык күлэн кэбистэ.

– Мин эйиэхэ аҕыйах ыйытыы биэриэхпин ба­ҕарабын.

– Ээ, һуо-ох, – киһим төбөтө туллуох курдук баһын быһа илгистэн кэбистэ уонна салгыы бара турда.

– Осипов Арыйаан туһунан.

Эмискэ иннин диэки биир кэм күрдьэн испит уол тохтуу биэрдэ.

– Хайа муҥун, өйдөөбөппүн диэбитим дии! Ки­ни баарын-суоҕун өйдөөбөппүн!

– Онтон маҥнай баара диэбит үһүгүн дии. Ол аата сылдьыстаҕа дии. Биитэр, этиэҥ да кэһэ­тиэм диэбитэ дуу? – соруйан кэтэхтэн киирэргэ сананным.

– Һа, ама да Уоһукап буолбутун иһин, оҕо­чоостон куттаныам да мин?! Мин барыларыгар х** диибин, мин кимтэн да куттаммаппын! – ­Ээдьик кууркатын бобута туттарын тохтотон, нэлэккэйдэнэн, сыгынньах иһин мэтэтэн, икки илиитин даллатан кэбистэ.

– Оччоҕо тоҕо кистиигин? Баар этэ дии, то­ҕо баарын билэриҥ үрдүнэн, өйдөөбөт буолан хааллыҥ?

– Баар этэ оттон, баар этэ! Тэҥҥэ арыгылаа­быппыт. Оскуоланы уоттуом дии-дии «уруһуй­данан» бөҕө буолбута. Мин тохтоппутум дии, ол акаарыны. Иирээки эбит ээ. Чумуо, билиҥҥит­тэн… – киһим дьэ айаҕа аһылынна быһыылаах, аны тохтообот аата буолла.

– Ити, өйдүүр эбиккин дии. Уонна тоҕо өйдөө­бөппүн диигиний, оччоҕуна?

– Мин дуо? Өйдөөх буоллаҕым дии. Акаа­ры уол инникитэ суох хаалыа, оскуолаттан үүрүл­лүө, өссө хаайыыга барыа диэн буруйу барытын бэйэбэр ылыммытым. Мин диэн хаайыыга да бардахпына «крышам выше той крыши» буоллаҕа дии! – Ээдьик, били, маҥнай өлөн-быстан эрэр дьүһүнэ ханан да суох буолан хаалла. Кини эрэ бу орто туруу дойдуга муҥур тойон курдук тут­тан туран, үгүһү саҥарда. Онтон, киһи эрэ буол­­лар тоҥно быһыылаах, сонун түөһүгэр бобута тут­та-тутта. – Чэ, мэһэйдээмэ. Били бөх миигит­тэн ­бэ­йэтэ иҥнэ сатаан баран, аны дьахтарын ыытар дуу, сүөһү, – дии-дии бара турда.

Мин сүрэҕим ытырбахтаан ылла. Миэхэ кэлбит күнүгэр лаппа итирик этэ ээ. Нэһиилэ өйөнө сылдьар киһи этэ. Уонна өйдүүр… Ол аата Ары­йаан баара диэн… Ама Арыйаан сымыйалыа дуо? Дьэ, муода… Арай, буруйдаах буоллун? Арай албынныыр буоллун? Хайыам этэй мин, ол түгэҥҥэ? Бу уһуктубут истиҥ иэйиим суураллыа дуо? Симэлийиэ этэ дуо? Билбэппин…

Арыйаан, Арыйаан… Күн аайы көрсөбүт эрээ­ри бэйэ-бэйэбититтэн наһаа ыраахпыт. Айах атан кэпсэппэппит, хайабыт да утары көрбөт… Мин кинини ахтарым саҕаны ахтара эбитэ дуу… Букатын наадыйбат курдук.

Наадыйбатын! Сөп дии! Умуннун! Тэйдин!

Тохсунньу 27 күнэ, бэнидиэнньик.

Балыыһаҕа саҥа сиэстэрэ кэлбитэ. Хата, мии­гинниин олорор буолла. Ааспыт бээтинсэҕэ дьа­һалта үлэһитэ Костя саҥа сиэстэрэ кыыс миэ­хэ дьукаах олоро кэлиэҕин кэпсээбитэ. Мин саҕа дьол­лоох киһи суоҕун курдук үөрбүтүм. Со­ҕотоҕун олорон кэһэй буоллум. Дьиэбэр туох да ураты, абааһы эҥин, ол-бу суоҕун билэбин да буоллар, тоҕо эрэ түүн ахсын эрэйи көрбүтүм. Кыыһым бэҕэһээ киэһэ кэлбитэ. Хайдах курдук кэлээтин кытта өтөрүнэн утуйбатахпын утуй­­дум. Хата, наһаа сымнаҕастык утуйаммын үлэбэр хо­йутуу сыстым.

Кыыһым Аня диэн, Үөһээ Бүлүүттэн сылдьар. Курбуу курдук уһун уҥуохтаах, чочуллубут чороон курдук быһыылаах-таһаалаах, кугас каре баттахтаах, уурбут-туппут курдук ыраас, кэрэ сэ­бэрэлээх кыыс.

Били улуустааҕы күрэххэ биэс оҕону киллэ­рээри бэлэмнии сылдьабын. Олор истэригэр Ары­йаан эмиэ баар… Өйтөн ааҕыыларын туппутум. Вова хойуу намыһах куолаһа олус үчүгэй эрээри, киһибит хоһоонун соччо үөрэппэтэх этэ. Ол эрээри, син биир үөрэтиэ. Илдьэ барабын ха­йаан да. Дорофеев Сергей дорҕоонноохтук ааҕа­ра эмиэ үчүгэй эрээри, хоһоонун ончу үөрэппэтэх. Хоһоонно биэр, үөрэтиэм диэн тылын биэрби­тэ. Күрэхтэһиигэ кыттыан баҕарара биллэр. Ва­ля олус үчүгэйдик, дорҕоонноохтук, уобараска кии­рэн туран ааҕар эбит. Захарова Роза эмиэ бэрт үчүгэйдик ааҕар. Арыйаан ааҕар уочарата кэлбитигэр оргууй дуоска иннигэр тахсан чочумча саҥата суох турбута, онтон… Онтон биирдэ да иҥнэн көрбөккө, бэйэтэ ис-иһиттэн иэйэн хоһоонун ааҕан барбыта. Арыйаан бүппүтүгэр кылаас иһэ иһийиэҕинэн иһийэн олорбута, онтон Вова ытыһын таһыммытыгар, кылаас иһэ биирдэ эҕэрдэлии түспүтэ. Арыйаан артыыс буолара ­буоллар, хайаан да бастыҥ артыыс буолуох этэ…

Онон, оҕолорум биэстэр: Вова, Сергей, Валя, Роза уонна Арыйаан.

Олунньу 4 күнэ, оптуорунньук.

Бүгүн библиотекаҕа тахсан методика кинигэлэрин көрө турдахпына Елена Николаевна (биб­лиотекарь) саҥа кинигэлэр, сурунааллар кэлбиттэрин туһунан эттэ. Сэҥээрэ истэммин өссө нүөмэрдэнэ, бэчээттэнэ илик кинигэлэри ыламмын көрө турдум.

– Урут мин үлэм диэн күһүн оҕолорго кинигэ биэриинэн уонна саас төттөрү хомуйан ылыы­нан муҥурданар курдук буолара. Үөрэх дьылын ортото, оннооҕор, учууталлар биирдэ эмэтэ кии­рэн тахсаллара. Быйыл эн кэлиэххиттэн син наадалаах курдук сананар буоллум ээ. Оҕолор маҥнай утаа: «Нина Ивановна ол наада», «ону ааҕыҥ», «ону булуҥ», «онтон конспектааҥ», «сорудах хоруйдарын ол кинигэттэн булуоххут диэтэ» диэн киирэр эбит буоллахтарына, билигин быыс-арыт булан бэ­йэлэрэ олоро түһээри, сурунаал кө­рөөрү, кинигэ уларсаары киирэллэрэ элбээтэ, – Елена Нико­лаевна олус истиҥник мичээр­дээбитигэр харахтара кыараан көстүбэт буолан ­хааллылар.

Испэр олус үөрдүм. Хайҕал истэр үчүгэйиин. Елена Николаевна бүгүҥҥү күҥҥэ миэхэ бүтүн үөрүүнү, сүргэ көтөҕүллүүтүн бэлэхтээбитигэр олус махтана санаатым.

Нэдиэлэ бүтүүтэ төрөппүт мунньаҕын ыыта­бын. Кэпсэтэр тиэмэлэрбит, бастатан туран, үөрэх­хэ ситиһиибит, иккиһинэн, консультациялар, элек­тивтэр, куруһуоктар буолуохтара. Уонна, үсүһү­нэн, бэрээдэкпит буолуо.

Арыйааным барахсан сылдьаахтыыр. Сылдьаахтыыбыт. Тугу да билбэтэх-көрбөтөх курдук. Туох да буолбатаҕын курдук. Өссө киэһэ хоһооммутугар дьарыктанабыт.

Бэлэхтээбит биһилэҕин утуйарбар ылан кэтэн кэбиһэбин, ааспыкка түөһүгэр ыга тардан ылбытын, хам кууспутун саныыбын. Уонна оннук утуйабын. Сарсыарда эрдэ баҕайы уһук­тан баран эмиэ бүгүҥҥү күҥҥэ саатар хараҕым ­кы­рыытынан көрөн ыларбын саныы-саныы сытабын, онтон тураммын биһилэхпин хоруопкатыгар уган кэбиһэбин уонна хомуотум түгэҕэр уурабын. Акаары киһи курдукпун быһыылаах. Оо, на­каас…

Хантан ылаахтаабыта эбитэ буоллар ити ­би­һилэхпин. Хаһан? Күрэхтэһэ бара сылдьан? ОФП-га киирэ сылдьан? Хаһан?..

Олунньу 10 күнэ, бэнидиэнньик.

Бүгүҥҥүттэн саха тылын нэдиэлэтэ саҕалан­на. Сүрдээх үгүс тэрээһин буолуохтаах. Үнүрүүн Юрий Поликарпович, Елена Николаевна буолан викторина толкуйдаабыппыт. Онтубутун та­һаар­дыбыт. «Саха тылын инникитэ» диэн сүрдээх уус­­тук эрээри анаарыылаах, ырытарга, толкуйдуурга сөптөөх ис хоһоонноох өйтөн суруйууга күрэс биллэрдибит. Сарсыардааҥҥы линейка­ҕа мин оҕолорум хоһооннорун олус үчүгэйдик аахтылар. Уон үһүс чыыһылаҕа улуус киинигэр киириэхпит. Хайаан да хоторго дэһэ сылдьабыт.

– Онустар маладьыастар, Осипов олох маладьыас буолбут дии, – диэн Вячеслав Николаевич хайҕаабытыгар Михаил Семенович: «Оннук-оннук, дьэ, бэрт», – диэн тэптэрэн биэрдэ, истиҥник мичээрдээтэ. Оҕолорум барахсаттар харахтара чоҕулуҥнаһа түспүттэрэ, Арыйаан симиттибиттии умса туттан турбута. Оҕолорбунааҕар ордук дьолломмут киһи мин баарбын.

Ааспыттааҕы төрөппүт мунньаҕа этэҥҥэ аас­та диирим дуу… Арыйаан абаҕата Аскалон Дмит­риевич диэн тырахтарыыс киһи эбит. Кэргэнэ Лю­бовь Нестеровна – оҕо саадын сэбиэдиссэйэ. Ас­калон Дмитриевич кимиэхэ кэлбит буолла­ҕай диэммин муодарҕаабытым, Арыйаан убайа­бын диэн соһуппута. Мунньах кэнниттэн соҕотох ­хаалбыта.

– Ити уолу биһиэхэ кэлэн олор диирбин буолуммат ээ, олох, – Аскалон Дмитриевич буруйдаах оҕо курдук мин иннибэр кэлэн, умса көрөн ыла-ыла турбута. – Бэйэтэ олорорун сөбүлүүр бы­һыылаах.

– Аскалон Дмитриевич, бэйэтэ олорорун сө­бүлүүр диэн буолбат буоллаҕа дии. Төһө да улахан буолбутун иһин оҕо буоллаҕа, – бу тыллары мин ордук чуолаан бэйэм-бэйэбэр эппитим бы­һыы­лааҕа. – Оттон Арыйааҥҥа аһынан-үөлү­нэн, харчынан эҥин көмөлөһөҕүт дуу? Бии­тэр, хо­ло­бу­рун, ыарыйдаҕына… Бу кыһын ыал­дьан нэдиэ­лэт­тэн ордук үөрэммэтэҕэ дии. Дэл­би кыраадыс­та­нан суорҕаннаах-тэллэхтэн тур­бата­­ҕа. Ин­тэри­нээт бас­пытааталлара көрбүт­тэ­рэ-ис­ти­бит­тэрэ.

– Дуо-о? – киһим соһуйбут омунугар хараҕа биэстээх харчы курдук төп-төгүрүк буолла. – Пахай, биһиэхэ ыалдьабын эҥин диэбэт ээ… Оттон ол аһынан-үөлүнэн… Кэлэн аһаа диэтэххэ кэлбэт. Ый аайы харчы ылар. Оттон биэс мөһөөх, арыт тыһыынча биэрээччибин ыйга. Ол эрээри, бу күһүн төлөпүөн ылынабын диэн түөрт аҥаар тыһыынча ылбыта… Ээ, уонна арба Саҥа дьыл саҕана үс тыһыынча ылбыта.

– Уонна бүттэ? – Үгүһү көмөлөспүт киһилии киэн тутта кэпсэммититтэн кыһыйа санаатым. – Отт­он «потеря кормильца» эҥин диэн харчы кэлэрэ буолаарай?

– Б-баар.

– Ону?

– Оттон онтуттан биэрэбин буоллаҕа дии.

– Онтон ордугун?.. Уол эһиэхэ олорбот, эһиэхэ аһаабат, эһиги кинини ииппэккит уонна киниэхэ кэлэр харчыны үксүн эһиги ылаҕыт? – төһө ­кыал­ларынан туттуна сатыы-сатыыбын ­ыйыттым.

– Ээ, оттон эмээхсиним ылар ээ, мин тугу да билбэппин, – киһим кэтэҕин тарбанан кэбистэ.

– Арыйаан кыс ортото кожа куурканан сылдьар, ону билэҕин дуу?

– Ээ, хара кууркалаах буолааччы дии бы­лырыыҥҥа диэри…

– Аскалон Дмитриевич, Арыйаан эйиэхэ ханан аймаҕыҥ буоларый?

– Убайым… бииргэ төрөөбүт убайым уола.

– Хаан урууҥ эбит дии. Аҕата ыалдьан хаал­батаҕа буоллар уолун хас да сылы быһа кэтиллибит эргэ куурканан сырытыннарыа эбитэ дуу… – бэйэбинээҕэр төһө эмэ саастаах буолан баран мэник оҕолуу кэтэҕин тарбана турар киһини өтө­рү-батары көрөн олордум.

– Ээ, ылан биэриэхпит… Ээ, оттон, улахан дии, бэйэтэ ылыныа, һэ-һэ, – сатабыла суохтук күлэн күһүгүрээтэ. – Чэ, даспыдаанньа.

Аҕатын бииргэ төрөөбүт быраатабын диир. Дэ­риэбинэ килбэйэр киинигэр икки этээс­тээх, ­ат сүүрдүөххэ сөптөөх улахан дьиэлээхтэр ­эбээт. Тоҕо уба­­йын көрбөккө көрүүтэ-истиитэ суох хаалбыт дьон барар дьиэлэригэр ыыттаҕай? Нэһилиэк дьа­һалтатын үлэһиттэрэ, социальнай үлэһиттэр тугу көрөллөрө буолла? Арыйаан ускул-тэс­кил сыл­­дьарын кып-кыра дэриэбинэ иһигэр көр­бөттөр үһү дуо?..

Олунньу 16 күнэ, өрөбүл.

Күрэхтэһэммит кыайыылаах үрдүк аатын ылбыппыт! Үөрүүбүт үрдэ суох үгүс, үтүмэн.

Бас­такы күҥҥэ сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэ­ри буолбута. Нэһилиэк аайыттан аччаабыта биир­дии бөлөх кыттыбыта. Сарсыарда өттүгэр алын кылаастар диэбиттэрин иһин регистра­цияланан баран улуус киинигэр күүлэйдээн, ­дьаарбайан, хаартыскаҕа дэлби түһэн, эбиэт са­ҕана кафеҕа киирэн чэйдээн кэлбиппит.

Оҕолор тахсар уоча­раттара чугаһаабытыгар долгуйбуттара биллэр буолбута. Роза: «Мин сатаан ааҕыа суох­пун, кэ­бис, мин тахсыбаппын», – диэн уйабытыгар ууну киллэрэ сыспыта. Кинилэри көрө-көрө, ха­та, бэйэм дэлби долгуйбутум. Кинилэр иннилэ­ригэр турбут оҕолор сыана­ҕа тахсыбыттары­гар таҥастарын-саптарын эбии көн­нөрөн, сити­һии­ни, дьолуону баҕаран баран, саалаҕа ба­ран олорбутум. Санаабар, долгуйбут омуммар буо­луо, иһим ыалдьарга дылы буолбута. Тыбыс-тым­ныынан хаарыйар тарбахтарбын сылыта са­тыырдыы моонньубун икки илиибинэн туттан олор­­бутум. Арай, ол олордохпуна уҥа ойоҕоспор фотоаппарат уота чаҕылыс гынна. Онуоха ха­йы­һа түспүтүм: кыракый уҥуохтаах, саастаах, уоһун үрдүнэн мап-маҥан тор курдук бытык­таах кырдьаҕас киһи истиҥ баҕайытык мичээрдээтэ уонна тойон эрбэҕин чочоҥнотто. Өйдөөн көрбүтүм профессиональнай фотоап­парат ту­та сылдьар. Ол икки ардыгар мин оҕолорбун сыа­наҕа ыҥырдылар.

Эрдэттэн кэпсэтиллибитин кур­дук сыана уота-күөһэ аччаата, борук-сорук буол­ла. Валерий Ноев «Киһиэхэ – төрөөбүт сирэ, дойдута» ырыаҕа мелодията оргууй киһи кутун-сүрүн ортотунан устан киирэрдии унаарыйда. Онтон сыыйа сырдык күөх уот Вова мөссүөнүн сырдатта. Вова хо­йуу, намыһах куолаһа музыканы кытары тэбис-тэҥҥэ силбэһэн, бэйэтэ киһи дууһатын ортотунан киирэр мелодияҕа кубулуйда. Вова хоһоонун бүтэһик тылларын биир-биир тохтуу-тохтуу оргууй аҕай түмүктээтин кытары, күөх уот симэлийэн ылаат Розаҕа тыкта. Розам иҥнэрэ буолуо диэн долгуйбутум, хата, ханан да кыбыстар, долгуйар күлүк кини куолаһыгар да, сирэйигэр да биллэн ааспата. Онтон Сергей. Сергей хоһооно өрө күүрүүлээх буолан уол дуо­рааннаах куолаһа сааланы биирдэ сабар­даата. Ки­ни кэнниттэн Валя. Валям намыын, саймаархай куолаһынан хоһоонун аахта. Тиһэҕэр Ары­йаан. Арыйаан таай­тарыылаах, абылаҥнаах, на­­мыһах куолаһынан төрөөбүт дойдуга муҥура суох тапталы хоһуйбут хомоҕой хоһоонунан ­тү­мүктээтэ. Арыйаан ааҕан бүппүтүгэр күөх уот ба­рыларыгар тыкта, музыка улаатта, оҕолор ­ар­гыый-наллаан сааланы эргийэн тахсан ­бар­дылар.

Санаабар эбитэ дуу, өр да өр ким да таһымма­та. Ыксыах курдук буолан эрдэхпинэ онтон-мантан аҕыйахта ытыс тыаһа иһилиннэ, ону мүччү туппакка хаба тардан саала иһэ мин оҕолорбун үөрэ-көтө уруйдаата-айхал­лаата, ытыс дохсун тыа­һа өрө хабыллан олордо. Ыытааччылар: «Өссө ­биирдэ сыанаҕа дохсун ытыс тыаһынан көр­сүҥ, «Дьолуо» N-тааҕы орто оскуола онус кылаа­­һын үөрэнээччилэрин айар бөлөҕүн! Салайааччы ­Ча­раҥ Нина Ивановна», – диэн оҕолору сыанаҕа иккистээн ыҥырда. Бу иннинэ биир да бөлөҕү хат сыанаҕа ыҥырбыттарын өйдөөбөппүн. Мин оҕолорум эмиэ да үөрбүт, эмиэ да соһуйбут курдук чоҕулуҥнаһан сыанаҕа таҕыстылар, онтон бэйэ-бэйэлэрин көрсөн ылаат, бары тэбис-тэҥ­ҥэ тоҥхох гыннылар. Инники эрээттэртэн «Браво!», «Бис!» хаһыылар өрө көбдьүөрэн ыллылар. Биир эрээккэ олорор саастаах чүөчэлэ­рим диэки: «N-лар улаханнык кыттыбат буолаллара дии. Талааннаах баҕайы оҕолордоохтор эбит дии», «Ити Чараҥ диэн хайаларай? Саҥа сала­йааччыламмыттар дуо?» – эҥин диэн ырытыһа хаал­лылар.

Мин уора-көстө олбохпуттан туран сыана кэтэҕэр оҕолорбор ыс­танным. Гримернайга тиийбитим оҕолорум ха­рахтара чоҕулуҥ­наан олорор. Омуннаахтык тугу эрэ кэпсэтэллэр. Бэ­һиэннэрин сирэйдэригэр дьол уота тырым­ныыр. Миигин көрөөт бары сүүрэн кэллилэр да, кууһа түстүлэр. Мин эмиэ кинилэри кууһан ыллым. Долгуйбутум кэм да ааспатах курдук, эбии­тин күөмэйбэр хомуок туо­ра ту­рунан кэбистэ. Оҕо­лорбун иилии тардан санныларыттан куустум уонна элбэх-элбэҕи тугу эрэ эттим. Аны Ары­йааным олох ыкса турарыттан долгу­йан куолаһым титирэс­тиир быһыылааҕа…

– Арба, Нина Ивановна, хаартыскаҕа түһэр­бэтиҥ дии! Арыйаан ааҕыар диэри эйигин кэлэн түһэриэ диэн кэтэспитим, – Валям чаҕаара түстэ.

Мин долгуйбут омуммар олох да төбөбүттэн көтөн хаалбыт. Айахпын саба туттан кэбистим.

– Оо, дьэ арба даҕаны, умнан кэбиспиппин дии! Оо, дьээ, хаарыаны, – диэн айманным ахан.

– Иннэ биир оҕонньор хаста да түһэрбитэ дии, маҥан бытыктаах, – Сергей оҕолорун кэриччи көрөн кэбистэ. – Арааһата, профессиональнай фо­тограф быһыылаах ээ. Киниттэн көрдөөтөххө атыылыа эбитэ буолуо дуу?

– Ээ, кырдьык даҕаны, – биһиги бары чэпчии түстүбүт.

Киэһэ барыта бүттэҕинэ иккис түһүмэххэ аас­пыттар испииһэктэрин таһаарыах буолбуттара. Кыргыттар наһаа сылайдыбыт дэспиттэрэ. Мин да сылаам таайбыта. Онуоха Арыйаан таба таайбыттыы: «Эһиги турбазаҕа барыҥ, сынньаныҥ ээ. Биһиги түмүгү көрөн баран тиийиэхпит буоллаҕа дии,» – диэбитигэр уолаттара: «Оннук-оннук», – дэстилэр.

– Ээ, дьэ, хайдах хааллартаан барыах­пы­ный. Чэ, кыргыттары атаараат төттөрү кэлиэм, – уолат­тары аҥардастыы хааллартаан кэ­би­һиэх­пин куттанным. Тыа уолаттарыгар өҥнө­нөөччү-түү­лэнээччи улахан кылаас уолаттарын ор­то­тугар былыр да, быйыл да өрүү баарын билэбин буоллаҕа дии.

– Чэ, мин кыргыттары кытта барсыам, – Сергей сонун ылан кэтэн барда. Онуоха Вова эмиэ өс киирбэх сонун ылан эрдэҕинэ: «Сережа, кырдьык барыс. Вовалаах хаалыахтара», – диэтим. Вова ылан испит сонун туппутунан Арыйаан диэ­ки көрөн ылла уонна төттөрү көхөҕө ыйаан кэбистэ. Вова доҕорун миигинниин иккиэйэҕин эрэ хааллараары гынарын тута сэрэйдим.

Соннук үһүөн хааллыбыт. Уолаттар баран би­ли фотограф киһини кытары кэпсэттилэр. Ыраах­тан көрдөххө Арыйаан кырдьаҕаска төҥкө­­йө-төҥкөйө тугу эрэ быһаарар, мичээрдиир, быы­һыгар миигин ыйан көрдөрөр. Онтон биирэ ми­­чээрдиир уонна түргэн-түргэнник кэҕиҥниир. Уоһа хамныырыттан көрдөххө «сөп-сөп» диир бы­һыылаах.

– Сарсын киэһэ биэриэх буолла. Сарсыҥ­ҥы тү­һүмэххэ ааспатахпытына баран хаалыахпыт. Оччоҕуна хантан булабытый диэбиппитин: «Син биир ааһаҕыт. Эһиги ааспатаххытына ким ааһыай, – диэтэ», – диэн уолаттар кэлэн сонуннарын кэпсээтилэр.

– Буфекка тахсан кофета иһиэххэйиҥ эрэ, – Вова дьааһыйан ылла.

Онон үһүөн буфекка бардыбыт. Ас да орпо­­­тох. Ас атыылааччыларбыт хомунан эрэллэр. Онон кофены кытары биирдии бэрэски сылыттар­­­ды­быт уонна биир төгүрүк остуолга кэлэн олор­дубут.

– Арааһа бастыырбыт буолуо ээ? – Вова бэ­рэскитин мотуйа-мотуйа мин диэки көрөр.

– Кырдьыгынан эттэххэ мин дьүүллүүр сүбэ эбитим буоллар эһиэхэ бастакы миэстэни биэриэм этэ. Санаабар, эбитэ дуу, эһигиттэн ордугу көрбөтүм дии.

– Саалаҕа да олорооччулар таһыналларыт­тан, хаһыытыылларыттан иһиттэххэ үчүгэй бы­һыы­лаах, – Арыйаан оргууй кофетын сыпсырыйа-сып­сырыйа кэпсэтиигэ кыттыһар.

Кэмниэ-кэнэҕэс дьэ бүтэн испииһэкпит та­ҕыста. Хата, мин оҕолорум ааспыттарын көрөн олус үөрдүм. Дьонум: «Биллэр дьыала этэ», – эҥин диэн хантаарыҥнастылар. Үөрэ-көтө турбазабытыгар тиийбиппит дьоммут, хата, ас астаан ырааппыттар. Соннук аһаан-сиэн, бары утуйардыы оҥостон сыттыбыт. Кыттааччылары барыларын турбазаҕа түһэрбит буоланнар биирдии эрэ хос тиксибитэ. Онон, кыыс-уол диэн арахса барбатыбыт. Дьэ, туһугар эмиэ биир накаас. Кыргыттар уолаттары көрүдүөргэ үүрэн баран, утуйар таҥас кэтэ охсоот уоту саптылар. Мин үөрэнэ да сылдьан, син гастролларга сылдьыс­пыт буоламмын таҥастаах да утуйа үөрүйэхпин. Суорҕан анныгар дьылыс гынныбыт уонна: «Чэ, киириҥ», – диэн буолла. Дьоммут иһиллээн турбуттуу начаас киирэн кэллилэр, хараҥаҕа тугу эрэ булумахтаннылар уонна сыттылар. Дьэ, ба­ры сытааппытын кытары суотабай төлөпүөн уоттара кылбаһа түстүлэр. Онтон күлсэн ыллыбыт эҥин. Аны бары сэргэстэһэ сытан, тыла суох дьон курдук анараа хаалбыт оҕолорбутунаан «Дьолуоҕа» киирэн кэпсэтэбит. «Дьэ, бастыыр буоллубут» эҥин диэн күүстээх тыллар сурулуннулар. Анарааҥҥылар хаартыска көрдөөтүлэр да, сыанаҕа тахсан турар хаартыска суох буо­лан биэрдэ. Арай ол-бу күүлэйдии сылдьан, аһыы олорон, сыанаҕа тахсаары туран түспүт хаартыскалар таҕыстылар. Соннук кэпсэтэ сыттахпына Арыйаан миэхэ бэйэбэр сурук ыытта. «Мин бүгүнү быһа эйигин көрбүт дьоллоохпун», – ­диэбит…

Мин хап-сабар төлөпүөммүн сыттыгым анныгар ылан уган кэбистим. Уолум онуоха олус тыас­таахтык өрө тыынна уонна оронугар олорунан кэбистэ.

– Минньигэстик утуйаарыҥ, оҕолор, мин утуйдум, – диэтим уонна кыһыта таарыйа улаҕа ха­йыстым.

– Эн эмиэ.

– Спокойной ночи, – дэстилэр оҕолор.

Арай Арыйаан эрэ саҥарбат.

– Йахимщиш.

– Ищахимшиш, – бөҕөтүн түһэрдилэр, күлүс­түлэр.

Төлөпүөммүн таһааран оронум аттыгар турар розеткаҕа ииттэрэ уурдум, ол кэннэ ватсаппын арыйан көрдүм. «Эн эмиэ минньигэстик уту­йаар***» диэн сурук ыыппыт. Тугу да хоруйдаабакка төттөрү саптым уонна утуйардыы оҥостон сыттым да, уум олох кэлбэтэ. Оҕолорум тугу эрэ ботур-ботур кэпсэтэллэр, күлсэллэр. Ким эрэ чэпчэки-чэпчэкитик үктэнэн сүүрэкэлиир. Ким эрэ, кими эрэ иэдэскэ биэрдэ дуу, «лис» гынна. «Сэрэн ннааа!» – эҥин дэһистилэр. Онтон ботур-ботур тугу эрэ кэпсэтэн бардылар. Арай иһиттэхпинэ түбэлтэ кэпсэтэн эрэллэр. Оо, сорбуун. Мин саамай куттанарым, абааһы көрөрүм – түбэлтэ. Куттаҕаһым баһыйан ороммор олоро түстүм. Оҕолорум иһийэн хааллылар. Көрбүтүм бары Арыйааннаах Вова оронноругар мустубуттар. Саҥа таһааран күлэн ыллым уонна суумкам түгэҕиттэн наушник хостоотум.

– Нина Ивановнаа, түбэлтэ кэпсэтэн эрэбит, кэлэҕин? – Валя сибигинэйдэ.

– Оо, бэйэҕит кэпсэтиҥ, оҕолор, мин наһаа куттаспын ээ. Буолаары буолан хаһан да сылдьыбатах дьиэбэр олорон истиэхпин баҕарбаппын. Эһиги кэпсэтэ түһүҥ ээ. Ол эрээри эрдэ уту­йаарыҥ. Уон икки чааска наушникпын устан, тураммын иһиллиэм, – дии-дии күллүм уонна сытаат ырыа холбоннум.

Уһуктубутум түүн ырааппыт. Дьэ, сүрдээх са­лайааччыбын дии. Оҕолорбун көрбөккө уту­йан хаалбыппын. Хараҥаҕа илиим иминэн тө­лө­пүөммүн көрдөөтүм да булбатым. Кэмниэ-кэнэҕэс өр булумахтаһан сыттыгым анныттан буллум. Аны наушнигым суох. Кэтэрдэ сылдьыбытым, хайдах түһэн хаалбытай диэн эмиэ ону-маны харбыалаан баран: «Чэ, сарсын да көрдүүр инибин», – диэн тохтоотум. Суотабайым сырдыгынан оҕолорбун көрбүтүм, арай Розам ороно кураанах. Ханна баран хаалбытай диэн ыксаан ыллым, Валялыын биир ороҥҥо сыппыттар эбит. Валя суорҕанын төбөтүгэр диэри тардыммыт, Роза тоҥон токуйуоҕунан токуйан баран, утуйа сытаахтыыр. Оронугар сытар суорҕанын ыламмын кыыспын бүрүйдүм уонна ороммор төннүөх курдук гынан иһэн хараҕым Арыйааҥҥа хатанна. Уолум умса сыппыт уонна икки илиитин үөһэ бырахпыта быччыҥнара күүрэн тахсан кэлбиттэр. Кэтит көхсө өссө кэтирээбиккэ дылы буолбут. Сүөргүтэ суохтук одуулаһа турарбыттан кыбыс­та санаат, ороммор тиийэн сытынан кэбистим. Тө­лөпүөммүн көрбүтүм Арыйаан суруйбут: «Тапталлаахтар күннэринэн. Мин эйигин таптыыбын…» – диэн…

Арба, Сибэтиэй Балантыын күнэ этэ дии. Са­ха тылын нэдиэлэтин бэлэмнэниитигэр умса тү­һэн, умнан кэбиспиппин. Туох диэн эппиэттээбит киһи дии санаан иһэн бэйэбин мөҕүттэн, үөхсэн ыллым уонна суотабайбын сабан кэбистим. Ол курдук сатаан утуйбакка өр да өр эргичиҥнии сытан баран, сарсыарданан утуйан хаалбыппын. Будильнигым тыаһаабытыгар уһуктубутум Ары­йаан туран, таҥнан, оронун оҥорон баран олорор эбит.

– Үтүө күнүнэн, – уһуктубуппун көрөн, истиҥ баҕайытык мичээрдээн кэбистэ.

– Үтүө сарсыарданан, – суорҕаммын бүрүнэн баран сыттым.

Ол сытан көрбүтүм наушнигым олус кичэл­лээх­тик хомуллан баран туумбаҕа сытар эбит. ­Со­һуйбут омуммар: «Хайа бу?» – эрэ диэтим.

– Ити наушниккар муомахтанаарыгын эринэ сытан утуйаҕын дуо? – Арыйаан күлэ-күлэ ­ыйытта.

Мин тугу да саҥарбатым. Ол аата кини хому­йан уурдаҕа…

Иккис түһүмэх буолан кыттааччы ахсаана лаппа аҕыйаабыт этэ. Биһиги бу сырыыга суруйааччы Аҕа дойду сэриитин тиэмэтигэр суруйбут хоһооннорунан дьүһүйүү туруорбуппутун көрдөрбүппүт. Информатик коллегам Илья Дмитриевич хас да сэрии кэминээҕи ырыала­ры биир-биир наардаан, бииргэ холбоон, таҥан биэр­битэ ордук киэргэппитэ. Хата, оҕолорум бэ­ҕэһээҥҥиттэн эр ылан хотордуу оҥостон, эрэх-турах сананан, бэркэ табыллан аахпыттара. Вова тиһэх хоһоону киһини уйадытыахтыы ааҕан бүтээтин кытта саала уотун холбообуттара. Ону кытары бэҕэһээҥҥитээҕэр өссө күүстээх ытыс тыаһа өрө хабыллан олорбута. Бу сы­рыы­га оҕолорбун хаартыскаҕа түһэрээри инники эрээккэ олорбут буоламмын кэннибин хайыһан көрбүтүм, хас да киһи хараҕа ууламмыкка дылы буолбут этэ. Дьүүллүүр сүбэҕэ олорор орто саас­таах мааны дьахтар ачыкытын өрө анньа-анньа ыйар тарбахтарынан хараҕын уутун сотто олороро. Тугу эрэ үгүһү сүбэлэһэргэ дылылара уонна бэйэ-бэйэлэригэр кэҕиҥнэһэллэрэ. Мин испэр олус үөрэ санаан баран, ойон туран оҕолорбор, сыана кэтэҕэр ойбутум.

– Хотобут дии? – Валя үөрэ-көтө аймана көр­сү­бүтэ.

– Тугу билиэхпит баарай? Дьүүллүүр сүбэ бэ­йэтэ билэн олороро буолуо, – диэтим күлэ-күлэ. – Онтон мин эһиэхэ барыгытыгар биэс, суох, ал­та сыана туруорабын.

Үөрүүбүттэн оҕолорбун эмиэ кууһан ыллым. Эмиэ кэтэһии-манаһыы буолла. Икки кыыспынаан Валя кинигэ саҕа планшетыгар гримернай дьыбааныгар киинэ көрө олордубут. Уолаттарбыт утах иһиэхпит диэннэр буфекка барбытта­ра. Сотору тиийэн кэллилэр.

– Нина Ивановна, хаартыскабытын ыллыбыт дии, били, оҕонньортон, – Вова маҥан А4 лииһи­гэр сууламмыт хаартыскалары уунна.

– Ээ, – диэммин суумкабыттан кумааһын­ньык­пын хостоон бардым.

– Босхо биэрдэ, Нина Ивановна, – Арыйаан тох­тотон кэбистэ.

Мин, босхо диэнтэн муодарҕаатым буолан баран, аахса барбатым.

Дьэ, бары тула олороммут бэҕэһээҥҥи хаартыскаларбытын көрдүбүт. Идэтийбит фо­­тограф түһэрбит диэх курдук – олус үчүгэй хаар­тыс­калар буолан биэрдилэр.

Ол олордохпутуна, дьэ, хоһоон ааҕааччылар күрэхтэһиилэрэ түмүктэннэ. Аны салайааччылары иккис этээскэ дьүүллүүр сүбэни кытары көрсүһүүгэ ыҥырдылар. Мин киирэммин түгэх олоппостон биирдэстэригэр олорунан кэбистим. «Манна олоруохха сөп дуо?» – диэбиттэригэр көрбүтүм эдэр, сырдык халлаан күөҕэ ырбаахылаах, кырыылаах бүрүүкэлээх, хаалтыстаах, кылбаччы сотуллубут түүппүлэлээх мааны эр киһи кэлэн турар эбит. Мин туох диэм баарай, санныбын ыгдах гынан кэбистим, киһим саҥа­та суох олорунан кэбистэ. Маҥнай тэрээһин олус үр­дүк таһымнаахтык ааспытын, хаһааҥҥытаа­ҕар да элбэх оҕо кыттыыны ылбытын үөрэ-көтө ­кэп­сээтилэр. Онтон сыыһалары-алҕастары аах­тылар, салайааччыларга, уһуйааччыларга сүбэ ­биэрдилэр.

– Чараҥ Нина Ивановна диэн кимий? N-таа­ҕы орто оскуола оҕолорун салайааччыта? – дьүүл­лүүр сүбэ бэрэссэдээтэлэ эмискэ ыйытта. Мин соһуйаммын маҥнай утаа олордум быһыылаах, онтон буруйдаах оҕо курдук мух-мах тутта-тутта олоппоспуттан оргууй турдум. Дьэ, түгэх саһан олорбутум баара, киһи барыта кэннин хайыһа түстэ. «Ээ, эдэр баҕайы кыыс эбит дии,» – эҥин диэн саҥа аллайыылары кулгаа­ҕым уһугунан истэн аастым.

– Мин, – эрэ диэхтээтим.

Дьүүллүүр сүбэм бэрэссэдээтэлэ эмиэ ити са­ҥа аллайыыны кытары сөбүлэстэ дуу, соһуйан харахтара кэҥииргэ дылы буолла.

– Ээ, Нина Ивановна! Эн саха тылын учуу­талаҕын дуо?

Мин кыра оҕолуу кэҕис эрэ гынабын.

– Хаһааҥҥыттан ити оскуолаҕа үлэлиигиний?

– Былырыын саас үөрэхпин бүтэрбитим, бы­йыл күһүн манна са­ҥа ананан кэлбитим.

– Оо, олох эдэр киһи диэтэххэ оҕолору олус үчүгэйдик бэлэмнээбиккин дии. Итиннэ, биллэн турар, оҕолор дьоҕурдара эмиэ сыттаҕа эрээри, бу ордук чуолаан уһуйааччы оҕону сатаан уһуйар талаана, маны тэҥэ анааран көрөр толкуйа үрдүк таһымнааҕын көрдөрөр.

Итинник олус элбэҕи биэс киһи бары эттилэр, хайҕаатылар. Кулгаахтарым итийэн, дэлби кыбыстан хааллым. Онтон, хата, саҥаран бүппүттэригэр түргэн үлүгэрдик олорунан кэ­бис­тим. Аны били аттыбар олорооччу киһим тугу эрэ элбэх-элбэҕи сибигинэйэ быластаан са­ҥар­да. Долгуйбут, наһаа кыбыстыбыт омуммар кулгааҕым да чуҥкунаан ылла. Ол иһин сымы­йанан истибитэ буолан кэҕиҥнии олордум.

Кэмниэ-кэнэҕэс, дьэ бүтэн, түмүк тахсар долгутуулаах түгэнэ үүннэ. Дьүүллүүр сүбэ наар буоларын курдук уһуннук дьүүллэһэ барбата – сотору бэһиэн сыанаҕа таҕыстылар. Дьүүллүүр сүбэ бэрэссэдээтэлэ тахсан оҕолорго олус үчүгэй тыллары эттэ. Онтон наҕараадаҕа киирди­лэр. Мин оҕолорбунаан, дьэ, долгуйа күүтэн олор­дубут.

Маҥнай анал ааттар бардылар. Хас да оҕо кэн­­ниттэн «Кэскиллээх этээччи» анал аат тиксэр диэн баран Вованы ааттаатылар. Оҕолорум со­һу­йан хаалбыт сирэйдээхтэр. Вовам сүүрэн тахсан ылла. Арыйаан хаартыскаҕа түһэрэ оҕуста. Уолбутун дэлби эҕэрдэлээтибит, хайҕаатыбыт, илии тутустубут. Онтон бастакы, иккис, үһүс истиэпэннээх дипломаннары, лауреаттары ааттаатылар. Биһиэхэ туох да суох.

– Пан или пропал. Или Гран-при, или ничего, – Валя үҥэн эрэр киһилии икки илиитин түөһү­гэр хам туттан баран долгуйан, муннун анныгар ботугураан ылла. Алтыан бүтүннүү кулгаах-харах иччитэ буолан баран олордубут.

Гран-При этэллэригэр эмиэ элбэх-элбэҕи са­ҥардылар. Онтон дьэ ааттаатылар ээ. Мин туох диэбиттэрин истибэккэ да хаалбыт курдук буол­лум – аттыбар олорор оҕолорум хаһыыларыт­тан, ытыстарын таһыныыларыттан дөйө сыстым. Ары­йаан илиибиттэн хаба тардан ылла. Соннук бары сиэттиспитинэн сыанаҕа ойон таҕыстыбыт. Биһиги саҕа дьоллоох дьон суоҕун кэриэтэ буол­ла. Гран-при хаһаайыттара диэн көмүс сурук­таах, араамалаах диплом уонна кубок биэр­ди­лэр. Онтон хантан эрэ тэлэбиисэр ойутан таһаар­­ды­лар. Соннук үтүө ситиһиилэнэн, үөрэн-көтөн, дьүүл­лүүр сүбэни, атын кыттааччылары кытта хаартыскаҕа түстүбүт уонна дьиэбит диэ­ки бараа­ры массынабытын кэтэһэн турдубут. Ааһар дьон бары биһигини эҕэрдэлииллэр. Мин оҕолорум чоҕулуҥнаспыт харахтара, истиҥ-иһи­рэх мичээрдэрэ олох сүрэҕим ортотунан кии­рэн испэр сып-сылаас, нап-нарын иэйиини уһу­гуннарбыттара.

– Чараҥ, итии-истин эҕэрдэ! – хайалара арас­паанньабынан ыҥырдаҕай диэммин хайыһа түс­пүтүм, били, аттыбар кэлэн олорбут эдэр киһим кэлэн турар эбит. – Чараҥ диэ, араспаанньаҥ да үчүгэйэ бэрт эбит дии. Мин Михаил диэммин. Эҕэрдэ дьэ, улахан.

– Баһыыба. Оҕолорбун эҕэрдэлээ, мин сыана­ҕа тахсыбатах киһи буоллаҕым дии, – диэммин күллүм.

– Эс, хата уонна? Саамай улахан ситиһии ­эйиэ­нэ буоллаҕа дии, – киһим тоҥолохпуттан тутан оҕолорбуттан аҕыйах хаамыы тэйиччи соҕус ил­тэ. – Ыаллыы нэһилиэктэр эбиппит дии, мин D-тан сылдьабын ээ. Ити кылааһым оҕолоро, оттон бу эйиэннэрэ?

– Миэннэрэ эмиэ, кылааһым оҕолоро.

– Ээ, диэ хаһыс кылаастарый? Хата, эһиэхэ ­уопут атастаһа эҥин диэбит курдук шефтэһэ бара сылдьарбыт дуу? – сатала суохтук күлэн кэ­бистэ уонна уун-утары көрөн турда.

– Онустар.

– Ээ, улахан баҕайы көрүҥнээхтэр дии. Миэннэрэ уон бииристэр, быйыл бүтэрэллэр. Чэ, буол­лун илдьэ сылдьарым дуу, онустарга даҕаны.

– Быйыл бүтэрэр сыллара эбит дии. Шефтэһэр солоҕут суох ини, – уора-көстө Арыйааммын кө­рөн ылабын, киһим төлөпүөнүгэр киирэн хаал­быт быһыылаах, тугу да көрбөтөх-истибэтэх ки­һилии туттан турар.

– Массыына кэллээ, – Сергей хаһыытаата.

Мин бараары гынан эрдэхпинэ били киһим илии­биттэн тутан ылла.

– Төлөпүөнүҥ нүөмэрин биэриий, – диэн сиби­гинэйдэ.

Мин соһуйан хааллым.

– Биитэр кэргэннээххин дуу?

– Нина Ивановна, бардыбыт. Аҕал эрэ суум­ка­ҕын, – Арыйаан кэлэн икки ардыбытыгар турунан кэбистэ уонна мин бэйэлээх бэйэм тутар кыра суумкабын кыбынна, көхсүбэр илиитин ууран илдьэ баран хаалла. Мин эмиэ да ити киһиттэн тэйэммин үөрдүм, эмиэ да санныбар Арыйаан илиитин сылааһа биллэриттэн долгу­йан имим кэй­дэ быһыылаах. Аны уолум илиитин санныбыттан ылыа дуу, хайыа дуу. Соннук массыынаҕа ­тиийдибит. Иннигэр Сергей киирэн олорбут. Ааны аһан киирбиппит кэнники си­диэнньэҕэ оҕолор үһүөн симиллибиттэр аҕай. Во­валарын ортолоругар кыбыммыттар. Ортоку эрээт кураанах уонна бастакы эрээккэ тэлэбиисэрдэрин уурбуттар.

– Хайа бу, тэлэбиисэргитин өйөөбөккө бары кэннигэр симилиннигит дуу? – диибин.

– Эһиги өйөөҥ ээ, таах олоруохтааҕар, – дии-дии күлүстүлэр.

Арыйаан биһикки бииргэ олорон айанныырбытыттан ордук долгуйдум.

– Нина Ивановнаа, – айаннаан иһэн Вова ха­һыытыыр.

– Оо, – диибин, кэннибин хайыһабын.

– Тапталлаахтар күннэринэн! – диир. Онтон үһүөн: «Биһиги эйигин таптыыбыт!» – диэн ха­һыытыыллар.

– Мин эмиээ, Нина Ивановнаа, – иннигэр олорор Сергей кыттыһар.

– Арыйаан эмиээ, һэс даа, – Вова хаһыыта иһиллэр, онтон үһүөн күлсэн ылаллар.

– Мин эмиэ эһигини таптыыбын, оҕолоор, дьэ маладьыастаатыгыт, – диибин.

– Барыбытын таптыыгын даа? – Вова саҥата иһиллэр.

– Барыгытын.

– Барыбытын-барыбытын?

– Барыгытын, Вова, – күлэбин.

– Арыйаан саҥарбатаҕа дии, кинини эмиээ?…

Мин тылбыттан матан хааллым. Арыйаан диэ­ки көрөн ыллым. Уолум соһуйбуттуу мин диэки көрөн ылла, онтон доҕоругар хайыста уонна: «Дээ, дьаабыламмакка олор эрэ!» – диэтэ.

Биһиги дэриэбинэбит улуус кииниттэн ­ыраах сытар буолан, уһуннук айанныырдыы оннубутун оҥостон олордубут. Суоппарбыт орто саас­таах, саҥата-иҥэтэ суох, мэлдьи тугу эрэ сө­бү­лээбэтэхтии хаастарын түрдэһиннэрэ сылдьар, ыарытыган көрүҥнээх хара бэкир киһи. Оҕолор: «Баһаалыста, музыката холбоо», – диэн флешка ыыттылар. Киһибит саҥата-иҥэтэ суох холбоото. Хайаларын флешката эбитэ буол­ла, бүтүннүү рэп, аны бөрүкүтэ суох тыллардаах эҥин буолан ­биэрдэ. Суоппар Бааска соччо сэҥээрбэтэ быһыылаах, биир-биэс тыла суох флешканы туу­ра тардан кэбистэ уонна бардачогуттан диис­кэ хостоон холбоото. Хата, киһибит диискэтигэр араас сахалыы ырыалар бааллар эбит. Сахаминтан саҕалаан Байбал Сэмэнэпкэ, Лэгэнтэйгэ тиийэ үчүгэй ырыалары холбоон кэбистэ. Күнүскү сылаам таайан утуктаан бардым да, хара күүспүнэн көнөтүк туттан олордум. Оо, хаарыаны, кини санныгар төбөбүн өйөөн, барытын умнан, харахпын симэн баран сыппыт киһи баар инии… Эс, хайдах инньэ гыныамый. Оннук табыллыбат… Ити курдук өй, сүрэх мөккүөрүн кытта саба халыйан кэлбит уубунуун күрэстэһэ, ыараабыт халтаһаларбын хара күүспүнэн аһа сатыы олордум. Оҕолор ыллыы-туойа иһэннэр, биир-биир чуумпуран, уту­йан бардылар бы­һыы­лаах. Арай ол олордохпуна Арыйаан бэрт сэрэнэн уҥа илиитин санныбар уурда уонна бэйэтигэр ыксары тардан кэбистэ. Мин утарылаһыах курдук илиитин садьыйа сатыы олордохпуна: «Саатар бүгүн эрэ, саатар ­биир­дэ…» – диэн кулгаахпар сибигинэйдэ. Мин… мин да син инчэҕэй эттээх, тыгар тымыр­даах, тэбэр сүрэхтээх киһи буоллаҕым. Ама да учуутал ­аатырбытым иһин, тапталы ханнык да күүс хоппот быһыылаах. Билэбин, акаарыбын… ол эрээри… Симмэр түһэн, таптыыр киһибэр куус­таран, кини кэтит түөһүгэр өйөнөн, сүрэҕин тэ­биитин иһиллии сыттым. Мэлдьи бу курдук, мэлдьи бииргэ сылдьыбыт киһи баар инии.

– Өйдүүбүн ээ, учуутал үөрэнээччитин кыта­ры булсара табыллыбатын… – уолум төбөтүн мин төбөбөр өйөөн олорон оргууй сибигинэйдэ. – Өйдүүбун, ол эрээри… эйигинэ суох табыл­лыбаппын ээ. Мин да утарылаһа сатаатым – кыал­лыбата. Нинаа…

Мин кинини уун-утары көрдүм. Кини күн бү­гүнүгэр диэри миигин хаһан да итинник аҥардас ааппынан ааттаабатаҕа.

– Эн… эн эмиэ миигин таптыыгын эбээт? – иһиллэр-иһиллибэттик сипсийэн баран, уолум мин сирэйбэр ити ыйытыкка бэлэм хоруй суруллан тахсыа диэбиттии көрөн олордо. Мин туох диэм баарай. Бэйэм бэйэбин албынныы сатаан, кинини албынныы сатаан, туттуна сатаан баран, бүгүн кэлэн хотторон, иннибин биэрэн олорон… Арыйаан сып-сылаас илиилэринэн тоҥо токус­пут тарбахтарбын бобута тутта уонна сүүспүттэн сэ­рэниин-сэрэнэн уоһун даҕайан сыллаан ыл­ла. Мин сүрэҕим устун сып-сылаас сүүрээн сүү­рүгүрэн ааста. Хайдах да аны кинини тэйитэр, киниттэн тэйэр күүһү булбаппын. Булуохпун да баҕарбаппын. Кэлэр кэм туһунан толкуйдуурбуттан дьулайабын. Сарсыҥҥы күҥҥэ харахпын быһа симэбин уонна сытабын. Таптыыр киһим кэтит түөһүгэр сыстан. Кини сып-сылаас ытыстарыгар бэйэм ытыстарбын кистээн. Сотору-сотору нап-нарыннык сахалыы оройбуттан сыллатан…

Массыына суол устун биир кэмник сыыдам­нык сыыйан испитин кубулутан, оргууй бытааран, тыаһа кытта уларыйарга дылы буолла уонна уҥа диэки салайан, дэриэбинэбитигэр киирэр суол устун оргууй аҕай куоҕаҥнаата. Ону кытары мин Арыйаантан тэйиччи олорунан кэбистим эрээри кини илиибин ыыппата. Иннибитигэр турар сидиэнньэҕэ сыппыт чехоллаах таҥаһы илиибит үрдүгэр кистии ууран кэбистэ уонна то­йон эрбэҕинэн ытыһым көхсүн имэрийэ олордо. Суоп­пар Бааска кытыы уулуссаҕа кэлэн тохтоо­бутугар илиибин эһэ охсон ыллым. Сергейдээх Валя түстүлэр. Онтон ортоку уулуссаҕа Роза­лаах Вова түһүөхтээхтэр. Роза тиэргэнин таһыгар ­кэлэн тохтообутугар оҕолор түстүлэр.

– Эрийэ, сылдьаар эрэ, ноо, – Вова тахсан иһэн доҕорун көрөн ылла, онтон мин диэки көрөн ылаат: «Көрсүөххэ диэри!» – диэтэ уонна ми­чээрдээн кэбистэ. Иккиэйэҕин хааллыбыт. Би­лигин Арыйааны интэринээккэ түһэрэр, онтон миигин түгэх уулуссаҕа дьиэбэр илдьэр. Интэринээккэ тиийиэхпит ыккардыгар Арыйаан икки илиитинэн хаҥас илиибин тостон хаалыа диэбиттии сэрэнэн тутан олордо. Интэринээккэ кэлэн тэлэбиисэрбитин манна түһэрэн эриэх буоллу­бут уонна иккиэн тутан киллэрдибит. Түүҥҥү бас­пытаатал Галя ааны аһан биэрдэ. Уутугар аҥаары­йа сылдьар буолан үгүс кэпсэтиитэ суох Арыйааҥ­ҥа ааны хатаар диэн баран, аан аттыгар баар хос­ко киирэн хаалла. Киһим тахсаары турдахпына ­кэннибиттэн кэлэн кууһан ылла.

– Мин кимиэхэ да кэпсиэм суоҕа. Бу эн би­һикки кистэлэҥмит буолуоҕа, – диэтэ. Мин эргиллээт кууһан ыллым уонна кэннибин хайыһан көрбөккөбүн таһырдьаны былдьастым…

Дьиэбэр тиийэммин бокуойа суох ааммын тоҥ­суйан тобугураттым.

– Кимиэ-эй? – Кыыһым ыксаабыт куолаһа иһи­л­иннэ.

– Мин, мин, Аня, арый.

– Киһини куттаатыҥ дии, – Аням утуйа сыппыт быһыылаах, халыҥ куоптатын саба туттан туран мичээрдээн кэбистэ уонна чэй сылытаары куукунаҕа ааста.

– Анё-о, чэй испэппин баһыыба, утуйуом, – ­кыыспар мичээрдээн кэбистим быһыылааҕа уонна таҥаспын да устубакка хоспор киирэн ором­мор тиэрэ түһэн сытынан кэбистим. Тугу-тугу гынан кэллим бу? Туох дьүһүнүн дьүһүлэнним? Аны саа­тан да көннөрүллүбэт быһыыны быһыы­лан­ным. Били, ким эрэ эппитигэр дылы, төбөбөр солуур кэтэн, ким да көрбөт сиригэр – ыскаап түгэҕэр киирэн, саһан хаалыахпын баҕардым.

…Ааспыт нэдиэлэҕэ саха тылын нэдиэлэ­ҕэ тү­мүк­тэннэ. Бээтинсэ күн оҕолорго «Тыл хо­нуу­т­а» оонньуу ыыппыппыт. Кыра кэнсиэр оҥор­­буппут, бастаан кэлбит оҕолорбутун чиэс­тээбиппит уонна викторина, өйтөн суруйуу, хоһоон айыы кү­рэ­ҕин кыайыылаахтарын на­ҕа­раадалаабып­пыт. Тэ­лэ­биисэрбитин уопсай сү­бэнэн биһиги кы­лаас­пытыгар туруорбуп­пут. Ди­риэктэр уонна за­вуч ыҥыран ылан эҕэр­дэ­лээ­бит­тэрэ, хай­ҕаабыттара.

– Ити кылааһы кыайа туппуккунан! Олох киһи билбэт гына уларыйдылар ити оҕолор. Дьэ, мала­дьыас, – Михаил Семенович илии ту­ту­һан эҕэр­дэлээтэ. Хара аньыыны оҥорон баран хайҕам­мып­пыттан хараҕым хараҥарда. Ки­ми да таба көр­бөт буола кыбыстаммын дьиэ­бэр ойбутум. Арыйаан ол түгэн кэннэ туох да буолбатаҕын курдук сылдьар. Түһээбитим дуу диэхпэр диэри, хараҕын кырыытынан да көрөн ылбат. Арай түүл буолбатаҕын да­каастаабыттыы киэһэтин төлөпүөммэр суруйар.

Олунньу 25 күнэ, оптуорунньук.

Кэбис, учууталлаан бүтэбин. Хайдах да са­таан маннык сылдьыа суохпун. Таптыыбын… хайдах да гынар кыаҕым суох таптыырбын. Туох да буолбатаҕын курдук кубулунан учуу­таллыы сылдьартан, уруок ыытартан сылай­дым. Кубу­лунартан сылайдым. Сылайдым, айыкка… Суобаһа суохтук учууталлартан, завучтан, дириэктэр­тэн хайҕанабын. Ол диэхтээн… мин саамай ытык­тыыр, убаастыыр киһим Юрий Поликарпович үөрэн ымманыйара, «оҕом», «ту­каам» диэн аат­тыыра ордук ыарыылаахха ды­лы. Суобаһым оонньоон бүттүм. Уурайыам.

Олунньу 27 күнэ, чэппиэр.

Михаил Семенович уурайабын диэн сайабылыанньабын ылбата. Ылбатаҕын ааһан олус соһуйда, бэл харахтара биэстээх харчы курдук кэҥии түстүлэр. Тоҕо уурайа сатаатыҥ диэ­битин туох да диэн хоруйдуохпун булбатым, кэмниэ-кэ­нэҕэс атын сиргэ көһөн бараары эрэ диэтим. ­»Ол тоҕо атын сиргэ көстүҥ?», «Тугу сө­бүлээбэтиҥ?», «Бачча ситиһиилээхтик үлэлээн иһэҥҥин хайдах уурайан бараары гынаҕын?» – диэн үгүс бо­п­пуруоһу кутан кэбистэ. Тиһэҕэр: «Саатар бу сылы түмүктээн баран бар. Билигин мин эйигин солбу­йар биир да учууталы булан ылар кыаҕым суох. Баһаалыста, бүгүн кэлэн эппиэтинэһэ суохтук ­хаалларан барыма», – диэтэ.

Люсялар, Мариналар наһаа уларыйбыккын диил­лэр. Туох буоллуҥ, кэпсээ дииллэр. Тугу кэп­сиэ­мий? Оскуола оҕотун таптаатым диэм дуо? Күнүс учууталлаан кубулунан баран, түүн кылааһым оҕотунаан суруйса хонобун диэм дуо? Кэбис…

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *