ТАТЬЯНА ПОСКАЧИНА: УЧУУТАЛ КҮННҮГЭ (Сэһэн/3)

Кулун тутар 9 күнэ, өрөбүл.

Саас иһэрэ биллэргэ дылы. Күн уһаабыт. Ол эрээри чысхааннаах, тымныы да тымныы тыал ыйылыыр. Аанньаран кубулҕаттаах кулун тутар аатырыа дуо?..

Мин үлэлии сылдьабын. Барыта кэминэн, туо­раттан көрдөххө. Туох да улахан уларыйыы суох. Урукку курдук күнүс учууталбын. Түүн… Түүнү супту төлөпүөммүн тутан баран суруйса хонобун. Арыйаан үөрээхтиир. «Маннык кимиэхэ да эппэккэ кистии сылдьыахпыт, онтон мин оскуолабын бүтэрдэхпинэ иккиэн куоракка киириэхпит», – диир. Юрист буолабын диэн үөрэҕэр кыһаллар ахан буола сылдьар. Маладьыаһыҥ, оскуолаҕа миигиннээҕэр ордук кистии, туох да буолбатаҕын курдук тутта-хапта сылдьар. «Үтүө күнүнэн», «Көрсүөххэ диэри», «Баһаалыста», «Ыйытабын дуо?», «Нина Ивановна…» тыла барыта итинник. Переменаҕа тахсан кыргыттары кууһа сылдьар, оонньоһор, дьээбэлэһэр. Хата, мин ону сэмээр көрө сылдьаммын күнүүлүөх курдукпун. Убайа аах ый ахсын харчытын хоп курдук ууран биэрэр буолбуттар. Соторутааҕыта Андрей күрэхтэһэ киллэрэ сылдьыбыта, таҥас эҥин ылынан тахсыбыта. «Тоҕо халыҥ сон ылымматыҥ?» – диэн суруйбуппар: «Саас кэллэ дии», – диэбитэ. Наһаа кэлбэтэххэ дылы, ыччака.

Бэҕэһээ Аан дойду дьахталларын күнүгэр уп-уһун эҕэрдэ суруйан ыыппыта. «Бэлэхпин кылааска, эн остуолуҥ иккис тардыытыгар, докумуоннар анныларыгар укпутум» – диэбит этэ. Мин көрө охсор баҕаттан эбитэ дуу, ким эрэ урут көрөн кэбиһиэ диэн куттанаммын эбитэ дуу, бүгүн баран харабылга наадалаах докумуоммун умнубуппун диэммин киирэ сырыттым. Маҥнай тугу да булбатым. Иккиһин хаһан көрбүтүм, хаһан да эрдэ көрбөтөх хара тирии тастаах орто кээмэйдээх блокнот сытар. Блокнот бэлэхтээбит диэхпин наһаа саҥа дьүһүнэ суохха дылы. Ол иһин бу эрэ буолуо дии санаабатым. Ким да мин чуҥкук докумуоннаах дьааһыкпын хаспат буолара. Хайалара блокнотун уктаҕай дии-диибин үлүбээй арыйан көрбүтүм, Арыйаан буочара…

Бүтүн блокнот бары илииһэ, бары сирэйэ миэ­хэ анаммыт. Хоһооннор, истиҥ да истиҥ тыллар, боростуой харандааһынан, уруучуканан оҥо­һул­лубут уруһуйдар – барыта миэхэ анаан. Мантан ордук бэлэх туох баар буолуой? Ама сүүс роза сибэкки дуо? Суох! Ама массыына, саҥа муода буолбут төлөпүөн буолуо дуо? Суох! Бу киһи хараҕар быраҕыллар туга да суох, аҕыйах мөһөөхтөөх, хара тирии тастаах кыра блокноттан ордук туох да суох. Мин сүрэҕим үөрүүнэн туолла, сап-салыбырас буолбут илиилэрбинэн блокноппун түөспэр ыга тутан өр да өр олордум. Ким да миэхэ бу курдук ис сүрэхтэн тахсар таптал тылларын суруйбатаҕа. Ким да миэхэ анаан маннык элбэх хоһоону айбатаҕа. Күөмэйбэр туох эрэ кытаанах бүөлүү турунан кэбистэ, хараҕым уута иэдэһим устун тохтоло суох сүүрдэ да, мин ос­туолбар умса түһэн ытаан бардым. Сэгэрим сыыһын олус тап­тыыбын… Күн ахсын үөрэх кэмигэр көрсөбүт, киэһэ ахсын утуйаары сытан суругунан кэпсэтэбит. Ол эрээри… бэйэ-бэйэбититтэн ып-ыраахпыт. Саатар биирдэ, өссө биир­дэ: «Ниинаа», – диирин истиэхпин, кини ытыстарын сылааһын билиэхпин, кэтит түөһүгэр ыга сыстыахпын олус баҕарабын да, табыллыбат. Са­таммат. Кыаллыбат… Биһиги икки ардыбы­тыгар халлааҥҥа тиийэр кэтит эркин турар… Абата бэрт…

Хоһооннорун барытын бэйэтэ айбыт. Бу тыла баайын.

«Таптаабыт киһи поэт буолар диэн кырдьык эбит», – диэн суруйар.

«Бырастыы гын, мин эйиэхэ Аҕа дойдуну көмүскээччилэр күннэригэр тугу да бэлэхтээбэтэҕим дии», – диибин уонна хомойбут сирэй туруорабын.

«Бэлэхтээбитиҥ ээ…» – диэбит уонна таайтарыылаахтык мичээрдээбит «төгүрүк киһини» ыыппыт.

«Тугу? Хаһан?» – мин соһуйбут киһини ыытабын. Кэмниэ кэнэҕэс хаартыска көтөн кэлэр. Хачайдаан көрбүтүм… мин олоробун! Улуус киинин кулуубугар, саалаҕа, соҕотоҕун. Наһаа долгуйбут сирэйдээхпин, сыананы одууласпыппын аҕай быһыылаах. Өссө илиилэрбинэн моойбун ыган туппуппун… маҕан бытыктаах фотоаппараттаах оҕонньор!!! Үөрэн сэгэс гынан баран тойон эрбэҕин чочоҥноппута харахпар көстөн кэллэ! Били хаартыскалары баран ылалларыгар тэҥҥэ биэрбитин, биһиги киһибит ылан уктан кэбистэҕэ дии!!! Киитэрэй да уол.

Кулун тутар 23 күнэ, өрөбүл.

Бэҕэһээ педсовет буолбута. Саша икки, Толя биир үстээхтэр. Арыйаан хорошистаабытын таһынан биэһэ элбээбит. Дьэ, маладьыас.

Сарсын эбэлээх эһэбэр барыам.

Кулун тутар 30 күнэ, өрөбүл.

Бүгүн дьоммуттан кэллим… Эбээ ыарытыйан бөҕө… Куртах ыарыыламмыт, сытар… Уһаабата буолуо диир, биэлсэр. Кыыстара кэлбитэ… Аһа­рыныа диэн эрэнэбит да, хайыыр…

Муус устар 3 күнэ, бэнидиэнньик.

Эбэм барахсаны таһааран, тоҥ буор анныгар кистээн кэллим…

Муус устар 5 күнэ, сэрэдэ.

Үлэлии сылдьабын. Бүгүн үһүс уруогунан биир да кылааска чааһым суох буолан учительскайга былааннарбын көрүнэ олордохпуна, дириэктэр киирэн кэллэ.

– Дорообо, хайа уруогуҥ суох дуо?

– Здравствуйте, Михаил Семенович. Суо-ох, төрдүһүнэн сэттистэргэ уруоктаахпын.

– Ээ, диэ. Хата, оччотугар эн биһикки манна кэпсэтиэххэ, – дии-дии кэлэн остуол нөҥүө мин иннибэр олорунан кэбистэ. Мин былааннарбын туора уурталаан, тугу кэпсэтээри гынарын күүтэн олордум. Төбөм иһэ барыта Арыйаан биһикки. Дьэ, ким эрэ, тугу эрэ түүйэн, биллибит. Дьэ, билбит…

– Нина Ивановна, быйыл биһиэхэ кэлэн учууталлаабытыҥ, эппиккэ дылы… дар свыше, – хайдах да хайҕыан булбакка бүтүн үөһээ күүстэри кыттыһыннарбытыттан бэйэтэ да күллэ быһыылаах. – Ити оҕолоруҥ, былырыыҥҥы тохсустар, оскуолаҕа эрэ буолуо дуо, бүтүн нэһилиэккэ баппат оҕолор этилэр дии. Кыыстыын-уол­луун бары улахан киһи, учуутал диэн аахсыбакка маатыралаан, үөҕэн кэбиһэр, бууннуур, оннооҕор охсуһар дьон этэ. Билигин: «Ээ, онустар дуо?» – диир дьоммут буоллулар эбээт. Майгылара да, үөрэхтэрэ да биллэ тубус­та. Бу, биллэн турар, эн ситиһииҥ буоллаҕа дии, Нина Ивановна. Бачча, нап-нарын, хап-хачаайы, бэйэтэ саҥа улаатан эрэр кыыс оҕоҕо күлүгээннэр кылаастарын анаабыппыттан, кырдьыгынан эттэххэ, буруйдана санаабытым, суобаһырҕаабытым даҕаны. Ол иһин бу күһүн аккаастанар буоллаххына аккаастан диэбитим дии. Дьэ, бу бэйэҥ иннилэрин ыллыҥ буол­баат! Олох учуутал буолар аналлаах төрөөбүккүн. Онон, бу соторутааҕыта уурайабын диэн сайабылыанньа аҕала сылдьыбыккын бу үөрэх дьылын бүтүүтэ да ылар санаам суох. Оҕолоруҥ эйигин олус таптыыллар. Эн тускар туохтарын да кэрэйбэт дьон буолбуттар. Ордук чуолаан ити Уоһукап (мин дьигис гына түстүм). Ким да күлүгээн Уоһукап учууталларга истиҥник мичээрдиэ, учууталларга, улахан дьоҥҥо көмөлөһүө… ээ, майгылаах бастыҥа буолуо, ону ааһан хоһоон ааҕыа, хорошистыа, үөрэҕэр кыһаллар буолуо диэн түүлгэ да суоҕа. Кини иннинэ атын оҕо үөрэнэ сылдьан баран барбытын курдук дьикти уларыйыы, – Михаил Семенович соһуйдаҕына буоларыныы илиилэрин эмиэ даллах гынан кэбистэ. – Бу, Нина Ивановна, эн ситиһииҥ дии. Онон эһиилги үөрэх дьылыгар да, бука, хааларгар көрдөһүөм этэ.

Дьэ, туох диигин диэбиттии этэрин этэн бүппүт киһи сиэринэн тобулу көрдө. Мин көхсүбүн этитэн баран саҥата суох олордум. Туох да диэхпин булбатым.

– Чэ, Нина Ивановна, ыксаабаккаҕын толкуйдаа. Үүйэ-хаайа туппаппын, – туруох курдук гынан иһэн төттөрү олорунан кэбистэ. – Уоһукап туһунан өссө биири этэрдээхпин умнаары гыммыппын.

Мин ити тыллартан уйабар уу киирдэ. Дьэ ыксаан, кулгааҕым итийэн барда.

– Төһө да билигин ити тубустар, ааспыт сыллааҕы быһылаан хара мэҥ буолан сылдьар эбээт… Ити уолу тылгар киллэрэҥҥин буруйун билиннэрэриҥ, кырдьаҕас учууталтан Тамара Прокопьевнаттан бы­растыы көрдөһүннэрэриҥ буоллар?

– Арыйаан онно сылдьыбатаҕа, кини буруйа суох. Мин дакаастыам, Михаил Семенович, – сулбу ойон турдум да, учительскайтан тахсан бардым.

Дьэ, хайдах дакаастыыбын? Тугу тобулуохха???

Муус устар 13 күнэ, өрөбүл.

Эбэм тоҕус хонугар баран кэлбитим. Эһэм сылдьаахтыыр. Туох да буолбатаҕын курдук мичээрдии-мичээрдии күннээҕини, улахан суолтата суоҕу кэпсэтэ сатыыр эрээри, үйэтин тухары бииргэ олорбут, тэҥҥэ кырдьыбыт киһитин суохтуура мунчаарбыт, оһон хаалбыт харахтарыгар толбоннуран көстөөхтүүр. Хата, кыыстара кэргэнинээн, оҕолорунаан кэлэн олороллор.

Уонна улахан сонун суох. Үлэлии сылдьабын. Арыйаан ититиитин холботторон дьиэтигэр көспүтэ. Сарсыарда үөрэнэр, эбиэттэн киэһэ ар­дыгар консультацияларга, үксүн эрчиллиигэ сылдьар. Киэһэ, эрдэ да буоллар, саа сүкпүтүнэн бултуу бараллар быһыылаах. Күн солото суох. Киэһэ хойут дьиэтигэр кэллэ да суруйар. Ардыгар мин сылайан утуйан хаалбыт буолабын. Оч­чоҕуна кини минньигэс түүллэри баҕарбыт буолар. Соннук сылдьаахтыыбыт.

Бэҕэһээ кыргыттарбынаан миэхэ олоро түспүппүт. Кыргыттарым диэн Аням, Маринам, Люсям уонна Ванесса кэлбитэ. Марина чэйдии олордохпутуна аан диэки баран кыһыл вино тутан кэлбитэ. Кыргыттар саҥа аллайа түспүппүт.

– Кыргыттаар, мин биир сонуннаахпын. Кимиэхэ да эппэккэ сылдьыбытым… точнее сылдьыбыппыт, – Марина кыбыстан биллэ кытарда. Күөмэйин оҥостон, күлэн ылла. – Биһи Андрейдыын ыал буолар буоллубут…

Биһиги кыыспыт туһугар дьэ үөрдүбүт-көттүбүт, кыыспытын кэритэ сылдьан сыллаатыбыт-уураатыбыт. «Хаһан?» – диэн буолла. «Күһүөрү, атырдьах ыйыгар былаанныыбыт», – диэтэ. Соннук дьүөгэбит туһугар үөрэ-көтө чэйдии олорон, аны Ванессалаах Егорга тиийдибит.

– Мариналаах Андрей бэйэ-бэйэлэригэр на­һаа барсаллар. Эһиэхэ дьолу эрэ баҕарабыт. Оттон биһиги, бакаа, ыал буолар туһунан толкуйдуу иликпит буолан баран, тьфу-тьфу-тьфу… Чэ, туох диэхпиний. Кини аттыгар бэйэбин толору дьол­лоох киһинэн ааҕынабын, – Ванесса оргууй дьолбун үргүппэтэрбин ханнык диэбиттии сибигинэйэ былаастаан саҥарда, онтон миигин көрө түстэ. – Нинаа, искэр кыыһырбат, хом санаабат инигин?

– Мин дуо? Ээйиис, суох! – соһуччу ыйыппытыттан өмүрэ быһыытыйдым.

– Оттон эһиги сылдьыбыккыт дии, мало ли что, – диэтэ.

– Ванесса, миигин күнүүлүүрэ буолуо эҥин диэмэ. Мин эһиги тускутугар үөрэбин эрэ. Эһиги иккиэн бэйэ-бэйэҕитигэр барсар баҕайыгыт ээ. Эһиэхэ дьолу эрэ баҕарабын.

– Чэ, кыыһы сордоомо, этэн кэбис, – дии-дии Люсялаах Марина күлүстүлэр. Ванесса өйд­өө­бөтөхтүү көрөн ылла. Мин эмиэ күллүм.

– Ванесса, өйдүүгүн, эн биһикки хаһан эрэ буфекка аһыы олордохпутуна мин үөрэнээччибин кытта сыһыаннааҕым туһунан дэриэбинэҕэ ыал ахсын киэһээҥҥи аһылык сүрүн тиэмэтэ буолбуккут диэн миигин өһүргэппиккин? (Ванесса айаҕын саба тутунна). Ол онно мин кырдьык улаханнык өһүргэнэ истибитим. Ол иһин бу Мариналаах Андрей бииргэ олороллоругар, оттон биһиги Егордуун бииргэ олорорбутугар сөбүлэспитим. Дьиҥнээҕэ баара биһиги ардыбытыгар туох да сыһыан суох этэ. Егор ити билигин Аня олорор хоһугар олорбута. Көннөрү дьукаахтар этибит.

Ванесса соһуйан харахтара кип-киэҥ буолла.

– Оттон тэҥҥэ күүлэйдиир этигит дии. Адми­ни­страцияҕа кытта ас илдьибит сурахтааҕыҥ? – кыыс­­пыт истибитин итэҕэйбэккэ олордо бы­һыылаах.

– Ол этэрбэс араадьыйатыгар анаан, публи­каҕа оонньообута, – Марина күлэн тэһэ барда.

– Уаай, сүрдээххин дии! Егор олох кэпсээбэт, мин да ыйыппаппын. Ол эрээри, кырдьыгынан эттэххэ, испэр наһаа күнүүлүү сылдьыбытым. Дьэ, чэпчээтим аҕай, – Ванесса килиэп быһар пластмасс дуосканы ылан, тириппит киһилии сапсынан барда. Онтон эмискэ миигин тобулу көрдө. – Оттон эн тапталыҥ фронугар дьыала хайдаҕый?

– Бу кыыс олох уларыйда ээ, кэнники. Тап-таабыт эрэ киһи маннык буолуон сөп. Эт диэтэххэ эппэт. Ыл, ээҕин этитэн баран тэйиэххэйиҥ, – манна кэлэн булбут саамай чугас дьүөгэм Люсям өрө көбдьүөрэ түстэ. – Аня билэрэ буолуо бииргэ олорор киһи?

Аня мичээрдиир уонна ыгдах эрэ гынар. Мин тугу диэмий. Эппэппин. Ким да суох, кими да таптаабаппын диирим аата биир. Иилэн ылаллара суох буолла быһыылаах, киһи эрэ буоллар син тэйдилэр.

– Марина, эн биһикки дьээдьэлэрбит сэкириэти бары иһиттилэр быһыылаах ээ, эркин нөҥүө сытаннар. Аны тугу эрэ истиэ суохтаахтарын саҥаран кэбиһэн, ол соро буолуо, – диэн Люся күллэртээтэ.

Соннук сыыйа айдааммыт аччаан сэкириэттэһэ, сибигинэһэ олордохпутуна уулуссаҕа матасыыкыллар тыастара өрө бааҕынаһа түстүлэр. Мин олоппоспуттан ойон турбуппун өйдөөбөккө да хааллым. Арыйааннаах саас кэлэн матасыыкылларын таһаарыахтарыттан ыла, манан сотору-сотору ааһаллар. Ол ахсын мин уота суох хараҥа хоһум түннүгүн быыһын биллэр-бил­либэттик сэгэтэн оскуола оҕотун курдук одуулаһааччыбын. Кыргыттар наҕыл кэпсэтии быыһыгар мин эмискэ туран кэлбиппиттэн соһуйдулар быһыылаах.

– Ээ, ким өссө чэй иһэр, кутуоҕу? – сатала суохтук албыннаан кубарытан кэбистим. Дьолго, ким да улахаҥҥа уурбата быһыылаах. Кыргыттар чааскыларын ууммуттарыгар чэй кута турдахпына, өлүү түбэлтэлээх остуолга ууран кэбиспит төлөпүөммэр сурук кэллэ да экраным сырдаан, ол суругум аҥара тахсан кэллэ. Саҥа оргуйбут чэйи төлө тута сыһан, төлөпүөммүн харбаан ыллым.

– Аргыый эрэ, бу кыыс хайдах буолла? – Люсям маҥнай соһуйбуттуу өмүрэн иһэн күлэн тоҕо барда. – Ити дуо, ким да суох диэбитиҥ? Кыргыттар, телефонун былдьаан көрүөххэйиҥ, хайалара суруйарын. Подругаларгар кэпсээбэтэххинэ ки­миэхэ кэпсээригин?

Мин кырдьык былдьыахтара диэбиттии суотабайбын түөспэр сыһыары туттум уонна уҥа илиибэр тута сылдьар чаанньыкпын иннибэр куду астым.

– Кэбис, итии чаанньыгынан сиэтээри гынна дии, – кыргыттар күлсэ түстүлэр.

Мин күлбүтэ буола-буола чаанньыкпын билиитэҕэ илдьэн уурдум уонна ыксалынан сурукпун ааҕа оҕустум.

«Сэгээр, тахса сылдьыый». Мин ыксаатым ахан. Баччааҥҥа диэри били хоһоон күрэҕиттэн кэлиэхпититтэн көрсө иликпит ээ. Буолаары буо­лан бүгүн кыргыттар мустан олордохторуна көрсүһээри гыннаҕа үһү. «Табыллыбат ээ, кыргыттарым бааллар. Эппитим дии, Арыйаан», – диэтим. Киһим хоргуппут сирэйдээх смайлик ыытта. «Сарсын сөп?» – диибин. «Мм», – ити аата сөбүлээбэтэҕин биллэрдэ… «Кыыһырыма***» – диибин.

Билигин таһырдьа таҕыстахпына ким салгын сии, ким тахсан киирэ диэн тоҕо сууллан тах­сыһыахтара.

– Нинка, туалекка тахсыһыый миигинниин, туалет ханан баарын да билбэппин, – мин санаабын аахпыттыы Ванесса туран тыыллаҥнаан ылла.

– Нинкаа, я тебе не завидую, – кыыһым тахсан хааман иһэн санныбыттан кууһар. Мин тугу этэрий диэммин өйдөөбөтөхтүү көрөн кэбиспиппэр күлэн ылла.

– Акаарычаан, оскуола оҕотун таптаабыт буруйуҥ үһү дуо? Таптыырга буруй суох диэни билэҕин? Онтон «в любви все возрасты покорны» диэни истибитиҥ?

Мин истибиппин итэҕэйбэккэ оннубар турунан кэбистим. Туох эрэ улахан аньыыбын-харабын булан ылан хостообуттарын курдук дьикти куһаҕан турукка киирэн хааллым. «Эн ону хантан?..» – эрэ диэтим…

– Нинка, бүт эрэ, мин кимиэхэ да этиэм суоҕа. Кистииргин өйдүүбүн ээ. Бастакыттан сэрэйэр курдук этим. Но, конечно, не была уверена. Онтон ити билигин аҕай смс киниттэн кэллэ дии. Алҕас көрдүм, не нарочно, – кыыһым элбэх элбэҕи кутан-симэн кэбистэ.

– Ванесса, баһаалыста… – мин туох да диэх­пин булбатым. Санаабар, тылбын да сатаан саа­һылаабат курдук буолан хааллым. – Баһаалыста, саҥарыма.

– Эй, эй, ты что? Хайдах буоллуҥ? – кыыһым ыксаан айманар саҥата эмискэ ырааттар ыраа­тан хаалла. Онтон эмискэ сирэйбин ытыһынан саайан кууһуннарда. Ону кытта бэттэх кэлэргэ дылы буоллум. Мэйиим эргийэн охто сыспыппын арыычча өйөөн хаалбыт эбит. – Нинкаа, киһини куттаама эрэ. Арыгы испэт аата, итирбит курдук буоллуҥ дии! Кимиэхэ да, тугу да эппэппин. Эрэн миэхэ. Чэ, киириэх.

Дьиэҕэ киирбиппитигэр кыргыттар миигин көрөөт соһуйан, ойон турдулар.

– Ниин, туох буоллуҥ? – Люсям аймана түстэ. – Сирэйиҥ кумааҕы курдук дии. Хайаатыҥ? Ванесса?!

Люся өрө холоруктана түстэ.

– Айманыма, Люся, – кыыспар мичээрдээн кэбистим. – Хайдах да буолбатым. Көннөрү төбөм ыалдьар.

– Ааһаа, төбөҥ ыалдьар. Биир бакаал кыһылы испитиҥ буоллар – я бы тебе поверила, – Люсям кэм да умайыктанар.

– О дьэ, Люся, бүт эрэ эн. Сылайдаҕа дии. Как никак на днях эбэтин атааран, тоҕус хонуктаан эҥин кэлбитэ дии. Вы тоже поймите человека. Тарҕаһыаххайыҥ, чаһы да ырааппыт, – хата, Ванесса барытын быһааран кэбистэ. Ээ, кырдьык даҕаны диэбиттии кыргыттарым сэмээр хомунан бардылар. Аны өтөрүнэн көрсүбэт дьон курдук бакаалаһан, сыллаһан-уураһан тарҕастыбыт.

– Все пучком, – Ванессам кэлэн кулгаахпар си­бигинэйээт тахсан барда. Арай Люся олорбутун курдук олорон хаалла. Аням туран иһиттэри хомуйбутунан барда.

– Нинкаа, кырдьык барыта үчүгэй дуо? – Люсям сорунан олорон кэпсэтэрдии тэриннэ быһыылаах. – Просто киһини куттаатыҥ ээ. Уонна… наһаа элбэх кистэлэҥнээххии-ин…

Люся мин кистэлэҥим наһаа элбэҕин дакаастаабыттыы бүтэһик дорҕоонун уһун-уһуннук тардан кэбистэ.

– Баар, кистэлэҥ. Ол эрээри кимиэхэ да этэр кыаҕым суох ээ, Люсь. Саатар эн кыыһырымарыый. Хаһан эрэ, кэмэ кэллэҕинэ этиэм. Ол эрээри билигин буолбатах, – Люсям сирэйин таба көрбөппүн. Ойон туран иһит сууйар миискэҕэ уу куттан бардым.

– Оскуолаҕа туох эрэ проблемалааххын дии? Биитэр кими эрэ, оскуолаҕа таптыа суохтаах киһигин, таптаабыккын… Дириэктэри даа? – Люся куолаһын кыччатан ыйытта, онтон күлэ-күлэ: – Михаил Семеновиһы таптаабыт буоллаххына ойоҕо эйигин киһилээбэт. Биитэр… мин Өктөөппүн дуу?

– Айа, Люся оннук буолбатаҕын билэ-билэ, бүт ыл! – күлэ-күлэ кыыһырбыта буолабын.

Кыыһым син биир тугу да иилэн ылыа суохпун диэбиттии оргууй хомунан, дьиэтигэр тахсан барда. Анялыын иккиэн хааллыбыт. Кыыһым улахан саҥата суох киһи. Иккиэн элбэх кэпсэтиитэ суох остуолбутун дьаһайан, суунан-тараанан хосторбутугар тарҕаһан хааллыбыт.

Муус устар 17 күнэ, чэппиэр.

Мин манна кэлэрбэр тапталлара диэн кинигэҕэ эрэ баар, таптыыр да буоллаҕына биирэ эрэ таптыыр, оттон биирэ таах… диэн толкуйдаах этим. Ол бэйэм бу… Оҕо эрдэхпиттэн учуутал буолар баҕалааҕым. Ол баҕам бэйэбин кытта тэҥҥэ улаатан испитэ. Галина Петровна көрөрө буоллар төһө эрэ кэлэйиэ эбитэ буолла.

Бүгүн кылааспар кылаас чаастаатыбыт. Оҕо­лор аныгыскы нэдиэлэҕэ айылҕаҕа тахсыаххайыҥ дэстилэр. Ээх диэбэтим эрээри, бачча сылаас сатыылаабытыгар тахса да сылдьарбыт дуу?..

Любам ааспыкка хоһооннорун, кылгас тэттик кэпсээннэрин суруйбут тэтэрээтин аҕалан биэрбитэ. Олус үчүгэйдик суруйар эбит. Уус-уран кинигэни элбэҕи ааҕара буоллар тыла-өһө өссө байыах этэ. Бу кыыс губка курдук ээ. Мин уруокпар тугу этэбин да иҥэринэн иһэр. Оттон Наташа ылсыбытын олох ыһыктыбат буолан үчүгэй. Ытырда да – биир ытырыы. Тиһэҕэр тиэрдэн баран биирдэ тэйэр. Оттон мин Арыйааным… Арыйааҥҥа барыта үчүгэй. Куһаҕана кытта үчү­гэй курдукка дылы…

Бириис тэлэбиисэрбитин уруокпар туһанан абыранным. Үгүс матырыйаалбын онно көрдөрөбүн. Ардыгар кыргыттар переменаҕа кэриэй киинэлэрин көрөн чуумпураллар. Биир эмэ уол ол кэмҥэ айдаарбытынан киирдин эрэ, оройун чокуйаллар. Киэһэ уолаттар киинэ көрөөччүлэр. Бэйэлээх бэйэлэрин киэнэ. Онон үөрэ-көтө талбыттарынан туһаналлар. Аны сарсын буолуохтаах дискотека кэмигэр аҕыйах солкуобайга оҕолорго караоке аҕалан ыллатыах буолаллар. Дьэ, хайыыллар. Көрүдьүөс дьон.

Муус устар 18 күнэ, бээтинсэ.

Арыйаан кэлэн барда…

Оскуолаҕа дискотека буола турар кэмигэр матасыыкылын оскуола иннигэр хаалларан баран сатыы кэлбит. Халлаан хараҥа буолан уоруйах дьон курдук уулусса өттүнэн буолбакка, ойуур өттүнэн күрүөҕэ көрүстүбүт. Хаһан да бу курдук көрсүбэтэх буолан кыбыстан сиргэ тимирэ сыстым. Хата, киһим бэрт сытыы. Илиибиттэн сиэтээт ойуур диэки күрдьэн кэбистэ. Мин ким эрэ уопсайтан тахсан кэлиэ диэн хараҕым биир кэм кэннибэр көһө сыста. Дьиэ мастар быыстарынан барбах эрэ көстөр буолбутун кэннэ киһим тохтуу биэрдэ уонна бэйэтигэр ыксары тардан, кууһан турда. Мин маҥнай сэрэнэн икки илиибин кини кэтит көхсүгэр уурдум, онтон тоҕо эрэ сүтэн хаалыа диэбиттии ыксары хам кууһан кэбистим.

– Сэрэн, сэгээр, киһини өлөрөн кэбиһээйэҕин, бу кыыс күүһэ бөҕө, – дии-дии тыына хаайтарбыт киһилии сөтөллүбүтэ буолла уонна күлэ-күлэ эмиэ сып-сылаастык ыксары кууһан кэбистэ. Кини миигиттэн бүтүн икки буолбатах буоллаҕына балтараа төбө үрдүк быһыылаах. Ол иһин сотору-сотору оройбуттан сахалыы муннун даҕайан сыллаан ылар. Мин кинини сыллыахпын кууркатыттан сыллыам дуо уонна кыбыстабын даҕаны. Соннук саҥата суох куустуһан турдубут. Хайабыт да саҥарбат. Ол эрээри кэпсэтэр наадата суох. Маннык ордук…

– Сэгээр, – кэмниэ-кэнэҕэс кулгаахпар сипсийэр.

– Мм?

– Тоҥнуҥ дуо?

– Суох… эн?

– Эс.

Ити курдук ахтыспыт сүрэхтэрбитин холбоон, кинилэри иһиллээбиттии иһийэн турдубут. Өр турдубут. Саас барахсан саймаарыйан да кэллэр, киһи эрэ буоллар син тоҥорго дылы буоллум.

– Тоҥнуҥ? – хат ыйытта.

– Суох.

– Сымыйалаама, титирии тураҕын дии, – онтон ытыһын тоҥмут муруммар даҕайан көрөн баран илиибиттэн сиэтэн кэбистэ уонна дьиэни көрдө көрбүтүнэн бара турда.

– Арыйаан, бүт эрээ, хайдах буоллуҥ?

– Эйиэхэ киириэ диэтэҕиҥ дуу? Кыргыттары биир да бытаан үҥкүүгэ ыҥырбакка кэлбитим. Онтубун боруостуу бараары ыксыыбын, – аҕыйах мас күлүгэр тохтоон баран: «Дьэ туох диигин?» – диэбиттии иннибэр кэлэн сирэйбин одуулаһар. Мин наадыйбатах курдук тутта сатаатым даҕаны табыллыбата быһыылаах.

– Ээ, хайдах кыра оҕо курдук уоскун толлот­туҥ, доҕоор? Оонньоон этэбин дии, – Арыйаан бу тымныыга тоҕо эрэ сылааһын сүтэрбэтэх ыты­һынан иэдэспин сэрэнэн имэрийдэ уонна сүүспүттэн сыллаан ылла. – Чэ, дьиэҕэр бар, аны тоҥуоҥ.

Мин барыахпын баҕарбаппын, өссө күүскэ кууһабын.

– Мин чыычааҕым күнүс атын баҕайытык: «Оҕо­лоо-ор», – дии-дии үөрэтэн бөҕө буолар. Онтон билигин бу бэйэтэ кыра оҕо курдук тоҥоору өсөһө турар, – Арыйаан миигин бэйэтиттэн араара-араара соммун көннөрөр уонна: – Чэ, һэгээр, бар. Сарсын көрсүөхпүт дии, – диэн сыллыы-сыллыы сибигинэйэр.

Мин дьэ, кырдьык да кыра оҕо курдук буола турарбыттан сааппыттыы ытыстарбынан сирэйбин саба туттабын. Ол аайы Арыйаан күлэр эрэ. Дьиэм диэки одуулаһабын – ким да көстүбэт, уу чуумпу. Тиэргэммэр киирэн баран кэннибин хайыспытым киһим биир суон тииккэ өйөнөн көрөн турар. «Покаа, һэгээр!» – таптыыр доҕорум саҥатын дорҕооно иһиллэр-иһиллибэттик охсуллан ааһар. Мин уҥа илиибинэн далбаатаан баран дьиэбэр киирэн хааллым. Киирбитим Аням кинигэ ааҕа-ааҕа остуолга чэй иһэ олорор. Миигин көрөөт ааҕарын тохтотон кэбистэ уонна: «Хайаатыҥ?» – диэтэ. Мин: «…һуох», – диэн муннум анныгар киҥинэйээт хос­пор киирэн хааллым. Кыра оҕо курдукпуттан күлэ санаатым. Мин саҕа дьоллоох киһи бу орто дойдуга бүгүн суох!!!

Муус устар 27 күнэ, өрөбүл.

Үтүө күнүнэн! Суруйбатах да ыраатта.

Арыйаанныын өссө үстэ көрсүһэ сырыттыбыт. Эмиэ соннук ойуурга, уоран. Аням тугу эрэ сэрэйэрэ буолуо да тугу да саҥарбат, ыйыталаспат. Ванесса дьоҥҥо ону-маны тарҕатыа диэн куттана сылдьыбытым, улаханнык саҥарбаппын, ол эрээри бэйэтэ да билэрин биллэрбэт. Ол эрэ туһунан саҥарбат. Мин кинини маҥнай көрөрбөр соччо испэр киллэрбэтэҕим. Бэйэтин мин аҕай дэммит, тоҥкуруун, үөннээх кыыс курдук көрбүтүм. Билигин санаам уларыйбыкка дылы.

Бэҕэһээ кылааспытынан эбиэттэн киэһэ айылҕаҕа бара сырыттыбыт. Эрдэ кими эрэ төрөппүттэрэ ыыппакка, биитэр ыалдьан тахсыбат эбит буоллахтарына, дьэ, бу сырыыга бары муһуннубут. Оскуолаҕа мустан баран чугас баар Хомустаах диэн алааска сатыы барыахха диэн буолла. Баран иһэн Арыйаан дьиэбэр киирэн тахсыам диэн кини олорор уулуссатынан бардыбыт. Тиэргэҥҥэ урут ким эрэ кичэллээх илиитинэн тутан кэбиспит, ол эрээри хаһан эрэ сырдык от күөҕэ өҥүнэн кырааскаламмыта хааргаардахха суураллан тохтон түспүт беседката, кыраһыабай оһуордаах ыскаамыйалара баалларыгар киирэммит олорунан кэбистибит. Арыйаан уһаабата, гитаратын кыбыммытынан начаас тахсан кэллэ. Кэнниттэн ыарытыган баҕайы көрүҥнээх, үрдүк уҥуохтаах буолан баран нүксүллэн кыра курдук көстөр уҥуох да тирии оҕонньор тайаҕар тирэнэн тахсан кэллэ. Кирилиэһи Арыйааҥҥа өйөтөн түстэ. Ааспыт нэдиэлэ бүтүүтэ Арыйаан аҕата сайылыы кэлбитин туһунан эппитэ. Саастаах баҕайы киһи эбит. Билбэт киһи эһэтэ диэххэ айыылаах. Биһиги ойон тураммыт дорооболостубут. Оҕонньор уолан хаалбыт, барбатах балык миинин курдук харахтарынан одууласпахтаан баран, тииһэ суох айаҕынан мичээрдээн кэбистэ.

– Хайа, тоойдойум, учууталгыт ханна байан хаалбытай? – дии-дии барыбытын кэриччи көрөн кэбистэ.

– Дорообо, Афанасий Александрович. Учууталлара бу мин баарбын, Нина диэммин, – иннигэр тахсаммын илиибин ууннум. Кырдьаҕас киһини көрөн туран Нина Ивановнабын диэхпин тылым барбата.

– Ээ, оҕо туйай диибин ээ, – Афанасий Александрович саҥа таһааран күлэ-күлэ кэп-кэтит баппаҕайын уунан, сып-сылаастык илии тутуста. – Кыйачаан баҕайы кыысчаан бу бэдиктэйи үөйэтэҕин дуо-о?

– Ээ, бу бачча улахан дьоһун дьону үөрэтэбин, дьэ, – диэммин хардары мичээрдээтим.

– Аҕаа, тоҥуоҥ, дьиэҕэ киир, – Арыйаан кэлэн аҕатын куура хаппыт саннын бэрт кичэллээхтик сонунан саба бырахта уонна көннөрөн кэбистэ. Онуоха оҕонньор бокоорбут тарбахтарынан эбии көннөрөн биэрдэ. – Биитэр хаалабын дуу?

– Ээйиэ-э-с, бу да уол, бай-бай, – уола саараабыттыы көрөн туран ыйыппытыгар оҕонньор саба сапсыйан кэбистэ.

– Чэйгин өрөн баран тиэрмэскэр куттум, чэйдэ куттан иһээр. Кыра көстөрүүлэҕэ миин буһарбытым. Остуолга уурдум, аттыгар ньуоска баар, иһээр. Мин өр буолуом суоҕа, кэлиэм, – Арыйаан кроссовкатын быатын көннөрөн баана-баана аҕатыгар үгүһү эттэ, онтон аҕатын өйөөн дьиэлэрин диэки хаамтылар. Мин сүрэҕим ытырбахалаан ылла. Оҕолор эмиэ доҕордорун аһыммыттыы көрөн кэбистилэр. Бары да хайдах эрэ кэри-куру буолан хааллыбыт. Уолбут тахсыбытыгар оргууй хому­нан Хомустаахпыт диэки хаама турдубут.

Хомустаах алаадьы курдук кыра, төп-төгүрүк алаас эбит. Кырачаан кыысчаан толору күөрчэхтээх кытыйатын «мэ» диэн утары ууммутун курдук нэлэһийэ сытар күөллээх. Остуол ньуурун курдук көнө алааһы хараҕым наһаа таптыы көрдө.

Тыа уолаттара диэх курдук, биир-биэс эти­тиитэ суох сорохтор уот отторго мас хомуйа ыстаннылар, Сергей икки хочулуогу туппутунан күөлгэ уу баһа киирдэ, Арыйааннаах Вова уот оттор сири кыра чохороонунан хаһан биэрдилэр, күөс өрөргө анаан оллоон оҥордулар. Вова аҕалбыт мангалын туруоран кэбистилэр. Со­рох кыргыттар оҕуруоппут аһын, халбаһылары быс­талаатылар, сорохтор Мариналааҕынан ылларбыт шашлыкпытын кыччатан кырбаатыбыт. Тоҥ сылдьар шашлыгы кырбыы сатаан илиим бөҕүөрэ тоҥмутун иһин, туран оҕолортон ти­рээпкэ дуу, кумааҕы дуу көрдөөтүм.

– Мэ эрэ, Нина… Ивановна, – Арыйаан маҥнай ааппынан эрэ ааттаан баран ситэрэн биэрдэ. Көрбүтүм киһим кыра соттор тэрээпкэ тутан турар. Түһэрбит алҕаһыттан мух-мах тутунна уонна күлэн ылла.

Вова саамай үчүгэйдик шашлык астыыр диэн биир-биэс тыла суох уолбутугар эттээх шампурдары туттаран кэбистибит. Онон, Вова биһикки шашлыкпыт, мииммит буһуор, чэйбит оргуйуор диэри оҕолор волейбол мээчигинэн хортуоска оонньоотулар. Онтон дьэ, ыскаатар тэлгэнэн, илдьэ кэлбит аспытын, күөспүтүн бэлэмнэнэн, шашлыкпытын икки сиринэн өрөһөлүү кутан үөрэ-көтө күлэ-сала аһаатыбыт.

– Үчүгэй да күн буолбут. Хата, халлааммыт туран биэрдэ дии! – Наташа түөһүн муҥунан ып-ыраас салгыны өрө эҕирийэн кэбистэ. – Чэ, эрэ, Арыйааннар, Сайыыналар ырыата ыллааҥ эрэ.

– Ээ, кырдьык даҕаны, – диэн дьэ бары аймана түстүбүт.

Дьоммут утарса да, өр толкуйдуу да барбатылар. Маҥнай төрөөбүт дойдуларын туһунан ырыаны, онтон хас да эмиэ биллэр ырыалары ыллаатылар. Биһиги билэр ырыаларбыт буолан хос ырыатыгар ыллаһабыт.

– Чэ, Арыйаан, аны бэйэҥ ыллаа, – Сайыына доҕоругар мичээрдээн кэбистэ. Оҕолор эмиэ өрө күйгүөрэ түстүлэр.

– Чэ, амыдайым Арыйаан «Доҕотторбор» диэн ырыатын эһиэхэ доҕотторбор анаан ыллыам, – уолбут аҕыйахта гитаратын струнатын тардыалаан ылла уонна оҥостон олорон эрчимнээхтик оонньоон барда.

Сарсыардааҥҥы сарыал баарын тухары

Сүрэхпэр доҕотторум бука бары,

Хас түүнү-күнү атаарбыппыт бииргэ –

Ол барыта ааспыта бу сиргэ…

Ол барыта ааспыта бу сиргэ…

Биһиги эмиэ хос ырыаҕа ыллаһабыт.

– Аны Айыы Уола «Бэлээхтээ» ырыатын, – кыргыттар көрдөһөллөр.

Кэл, эн доҕоруом бу хараҥа түүҥҥэ барыахха,

Бу сулустаах түүҥҥэ иккиэн сэргэстэһэ

хаамсыахха.

Бэлэхтээ эн миэхэ…

Арыйаан бэрт улгум – оҕолор тугу көрдөһөллөр да барытын ыллаан иһэр. Мин сөбүлээн истэр ырыабын «Туйаарыма Куону» кытта ыллаата. Эчи, куолаһа үчүгэйин, үрдүк баҕайы ноталары начаас дабайар.

– Чэ, билигин ыллыыр ырыам бүтэһик. Уонна ыллаабаппын, күөмэйим олороору гынна.

– Иээ, па, бүтэһик даа?

– Өссө, өссө! – Арыйаан доҕотторун көрдөһүүлэригэр күлэн кэбистэ. Эмиэ гитаратын струналарын тардыалаан ылла.

– Бу ырыаны мин бэйэм ыллыам. Эһиги ыллаһымаҥ, истиҥ.

– Айее, дьэ уол тугу эрэ ыллаары гынна ээ. Дьэ, бу бэрт, – Вова доҕоругар хараҕынан имнэнэн кэбистэ.

Арыйаан үстэ гитаратын ытыһынан охсон ылла уонна бэрт истиҥ мелодияны оонньоон саҕалаата:

Сүрэҕим туох баар күүһүнэн

Таптыыбын Эйигин мин,

Эйигин көрсүбүт түгэммиттэн

Олохпун барытын биэрэбин.

Бу түүҥҥү сулустаах кэмҥэ

Бытаан матыыпка уйдаран

Санаам барыта Эн эрэ –

Мин кэскилим, мин таҥарам…

Ыллыырын тухары, хата, маладьыаһыҥ биирдэ да көрөн ылбат. Атын киһиэхэ анаан ыллыыр дуу диэххэ айылаах. Ыллаан бүппүтүгэр ытыспыт тыаһа өрө хабылла түстэ.

– Айабыын!.. Киһини өйдүүр буолуохпуттан Арыйаанныын биир детсакка сылдьыбытым, уон сылы быһа биир кылааска үөрэнним уонна бүгүн кэлэн таптаары гынным, – Валя ытыстарынан сирэйин саба тутта-тутта күлэн бычыгыраата.

– Мин эмиээ-э! – Наташа доҕорун тиийэн санныттан кууһан кэбистэ.

– Оо, туормастар!

– ПЗ-лар! – оҕолор, чуолаан уолаттар күлэн уҥа сыттылар.

– Тоҕо эрдэ таптаабатаххытый, поезд ушел! – Арыйаан Наташаны санныттан кууһан кэбистэ уонна хардарааччы буолла.

Оннук, күлэн-оонньоон бириэмэбитин билбэккэ да хааллыбыт.

– Чэ, оҕолоор, мин барыам сөп, аҕам кэтэстэҕэ буолуо. Хата, бэрт баҕайытык сырыттыбыт, – Арыйаан оҕолорун кэриччи көрөн кэбистэ уонна туран сээкэйин хомуммутунан барда.

– Ээ, кырдьык даҕаны, – дэһии буолла.

– Оттон, чаас да ыраатта эбээт, биһиги эмиэ тарҕаһыаххайыҥ ээ, – Вова тыл көтөхтө. Бары ону эрэ кэтэһэн олорбуттуу, тураммыт сээкэйбитин хомунан, ыллыы-туойа дэриэбинэбит диэки түһүнэн кэбистибит.

Ыам ыйын 3 күнэ, субуота.

Маай бырааһынньыгынан! Сэрэдэҕэ мустаммыт оҕолорбунаан транспарант оҥорбуппут. Онтубутугар «Дьолуо» диэн улахан буукубаларынан суруйбуппут, киэргэппиппит. Биһиги кылааһы от күөҕэ өҥнөөх шариктанаҕыт диэбиттэрэ. Хата, Каратаевтар маҕаһыыннарыгар шарик арааһа кэлбит. Онтон ылбыппыт. Сарсыарда уон чаас­тан кулууп иннигэр бары кэлэҕит диэн буолбута. Биһиги уопсайдар (Люсялаах Октябрь оҕолорунаан, Мариналаах Андрей уонна Аня биһикки) бары аргыстаһан тиийбиппит. Уһаан-тэнийэн уон аҥаар диэки биирдэ саҕаламмыта эрээри, мин Арыйааным да, Вовам да суохтар. Оҕолортон ыйытабын – ким да билбэт. Арыйаанныын бүтэһигин похуот кэннэ көрсүбүппүт. Ол кэннэ суох. Миэхэ бэҕэһээ даҕаны туох да диэбэтэҕэ диэммин муодарҕаатым. Оҕолор иккиэннэригэр эрийэн көрөллөр да, хайалара да ылбаттар. Ыксаан бэйэм эрийдим – сотору Арыйаан ылла. Куолаһыттан утуйа сытарын биллим.

– Хайа, дорообо! Утуйа сытаҕын дуо? – диибин.

– Привет. Ээ, хас буолла?.. – мин хоруйдуур­бун кэтэспэккэ эрэ бэйэтэ чаһыны көрдө бы­һыылаах, муннун анныгар тугу эрэ үөхсэн кэбистэ, онтон: – Билигин тиийиэм. Боочо баар дуу?

– Воваҥ эмиэ суох.

– Билигин туруоран баран тиийиэхпит.

– Чэ, кытаатыҥ, саҕалаан эрэллэр.

– Сэгээр…

– …Тугуй? – ким эрэ истиэ диэбиттии төлөпүөммүн ытыспынан бүөлүү тутабын.

– Маайынан!

– Чэ, сүүр ыл! – кыыһырбыта буолабын эрээри сатаан да кыыһырбаппын, күлэн кэбиһэбин.

Диктор тыл этэн бүтэн, парадтаан хааман эрдэхпитинэ уолаттарбыт матасыыкылынан көтүтэн кэллилэр. Михаил Семенович хараҕын кырыытынан сөбүлээбэтэхтии көрөн кэбистэ эрээри, хата, туох да диэбэтэ.

– Здравстуйте! – Арыйаан кэлэн транспараны тутта.

– Здравствуйте! Хайа, тоҕо хойутаатыгыт бу?

– Ээ, утуйан хаалбыппыт, – Вова кэлэн транспарант биир өттүттэн тутта.

– Шариктаргыт? – Наташа куолаһа хантан эрэ иһиллэн ааста.

– Ээ, умнан кэбиспиппит, – Вова умнубутун бэлиэтээн, кэм да куһаҕан тылы саҥарыах курдук гынан иһэн син, киһи эрэ буоллар туттунна.

– Хата, төбөҕүтүн умнубатаххыт дии, – мин учуутал хааммын киллэрэбин.

Дьэ, хааман саҕалаатыбыт. Диктор оскуола коллективын туһунан саҥаран саҕалаабытыгар бары кулгаахпыт чөрбөйдө быһыылаах. Регионнааҕы саха тылын, литературатын олимпиадатыгар «Унарова Катя, сэттис кылаас үөрэнээччитэ бастакы миэстэлээх. Онус кылаас үөрэнээччитэ Борисова Люба «Инникигэ хардыы» научнай-практическай конференцияҕа саха литературатын салаатыгар иккис миэстэ… Захарова Роза «Инникигэ хардыы» научнай практическай конференцияҕа нуучча литературатын салаатыгар иккис миэстэ…

Онус кылаастар улуустааҕы Николаевскай ааҕыыларга Гран-При хаһаайыннара буоланнар оскуолаларын аатын ааттатыахтарын ааттаттылар!»

Оҕолор уруйдуур-айхаллыыр хаһыылара, ураалара нэһилиэк парадын ылан кэбистэ. Онтон спорка ситиһиини ааттаан эрэллэрэ да, иһиттэх ахсын: «Онус кылаас үөрэнээччитэ Арыйаан Осипов». Онно буоксаҕа бастаабыт, манна тустан иккис буолбут, итиннэ атах оонньуутугар бастакы буолбут диэн ис хоһоонноох. Ол ахсын биһиги кылаас үөрүүбүт муҥура суох. Санаабытыгар, бүгүҥҥү тэрээһин биһиги эрэ кылаас тула эргийэр курдук. Халлааммыт тыаллаах да буоллар бэрт сэргэхтик ааспыта. Нэһилиэккэ быйыл кыһыны атаарыы буолбатах буолан, бу күн кулууп турар киин уулуссатын устун «норуот күүлэйэ» буолбута. Олохтоох дьон бэрэски, итии чэй, кофе, ол-бу салаат атыылыыллар. Маҕаһыыннар уонна Каратаевтар таһырдьа табаардарын таһааран атыы­лаабыттара. Уйба­ныаптар шашлык оҥорон атыылыы тураллара. Кулууптар лотерея оонньоппуттара. Мин, хаһан да, тугу да сүүйбэт киһи, идэбинэн, биэс уон солкуобайдаах лотереяҕа оонньоон ытыс соттон хаалбытым. Быһыйдар, бастыҥнар баҕанаҕа ыйаммыт салапааҥҥа сууламмыт тугу эрэ ылаары ыттан булумахтаһалларын Люся биһикки өрө көрөн турдубут.

– Өктөөп, бар тахсан ыл эрэ! – Люся кэргэнин диэки үөннээхтик кыҥастаһар, онуоха, киһитэ күлэн эрэ кэбиһэр.

– Дьэ эрэ, Егор Петрович тахсан ылара буолуо. Биһиги нэһилиэкпит участковайа! Туораан биэриҥ! Сэлэллэн биэриҥ! – Кулууп Байбала мик­рофону тута сылдьан комментарийдыыр.

Егор Ванессаҕа сонун туттарда уонна форматын сиэҕин өрө ньыппарынан баран баҕанаҕа хатаастан таҕыста.

– Ваау, «человек паук» курдук дии! – аттыбытыгар турар бэһис кылаас уолаттара фантастичес­кай киинэ геройа илэ бэйэтинэн кэлэн кинилэр баҕаналарыгар ыттан эрэрин курдук сөҕө-махтайа көрөн турдулар. Егор салапааны уҥа илиитинэн таарыйда, ылыахча ылбата. Дьон бары хаһыытаһар. «Кытаат! Кытаат!» – дэһэллэр. Онтон сэниэтэ эһиннэ быһыылаах – мичээрдээн мап-маҥан тиистэрэ кылбастылар уонна аллара сурулаан түһэн иһэн баҕана ортотуттан ыстанан кэбистэ.

– Оо, дьэ! Кып-кыранан! – Кулууп Байбала саҥата умайыктанан олорор. Спортивнай ­ком­ментатордартан туох да итэҕэһэ суох. – Дьэ, наһаа үрдүк баҕанаҕа ыйаабыппыт быһыылаах, биир да киһи сатаан ылымаары гынна. Ити, манна диэн эттэххэ, мин бэйэм тахсан ыйаабытым. Арааһа, бэйэм тахсан ыларым буолуо.

Байбал дьээбэтиттэн дьон күлсэн күүгүнэһэр.

– Һы-һы, хара сордоох уола ити ынайбыт искинэн дуо? – биир бокооро кырдьыбыт оҕонньор дьээбэни саҥарабын диэн бэрт үөннээхтик көрөн кэбистэ. Дьон өссө күүскэ күлэн тоҕо бардылар.

– Ээ, дьэ бу уол тахсара буолуо! Оскуола бастыҥ спортсмена Аар-рый-йаан Оосипоо-ов!!!

Олох, били рингэҕэ ыҥырар киһи курдук Байбалбыт куолаһа эмиэ өрө көбдьүөрэ түстэ. Мин соһуйбут омуммар «һа!» диэтим. Онтон Люсям аны ол-бу диэ диэммин. «Чэ, эрэ мин кылааһым оҕотугар ыалдьыахха,» – диэтим. Кыыһым: «Даваай!» – бөҕөтүн түһэрдэ. Арыйаан кууркатын устан Наташаҕа туттаран кэбистэ уонна ытыстарын бэйэ-бэйэлэригэр сууралаамахтаан кэбистэ. Маҥнай баҕананы өрө көрөн одуулаан турда.

– Чэ, доҕоор, таҕыс ыл. Бэйэтэ түһүө суоҕа, күүскэ иҥиннэрбитим мин тахсаммын, – Байбал кэм да дьээбэрэр.

Арыйаан күлэн кэбистэ. Дьону эргиччи көрдө, онтон миигин көрөн ылла уонна мичээрдээтэ. «Акаарычаан!» – дии санаатым. Арыйаан бэрт чэпчэкитик хатаастан таҕыста да биир кэм үөһэ тахса турда. Дьэ, бу дьиҥнээх «человек паук» дии санаатым испэр. Били кыракый уолаттары хараҕым кырыытынан көрөбүн – хайалара да саҥарбат, иккиэн айахтарын атан баран көрөн аҕай тураллар.

Арыйаан баҕана чыпчаалыгар тиийэн баран илиилэринэн-атахтарынан баҕананы кыбыйда уонна эмиэ мин диэки таҥнары одуулаан кэбистэ. Онтон сүр түргэнник хаҥас илиитинэн бириистээх бакыаты хаба тардан ылла. Көрөн турбут дьон бары ураатыы, уруйдуу түстүлэр. Аттыбар турар Люсям икки илиитин өрө ууна-ууна хаһыытаата.

– Ити мин сылдьабын, – били уолаттартан биир­дэрин саҥата иһиллэр.

– Һаа-а ити мин ээ, эн «человек паукпун» диэ­битиҥ буолбат дуо? Ити мин сылдьабын! – биирдэрэ бэрт дөбөҥнүк хардара охсор.

Арай мин испэр төһөлөөх киэн туттан, таптыырым үрдүнэн өссө күүскэ таптаан турарбын ким билиэ баарай. Арай Арыйаан сэрэйбитэ дуу? Баҕанаттан тахсыбытынааҕар өссө түргэнник түстэ уонна бар дьоҥҥо бакыатын өрө көтөҕөн көрдөрдө. Ол ахсын дьон ытыстарын тыаһа өрө хабыллан олорор.

– Туох баар эбитий? – онтон-мантан дьон ыйытар саҥата иһиллэр.

Уолбут бакыаты сэгэтэн көрдө, бэрт дьоллоох сирэйдэннэ уонна биир хаа ботуруону өрө уунан таһаарда. Эр дьон сөхпүт-махтайбыт дуу, ымсыырбыт дуу саҥалара өрө көбдьүөрэ түстэ.

– Ноо, сааҕар барбат буоллаҕына миэхэ биэрээр, – эҥин дэстилэр.

 

Киэһэ идэбитинэн суруйсабыт.

– Эҕэрдэлиибин! Дэриэбинэ саамай сымсата эн эбиккин дии!

– Уонна ким буолуо дии санаабыккыный?

– Ким билэр.

– Участковайы наһаа сөҕөн-махтайан одуула­һа турарыҥ дии, ол иһин күнүүлээбиччэ тахсыбытым. Онтон атын тахсан да бэрт.

– Чэ, эмиэ киһиргээтэ. Мин кинини одуулас­патаҕым ээ.

– Оннук буолбаккаҕын…

– Оннук!

– Мм… чэ, ити хааллын. Аҕынным аҕай.

– Мин эмиэ…

 

Өрөбүллэр буолан дьиэбэр сытабын, арыт ыалларбар тахса сылдьабын. Кыайыы күнүнээҕи сценарийы суруйарга көмөлөс диэбиттэрэ. Онтубун бэчээттиибин. Сотору-сотору уолаттар матасыыкылларын тыаһа өрө бирилээн ааһар да, Арыйаан онно суох. Аҕата кэлиэҕиттэн мээнэ дэриэбинэни мээрэйдиирин тохтоппут. Били быһылаантан сыл ааста да, мин туох да дакаастыыры булумаары гынным… Кырдьыгы хайаан да өрөгөйдөтүөм диэбитим да, хаалаары гынна. Ээдьиктэн ол сылдьыспыт атын нэһилиэк уолун ыйыппыт киһи. Булан кэпсэттэххэ табыллыыһы…

Ыам ыйын 10 күнэ, субуота.

Кыайыы күнүнэн! Бэҕэһээ Кыайыы болуоссатыгар үөрүүлээх быһыыга-майгыга тэрээһин буолбута. Нэһилиэккэ суос-соҕотох хаалбыт сэрии бэтэрээнэ, үс тыыл бэтэрээнэ, сэттэ сэрии кэмин оҕолоро бааллар эбит. Онус, уон биирис кылаас уолаттара форма кэтэннэр тэрээһин иннинэ тыыннаах көрүдүөр буолан турбуттара, кырдьаҕастарга туралларыгар-олороллоругар илии-атах, күүс-көмө буолбуттара. Хата, халлаан туран биэрэн кырдьаҕастар барахсаттар налыччы үөрэ-көтө бырааһынньыктаатылар. Нэһилиэк баһылыга, бэтэрээннэр сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлэ уонна Михаил Семенович тыл эппиттэрэ. Мин оҕолорум Сергей Борогонскай «Улуу Ильмень» хоһоонун аахпыттара, кыра кылаас оҕолоро «Суох буоллун сэрии» ырыаны ыллаабыттара.

Помолчим над памятью людей,

Тех, кого мы больше не увидим,

Не услышим тех, кто жизнью всей,

Вместе с нами в день грядущий вышел!

Диктор кутурҕан музыкатыгар доҕуһуоллатан Левитан Сталинград араадьыйатыгар иһитин­нэрбит хоһоонун аахпытын кэннэ, метроном тыаһа биһиги эйэлээх олоххо олорорбут туһугар олохторун толук уурбут буойуттар кэриэстэригэр анаан охсон барбытыгар бары уку-сакы туттан турдубут. Арыйаан кэлэн били сэрии бэтэрээнэ барахсаны өйөөн туруорда. Оҕонньор уолан хаалбыт харахтарыгар төһөлөөх эрэй, төһөлөөх сор көстөн ааспыта буолуой… Куолайбын бэрт кытаанах туох эрэ кэлэн бүөлүү турунан кэбис­питин ыйыста сатаатым, атын си­ри көрүтэлээбитэ буоллум. Метроном кэнниттэн пааматынньыкка гирлянда ууруутугар кыр­дьаҕаһы эмиэ ааттаатылар. Арыйаан кэлэн туруоран эрдэҕинэ аттыгар олорор эмээхситтэр: «Ээ, барахсан олордун, сатаан ыттыа суоҕа, сылайыа», – дэстилэр. Онуоха оҕонньор сэниэтэ суохтук бэйэтэ үнүөхтээн тура сатаата. Арыйаан хайыыбын диэбиттии көрөн ылаат, бэтэрээни хонноҕун анныттан бэркэ сэрэнэн өйөөн ылан гирлянда сытар сирин диэки илтэ. Кырдьаҕас барахсан сүһүөҕэ уйбакка сап-салыбырас буолбут атахтарынан уолга өйөтөн иннин диэки дьулуһарын көрөн сатаан туттумматым. Хараҕым уута халыйан иэдэһим устун субуруйан түспүтүн ытыһым көхсүнэн соттон кэбистим.

Миитин кэнниттэн кулуупка кырдьаҕастары аһаппыттара. Киэһэ оскуола оҕолорун уонна нэ­һилиэнньэ туруоруутунан кэнсиэр буолбута. Мин хорга турбутум. Арыйаан эмиэ хорга баара. Өссө хоһоон аахпыта, сыаҥкаҕа сэриигэ баран эрэр саллааты бэрт итэҕэтиилээхтик оонньообута, эр дьон ансаамбылыгар кытта киирбит этэ. Кинини көрдөхпүнэ сүрэҕим устун сып-сылаас туох эрэ биллибэт дьикти сүүрээн сүүрүгүрэн ааһар. Төһө кыалларынан көрбөккө буола сатыыбын – суох, табыллыбат… Этэргэ дылы, ыалдьартан илии, таптыыртан харах арахпат… Оттон Арыйаан маладьыас. Мин диэки хайыһан да көрбөт. «Арааһа, кини миигин таптыыр диэн түһээбиппин дуу?» –диэххэ айылаах.

Кэнсиэр кэнниттэн кырдьаҕастары оскуола, дьаһалта массыыналарынан дьиэлэригэр илдьибиттэрэ. Арыйааны онно илдьэ барбыттара. Мин Люсялааҕы кытта дьиэлээн истэхпинэ ватсап кэллэ. Кини эрэ ыыттаҕына итинник тыаһыыр… Истибэтэҕэ буола-буолабын дьиэбэр диэри соннук тиийдим. Ааммын аһан киирээт да, төлөпүөммүн хостоотум. «Тиийэбин?»

Чаас уон аҥаар буолбут. Арыйаан аҕата кэлиэҕиттэн көрсүһэ сатааччыта суоҕа, буолаары буолан бачча хойут. «Оттон аҕаҥ?» – диэн ыыттым.

«Аскалон кэлбитэ. Убайын кытта олоро түһүө буо», – диэбит. Онтон начаас: «Чугаһаатым, халыҥнык таҥнан тахсаар», – диэн кэллэ. Дьикти баҕайы, мин кини аттыгар киниттэн балыс курдук буолан хаалабын. Кини наар миигин харыстыыр аакка сылдьар. «Халыҥнык таҥын», «Аһаа», «Сарсын эрдэ тураҕын дии, утуйан сынньан»…

Таһырдьаттан сабыс-саҥа киирбит буоламмын тугу да эбии таҥныбатым. Тахсан иһэммин сиэркилэ иннигэр тохтоон ыллым. Таайта­рыы­лаахтык мичээрдээбит харахтарыгар дьол кыымнара тырымнаспыттар… Бу турар кыыс биир сыл анараа өттүгэр «таптал» диэтэхтэринэ: «Хан нык айымньыга баары этэҕитий?» – диирэ. Ол бэйэтэ бу – таптыыр уонна таптатар дьоллоох…

Ким да суоҕун билээри уҥа-хаҥас одуулаһаат, күрүө быыһынан тахсан ойуурбар бардым… Арыйааным кэлэн турар эбит. Дьиэтигэр даҕаны таарыйбатах. Байыаннай формалаах сылдьар.

– Аҕыннахпыын, – Арыйаан утары кэлэн кууһан ылла. Кини кэтит, сып-сылаас түөһүгэр иэдэс­пин даҕайан, харахпын симэбин. – Нинаа, мин… мин эйиэхэ биири этэрдээхпин…

– Мм, мин эмиэ эйиэхэ биир улахан суолталааҕы этэрдээхпин, – бу үүммүт чуумпуну үр­гү­түмээрибин оргууй сибигинэйэбин.

– Чэ, эн маҥнай эт, – хаһан эрэ аҕам төбөбүттэн имэрийэрин курдук сып-сылаас ытыстарынан баттахпын оргууй имэрийэн ылла. Миэхэ сып-сылаас, дууһабар уу нуһараҥ. Бу кэмҥэ кини уонна мин эрэ баарбыт. Хайдахтаах да тымныы хаарыйбат, хайдахтаах да кыһалҕа кыһарыйбат. Сирэйбин кини форматыгар өссө кистии тутабын. – Этиий, сэгээр?

– Таптыыбын аҕай, – хаһан да эрдэ эппэтэх тылларбын иһиллэр-иһиллибэттик сибигинэйэн кэбистим. Ким эппитэй «таптыыбын» диир ыарахан диэн? Кырдьык, сүрэҕи тобус-толору истиҥ иэйии толорон кэбиһэр, тыынарга кытта ыарахан курдук буолар эбит. Хайаан да таптыыры билиннэххэ биллэ чэпчииргэ дылы эбиккин.

– Туох диэтиҥ? – Арыйаан эмискэ миигин бэйэтиттэн тэйитэн кэбистэ уонна төҥкөйөн борук-сорукка уоттааҕынан көрөн турда. – Туох диэтиҥ?

Мин кини чох хара харахтарын утары көрөртөн наар толлорго дылыбын. Кыбыстыбыт кыыстыы умса туттан кэбистим: «Таптыыбын аҕай ээ…» – хат хатылаан сибигинэйэбин. Санаабар, кини билигин миигин үөрэн ыга кууһуо, «мин эмиэ» диэҕэ дии санаабытым. Арай, уолум миэхэ көхсүн көрдөрөн чочумча умса туттан турда, суунан эрэр киһилии сирэйин сууралаамахтаата, ол кэннэ сэниэтэ суохтук мастан өйөнөн, тоҥ сиргэ олорунан кэбистэ. Мин күүппэтэх өттүбүттэн барыта эргийэн хаалан оннубар силис тарпыт мас курдук таалан турдум. Ол турдахпына Арыйаан эмискэ ойон туран чугаһаан кэллэ, бэйэтигэр ыксары да ыксары тардан, ыга кууһан ылла. Соннук хайабыт да биир тылы мүччү ыһыктыбакка силбэһэн турдубут. Онтон… иэдэһим устун сып-сылаас хараҕын уута халыйан түстэ…

Арыйаан миэхэ тугу эрэ этиэх буолбутун дьиэбэр киирэн баран биирдэ санаабытым. Санатан суруйаары гынан баран туттуммутум. Хаһан эрэ бэйэтэ этиэ…

Ыам ыйын 14 күнэ, сэрэдэ.

Ээдьиги көрүстүм. Тиэргэнигэр тиийэн баран киириэхпин саараан турбутум, хата, киһим бэйэтэ утары тахсан кэллэ. Мин дьолбор, быһыыта, өйдөөх.

– Эдик, – илдьиркэй тирии кууркатын нэлэккэйдэммитинэн киһи турар диэн хайыһан да көрбөккө, маҕаһыын диэки саллырҕайдаан эрдэҕинэ ыҥыран ыллым. Киһим хараҕа мөлтөх дуу, хайалара ыҥырар диэбиттии чочумча одуулаан турда. – Нина Ивановнабын.

– Тугуй эмиэ? – мин кэлбиппин сөбүлээбэтэҕэ куолаһыгар биллэн ааста.

– Биир ыйытыыга хоруйдуоҥ буолаарай?

– Ыйыт оттон! Ыксыыбын мин!

– Былырыын оскуолаҕа киирэргитигэр эн, Арыйаан уонна өссө биир киһи баара үһү. Ол кимий?

– Тоҕо мин ону эйиэхэ этиэхтээхпиний? Тугуй эн, бөх буоллуҥ да? Доппуруостаама миигин! – төһө да киһи аахсан тэҥнэспэт киһитэ буолбутун иһин, өһүргэнэммин утары кырыылаах соҕустук хардарыахча гынным эрээри, арыычча туттунан сымыһахпын быһа ыстаатым.

– Эдик, баһаалыста… – итинтэн ордук туох да диэн быһаарыахпын булбакка таалан турдум. Хата, киһим, хайа таҥарата үтэйбитэ буолла, сирэйэ-хараҕа сымнаан хаалла уонна миэхэ чугаһаан кэллэ.

– Тимон диэн уол. Ээ, оттон… Коля диэн, Тимофеев. L-тан сылдьар. – Ээдьик эмискэ миэхэ ынан кэллэ уонна тоҥолохпуттан сүр күүскэ харбаан ылла. – Только миигин эппитэ диэҥ да сэрэн. ­Миигиттэн сир анныгар да киирэн саһыаҥ суоҕа!

Ээдьик этэрбин этэн бүттүм диэтэ быһыылаах, эр­гиллэ түстэ да, маҕаһыынын диэки күрдьэ турда.

Мин сыаналаах информацияны ылбыт киһи буо­ламмын умнубатарбын ханнык диэбиттии: «Коля Тимофеев… Коля Тимофеев…» – диэн ботугуруу-ботугуруу оскуолам диэки бара турдум.

 

…Утуйаары сылдьабын. Информатик учууталтан: «L-ҕа кими эмит билэҕин дуо? – диэбиппин: «Төрөөбүт нэһилиэгим дии,» – диэн соһутта.

– Тимофеев Коля диэн уолу билэҕин? – бу ыйытыыбар Илья муодарҕаабыттыы көрөн кэбистэ.

– Тимофеев Коля да? – чочумча толкуйдаабыттыы биир сири көрөн олордо, онтон төбөтүн быһа илгистэн кэбистэ. –Такого не помню. Баҕар саҥа кэлбитэ буолуо. Я там давно уже не был.

– Арба Тимон диэн ааттыыллар быһыылаах, – санаан кэлэммин ыйытабын.

– Аа, Тимон дуо? Ээ, кстати Коля диэн этэ дии, аата, – Ильям хата билэр киһитэ буолан хаалбытыттан чэпчии түстүм.

– Он … Ну… в общем местный бандит, пьяница диэххэ сөп. А что?

– Ол уол… былырыыҥҥы быһылааҥҥа кыттыгастаах… Оскуоланы алдьатан киириигэ, Тамара Прокопьевнаны атаҕастыылларыгар…

– Тот таинственный третий? А ты откуда это ­знаешь? Оннооҕор полиция ону билбэт дии? – Илья соһуйбут омунугар бэл ачыкытын уһулла, куолаһын кыччатан сибигинэйэ былаастаан ыйытта.

– Оо, Илья, мин ону кимиэхэ да этэр кыаҕым суох, баһаалыста, ыйытыма, – Ээдьик ынырыктаах сааныытын санаан кэллим.

– Арыйаан сам в этом признался?! – Илья сүрдээх сонуну истибиттии өмүрдэ, харахтара биэстээх харчы курдук төгүрүһэ түстүлэр.

– Илья-аа, ыйытыма сөп, этэр кыаҕым суох.

Илья иилэн ыларым суох диэтэ быһыылаах, илиитин даллах гынна уонна мичээрдээн кэбистэ.

– И что ты собираешься делать?

– L-ҕа бараммын ол уолу көрсөн кэпсэтээри гынабын.

Илья күлэн тоҕо барда.

– Ты? С ним? Ниин, н-ну не смеши меня, а? Аһаа, щас. Он с тобой поговорит.

– Ол тугуй, киһи айах атан кэпсэппэт киһитэ дуо? – мин Илья күлбүтүттэн өһүргэнэ санаатым.

– Чэ, оонньоон диэн кини сылдьыспыт үһү, ммм… дьэ, ол конченай бандикка тиийэҥҥин туох диигиний? «Это ты в прошлом году вместе с моим учеником учительницу обидели?» – диигин дуо?

Кырдьык даҕаны, тиийэммин туох диибиний диэн санаа охсуллан ааста.

– Оччоҕуна ити дьыаланы таах хаалларан кэ­биһэбин дуо?

– Дело уже закрыто же. Я не понял, ты что хочешь, чтобы Арыйана обвинили?

– Суох, төттөрүтүн. Кини онно суох этэ. Ону дакаастыы сатыыбын.

– Ты там свечку держала, я не понял? Откуда такая уверенность? Чэ, сөп, буруйа суох да буоллун. Полиция то же самое сказала. Ары­йаан ол кэмҥэ интернакка сыппыт диэн и воспитатели, и воспитанники интерната в один голос твердили. У него железное алиби. Буруйа суох диэн доказали. Ол үрдүнэн, ну чего же ты еще хочешь? Все уже забыто.

– Суох. Арыйааны буруйа суох диэн полиция саппыт дьыалатыгар эрэ сурулла сылдьар. Уонна Михаил Семеновичтан саҕалаан бары оскуола үлэһиттэрэ, олор истэригэр эн эмиэ кинини буруйдаах дии саныыгыт. Маны ааһан, Юрий Поликарпович кытта инньэ диир. Тамара Прокопьевна кырдьыгы хара балыыр саба бүрүйдэ диэн уурайан барбыт. Кини Арыйааны көрбүтүм диир. Чопчу кини этэ диир. Манан эрэ бүппэт, бүтүн бу N нэһилиэгин олохтоохторо Арыйаан сылдьыбыта дииллэр. Ону баара Арыйаан чахчы буруйа суох. Мин ону дакаастаары гынабын. Тамара Прокопьевна хара балыыр, сымыйа хотто диир эбит буоллаҕына, дьиҥ кырдьыгы өрөгөйдөтүөхпүн баҕарабын мин, Илья-аа!

– Айыкка да, киинэ курдуккун дии, – Илья үөн­нээхтик ымманыйан кэбистэ. Мин быһааран да туһам суох диэммин информатика хоһуттан тэс­килии охсорго сорунан оннубуттан ойон турдум.

– Чэ, чэ, Нина, кыыһырыма. Эт эрэ эн миэхэ, Арыйаан буруйа суоҕун эн хантан билэҕин?

– Билэбин. Просто билэбин… Туох да дакаастыыр ураты сонунум суох буолан баран…

– Һм… Оттон ол Тимон туһунан хантан биллиҥ? – бу ыйытыыга мин Эдиктиин кэпсэппитим туһунан этэн биэрдим.

– Эдик хайаан эйиэхэ арыллан биэрбитэй? Полицияҕа олох өйдөөбөппүн диэбит этэ. Ол атын нэһилиэк уолун аатын буолуохтааҕар, хайдах дьүһүннээҕин да, не помню диэбит этэ дии. Говорят, до такой степени был пьян, что и правда ничего не помнит.

– Миигин аптаах дии саныыргын дуу, дьон санаатын ааҕар дьоҕурдаах дииргин дуу бэйэҥ бил. Хайаан миэхэ арыллыбытын мин бэйэм да билбэппин… Илья?

– Тугуй?

– Баһаалыста…

– Ээ, ээ, не надо меня в это дело втягивать… – уолум атаҕынан тэбинэн, көлөһөлөөх кириэһилэтин кырдьык-хордьук миигиттэн тэ­йитэр. Мин ааттаспыттыы көрөбүн уонна мичээрдиибин. Уолум туттуммата быһыылаах, күлэн кэбистэ. – Я вот честно, вообще не понимаю, чего ты добиваешься. Но так и быть. Говори, что надо делать…

Субуота киэһэ Илья массыынатынан L-ҕа барар буоллубут.

Ыам ыйын 17 күнэ, субуота.

Күннээх халлааным хара былытынан бүрүлүннэ. Сырдык хараҥаны хотуо, кырдьык өрөгөйдүө диэн муҥнаммытым. Дьэ, баҕам хоту ол кырдьыгым өрө күөрэйэн таҕыста. Ол эрээри санаабытым, эрэммитим курдук сырдык ыраас ­буолбатах эбит. Кирдээх, хараҥа буолан биэрдэ…

Бүгүн Илья биһикки сарсыарда уруоктарбытын биэрээт, эбиэттии охсоот L-ҕа айаннаабыппыт. Арыйааҥҥа Ильялыын улуус киинигэр бардыбыт диэн смс суруйан, олоҕо суохтук албыннаан кэбиспитим.

– Я у брата спросил, сказал он там, в деревне живет, – Илья массыынатын үрдүк суолга таһааран, сыыйан иһэн оргууй кэпсиир.

– Тоҕо ыйытаҕын диэбэтэ дуо? – мин улахан кистэлэҥи үгүс киһи билэн, дьыалабыт хаахтыйыа диэн куттанабын.

– А нет, спросил между делом, наадыйбатаҕа, – киһим эрэннэрэрдии уун-утары көрөн кэбистэ.

L – биһиги нэһилиэкпититтэн чугас сытар дэриэбинэ. Сүүрбэччэ мүнүүтэ айаннаабыппыт дуу, суоҕа дуу – начаас тиийбиппит. Илья олоро сылдьыбыт дэриэбинэтэ буолан, бу диэкинэн Коля Тимофеев дьоно олороллоро диэн удумаҕалатар эбит. Биир самнайбыт олбуордаах күн уотугар дэлби харааран хаалбыт эркиннэрдээх кыра дьиэ­ҕэ кэлэн тохтоотубут.

– Хайыыбытый? – Илья саараабыттыы ыйытар.

– Киириэххэ, – мин бэрт сорунуулаахтык ааммын аһан тахсан эрдэхпинэ Илья тоҥолохпуттан тардан, төттөрү олордон кэбистэ.

– Нина! Акаары быһыылааххын, эн. А вдруг их там несколько. Арыгылыы олорор буоллуннар?

– Оччоҕо маннык олороору кэлбиппит дуо?

Ол курдук мөккүһэ олордохпутуна дьиэ аана тэлэллэ түстэ уонна оҕо баҕайы дьүһүннээх, сырдык бааһынай уол тахсан, биһиги массыынабытын супту одуулаан турда.

– Ити сылдьар Коля Тимофеев.

– Һа, ити да? – мин баччалаах оҕоттон куттанан салыбырыы олорор коллегабын сэнээбиттии көрөн кэбистим. Массыына аанын аһан тахсан иһэм­мин Ильяҕа: – Эн манна олор, мин начаас, – диэтим.

Коля мин тахсыбыппар тэлгэһэтин күрүөтүгэр утары кэллэ.

– Дорообо, – мин киниэхэ күрүөҕэ утары кэлэн турдум.

– Дорообо, – уол муодарҕаабыттыы кыҥас­таһар.

– Коля Тимофеев диэн эн дуо?

– Мин, ону? – Коля соһуйан хаалла.

– Сололооххун дуу, мин эйигин кытары кэпсэтэ түһээри гыммытым.

– Тугу кэпсэтээри? – уол тугу эрэ куһаҕаны сэрэйбиттии сирэйэ кырыыланан хаалла.

– Мин… N-тан кэллим. Учууталбын…

– И че? – уол уоһун аҥар муннугунан күллэ уонна тугу да өйдөөбөтөҕө буоларга дылы гынна.

– Былырыын… былырыын тахсыбыт биир быһылааҥҥа мин туох да буруйа суох үөрэнээччим буруйга, сэмэҕэ тардылынна. Мин кини буруйа суоҕун дакаастыахпын баҕарабын.

– А чего ко мне-то приехала? А мне-то что? – уол ити тылларбын ыстыык үөһэ түһэрдэ.

– Коля… эн онно баарыҥ дии. Мин баара-суоҕа дьиҥнээҕи билээри гыммытым.

– Ким инньэ диирий? Аа? – уол күрүөнү сибилигин биирдэ ойон тахсан, миигин үлтү сынньан кэбиһиэх курдук оргуйан кэллэ. Онуоха, Илья массыынатын аана сэгэс гынна.

– Коля, мин эйигин буруйдуу да, хайыы да кэлбэтим. Мин үөрэнээччим онно чахчы суох этэ диэни истиэхпин баҕарабын. Баһаалыста көмөлөс.

– Ты че, думаешь, что я там был? Тугуй миигин бөхтөргө туттараары гынаҕын да? – уол тииһин быыһынан сыыйан кэбистэ.

– Суох. Мин көннөрү билиэхпин эрэ баҕарабын.

Коля эмискэ күлэн тоҕо барда. Акаары киһи курдук туох да суолтата суох уһуннук күллэ. Мин хайдах да быһыыланыахпын билбэккэ таалан турдахпына эмискэ тохтуу биэрдэ уонна сып-сытыытык утары көрөн кэбистэ.

– Чэ, киир, – диэтэ уонна эмиэ күлэн ылла. Мин Илья диэки көрөн ыллым. – Киир-киир, куттаныма. Ытырыам суоҕа. Дьиэбэр да киллэрбэппин. Ол ыскаамыйа баар, онно баран олоруох. Ухажеруҥ көрөн олорор сирэ. Если что түннүгүн түһэрэн, баспын хампы ытан кэбиһиэ буоллаҕа дии. Мм? Саатар травматика укта сылдьар ини?

Мин илиибинэн Ильяны олор диэн сапсыйан кэбистим уонна күрүөнү төҥкөйөн тэлгэһэҕэ киирдим. Дьиэни утары турар ампаарга өйөннөрү ууруллубут ыскаамыйа турарыгар тиийэн олордум. Коля миэхэ утары кэлэн турда.

– Чэ, кофе, чэй предлагайдаабаппын. Ыйыт, – диэтэ.

Мин сиэппиттэн суотабайбын таһаардым уонна Арыйаан хаартыскатын буламмын киниэхэ утары ууннум.

– Бу уол… ол күн баара дуу?

Коля одуулуу да барбата, барбах көрөн баран эмиэ күллэ уонна бэрт соһуйбут куолаһынан: «Бу дуо, эн үөрэнээччиҥ?» – диэтэ. Мин сөбүлэһэрбин биллэрэн тоҥхох эрэ гынан кэбистим.

– Өссө диэ-э! – соһуйбут омунугар ытыстарын охсунан кэбистэ. – Хайаан оскуолаттан үүрүл­лүбэтэҕэй?

Коля эмиэ күлэн ылла. Мин уйабар уу киирдэ. Ээдьик баара диир. Бу уол эмиэ.

– Баар этэ дуо?

– Нее, не может быть, чтобы он в школе учился, – Коля баһын быһа илгиһиннэ.

– Оччоҕо… кини оскуолаҕа үөрэммэт этэ дуо?

– Нее, ну… үөрэнэр быһыылаах этэ. Но он практически не учился. И после того раза ама хайаан үүрбэтэхтэрэй? Что вообще с учителями происходит? Или он у вас там самый цветной, крутой дуу?

– Кини үөрэнэр. Үчүгэйдик үөрэнэр. Туох да күлүгээн да, бандьыыт да буолбатах, – эмискэ тирээн кэлбит хараҕым уутун туттуна сатаан чыпчылыҥнаан ыллым. – Кини онно суох этэ…

Коля мин иннибэр быар куустан турда.

– Что правда, то правда. Оттон, киһилии киһи буолбут буоллаҕына бэрт буо. Ол эрээри, саарбаҕым салыбырыыр ээ, кини курдук… хулиган, кини курдук ханна да, туохха да баппат киһи сырдык суолу тутуспута буолуо диэн, – Коля саннын ыгдах гынна уонна дьиэтин диэки бара турда. Мин истибиппин итэҕэйбэккэ өр таалан олордум. Хараҕым уута босхо барбы­тын туттуна сатаан баран, тобукпар умса түһэн ытаан бардым.

– Слышь, извини, ничем не могу помочь. Он там был. Я вот только не понимаю, чего ты так паришься о нем?.. – Коля төннөн кэлэн, икки илиитин сиэптэригэр уктан туран сүрдээх наҕыллык эттэ. – Онтон мин онно сылдьыбыппын по любому били Ээдьик диэн уолгут эппит буолуохтаах дии? Чэ, сырыттын, ол акаары тыла диэхтээн… Хаар диэбитэ уу, уу диэбитэ хаар… Да вот если узнаю, что менты меня ищут… Дорогая, тебе не поздоровится… Өйдөөтүҥ дии?

Коля дьиэтигэр киирбитигэр ытыстарым көхсүнэн хараҕым уутун соттон кэбистим уонна мас­сыынаҕа бардым.

– Хайа?

– Баара үһү. Сылдьыспыт…

Ыам ыйын 19 күнэ, оптуорунньук.

Арыйаанныын аны бииргэ буолбаппын. Дьэ, дьиҥнээх сирэйин арыйда. Мааскатын уһулла. Аны кини миигин билиэн да баҕарбат. Аны кини миигин абааһы көрөр. «Биир нэдиэлэнэн манна суох буолаар», – диэбитэ… Онтон мин? Мин кинини абааһы көрөбүн дуо?

Ыам ыйын 21 күнэ, сэрэдэ.

Акаары да эбиппин. Таптал баар диэн түмүккэ кэлбитим. Суох эбит… Кырдьык диэн баар дии саныырым… Эмиэ суох эбит… Кинигэҕэ эрэ эбит… Онтон бу олоххо, биһиги үйэбитигэр, Арыйаан эппитигэр дылы, ханнык да кырдьык өрөгөйдөөбөт кэмэ эбит.

Арыйаан… мин эйиэхэ олус итэҕэйэрим. Мин кимиэхэ да эрэммэтэҕим курдук эйиэхэ эрэнэр этим. Хайа да түгэҥҥэ эн диэки буолуохпун баҕарарым. Ону эн… ону эн ааспыкка: «Мин сылдьыбытым, мин Тамара Прокопьевнаны суулларбытым, ол кэннэ мин барыларын айахтарын бүөлээбитим», – диэн ынырыктаах тыллары быһа баргыытаан кэбиспитиҥ…

Чахчы эбит. Оччоҕуна хайа суобаскынан киһини утары көрөн тураҥҥын мин суоҕум диэбиккиний? Хайа сирэйгинэн кылааһыҥ оҕолорун, баспытааталлары: «Миигин интэринээккэ баара диэриҥ», – диэн албынныырга күһэйбиккиний?! Ама, бу дуо, мин таптаабыт киһим??? Ама, маннык хара санаалаах киһини өйүү-убуу сатаабытым дуо??? Ама маннык киһини таптаабытым дуо?

Ыам ыйын 22 күнэ, чэппиэр.

Үөрэх бүттэ… Бүгүн киэһэ туох эрэ көлө булан бу дойдуттан барбыт киһи…

Ыам ыйын 23 күнэ, бээтинсэ.

Михаил Семенович уон бииристэр БКЭ-лэригэр экзамеҥҥа олоруоҥ диэбитин аккаастаан баран, тугу да быһаарбаккабын хаһыытаппытынан тахсан бардым…

Киэһэ таксим кэлиэхтээх…

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *