ТӨҺӨ ДА КӨҤҮЛ ОЛОХ КЭЛБИТИН ИҺИН…

Билигин кини эбээ, сиэннэрдээх. Кыыс сиэнэ устудьуоҥка, билсэр уоллаах, холбоһуох буолаллар. Кыыс ийэтиттэн тугу да кистээбэт, олус иллээхтэр-эйэлээхтэр. Ийэтэ, эбэтэ кыыстарыгар сөбүн көрөн сүбэ-ама буолаллар.
Оттон эбээ Надя сыта-тура бэйэтин кэмигэр кыыс оҕоҕо сыһыан хайдаҕын туһунан ырыта санаан тахсар. Надяны ийэтэ кэргэнэ суох сылдьан оҕоломмут. Кэлин хороччу улаатан эрэр кыыһы татым санаалаах эр дьон күлүү гыналлар этэ: «Надя, аҕаҥ аата кимий, билэҕин дуо?» – диэн тылларынан оонньуулларыттан олус кыбыстар этэ. Дьиҥинэн, дэриэбинэҕэ кини аҕата ким буоларын бары билэллэрэ уонна кыыс оҕону харыстаабакка соруйан дьээбэлииллэрэ. Надя аҕатын таһыттан абааһы көрөр этэ. Кэлин ийэтэ кэргэн тахсыбыта, бырааттар, балыстар төрөөбүттэрэ, Надя түбүгэ элбээбитэ, ийэтигэр көмөлөһөрө. Кииринньэҥ аҕата итирдэҕинэ ийэтин: «Көссүүгэр бар”, – дии-дии хаҕыстык сыһыаннаһара, ардыгар илиилиирэ, ол иһин Надя кинини ончу сөбүлээбэт этэ.
Надя улаатан бэйэтин көрүнэр үчүгэйкээн кыыс буола улаатан испитэ. Таһынааҕы уолаттар харахтарын хатыыллара. Биирдэ Надяттан сааһынан улахан уол Коля дьиэҕэ киирэн кэлбитэ, Надя соҕотоҕуттан эрдийэн кыыһы кууһан ылан сыллыы сатаабыта, кыыс мүччү туттаран оҕо пеленкатынан сирэйгэ биэртэлээбитэ уонна: «Таҕыс, бар, куһаҕан уолгун», – диэбитэ. Коля табыллыбатаҕыттан таһырдьаны былдьаспыта. Бу уол кэлин Ленинград куоракка үөрэнэ барбыта, Надя онус кылааска үөрэнэ сылдьан киниттэн сурук туппута, онто: “Суруйсуох, мин эйигин өрдөөҕүттэн сөбүлүүбүн, эн ону билэҕин, урукку куһаҕан быһыыбын бырастыы гын, доҕордуу буолуохха”, – диэн ис хоһоонноох этэ. Надя эппиэт суругар: “Аны суруйума, мин эйигин сөбүлээбэппин, устудьуон кыргыттар элбэхтэрэ буолуо, чугастыы кими эмэ кытта доҕордос”, – диэн эппиэт ыыппыта. Коля ити сурук кэнниттэн уонна хаһан да Надяҕа чугаһаабатаҕа, кэргэннэммэккэ кырдьыбыта.
Надя бэйэтэ соҕотоҕун аймахтарын билсэ атын бөһүөлэктэргэ, оройуон киинигэр сылдьыталыыр буолбута. Ийэтэ үөрэҕэ суох буолан, күннээҕи түбүгүттэн ордубакка оҕолорун кытта соччо кэпсэппэт, түҥкэтэх курдук этэ. Кыргыттар бэйэлэрин билиилэринэн-көрүүлэринэн улаатан испиттэрэ.
Сэттис кылааһы бүтэрэн баран Надя ыһыах кэнниттэн убайын аахха күүлэйдии барбыта. Убайа уһун уоппуска ылан табаарыһын дьиэтигэр олорсор этэ. Табаарыһа летчик Петр, дьахталлар сөбүлүүр киһилэрэ этэ. Пааркаҕа үҥкүү кэнниттэн дьиэтигэр кэлэн походнай ороҥҥо утуйуохтаах этэ. Убайа ороҥҥо Надя утуйарын курдук дьаһайбыт этэ. Надя ороҥҥо бүрүнүөҕүнэн бүрүнэн туох да быычалаабатын курдук суорҕанынан эринэн сыппыта. Петр кэлээт киниэхэ ыксалаһан сытыспытынан барбыта, суорҕаны арыйа сатаабыта да кыайбатаҕа, суорҕан нөҥүө имэрийэн-томоруйан көрбүтэтэ да, туох да туһа тахсыбатаҕа. Ити курдук сыппалыы түһэн баран походнай оронугар сыппыта, сотору буолан баран мунна тыаһаан киирэн барбыта.. Сарсыарда эрдэ туран Надя дьиэтигэр хомунан барбыта. Надя ити түбэлтэлэри кимиэхэ да кэпсээбэт, сэһэн оҥостубат этэ, тоҕо диэтэххэ, олус сааттаах курдук саныыра.
Надя онус кылааһы бүтэрэн холкуоска ыанньыксыттаабыта, ньирэй көрбүтэ. Сынньалаҥар саас оройуон киинигэр бара сылдьыбыта. Төттөрү кэлэригэр суол кытыытыгар куоластыы турдаҕына массыына “хорус” гына түспүтэ, суоппара нуучча эбит этэ. Надя салла санаабыта, ону көрөн суоппар уоскутарга барбыта, ханна тиийиэхтээҕин ыйыталаһан, таарыйа илдьэн биэриэҕин эппитэ, “Куттаныма”, – диэбитэ. Аара суолга нуучча Мирнэйтэн Дьокуускайга баран иһэрин, таһаҕас таһалларын, таарыйа хортуоска атыылаһыахтааҕын туһунан кэпсээбитэ. Надя: “Биһиги хортуоска атыылыыбыт”, – диэн эппитигэр: “Оччоҕо эһигиттэн, атын ыаллартан эмиэ атыылаһыахпын сөп эбит”, – диэбитэ. Надя дьонугар кэпсээннээх кэлэн ыалдьыты үчүгэйдик көрсүбүттэрэ, киэһээҥҥилэрин аһаабыттара. Ол ыккардыгар ыкса киэһэ буолбута, Надя хонон баран, сарсыарда ыаллартан эбии хортуоската тиэнэн бар диэн сүбэлээбитин сөбүлэһэн хонор буолбуттара. Утутар боппуруоһу Надя тута быһаара охсубута, кинилэр тастарыгар аймахтара оҕонньордоох эмээхсин олороллоругар утутуох буолан кэпсэппитэ. Суоппар аата Володя диэн эбит. Кини Надяны таһырдьа кууһан ылбыта, кыыс иэдэһиттэн уураан ылбыта, синньигэс биилиттэн кууһан туран: “Наһаа үчүгэй фигуралаах эбиккин, нууччалыы үчүгэйдик саҥараҕын”, – диэн комплимент биэрбитэ. Массыынанан күүлэйдии түһүөххэ диэн этии киллэрбитигэр, Надя сөбүлэһэн, олорсон дэриэбинэ тас өттүгэр барбыттара. Массыыналарын тохтотон, олорон кэпсэтэ түспүттэрэ. Володя эмиэ кууһара, ууруура, ол олорон Надяны туох да бокуойа суох таҥаһын босхолуу сатаабыта да, кыайбатаҕа. Надя киниттэн: “Миигин тыытыма”, – диэн көрдөс да көрдөс буолбута, ол ыккардыгар киһитэ уоскуйбута. Олорболуу түһэн баран, Володя: “Бырастыы гын”, – диэбитэ. Надя кэҕис гыммыта. Кыыс ити көрсүһүүнү куруук саныыр, Володяҕа өс санаата суох, уураһыы хайдах буолуохтааҕын билбититтэн, бас бэриммэтэҕиттэн бэйэтигэр махтана, хайҕана саныыр.
Устудьуон олоҕо күөстүү оргуйара, күннэтэ бокуойа суох лекциялар, семинардар буолаллара. Ордубут бириэмэтигэр библиотекаҕа сылдьара. Субуоталарга корпустарга үҥкүүлэр буолаллара, интэриэс бөҕө, уолаттардыын үҥкүүлүүр баҕа баһаам этэ да, уолаттар харахтара сүүрэкэлээн түһэн дьикти этэ, Надяны эрэ таба көрбөт курдуктара. Ол да буоллар, Надя олус сириллибэккэ уолаттары кытта билсибитэ баар буолара. Ол сылдьан Надя кыһын ыраах куораттан сурук туппута, онто кини иннинэ оскуоланы бүтэрбит уол: “Автобуска эйигин көрөммүн сөбүлээбитим, аадырыскын дьоҥҥуттан ыллым», – диэн ис хоһоонноох буолан биэрбитэ. Толкуйдуу түһэн баран эппиэт сурук ыыппыта, сотору буолаат хаартыскалаах сурук тиийэн кэлбитэ. Ити курдук билсэн барбыттара, каникулугар кэлэ сылдьыбыта, устудьуоннар корпустарыгар үҥкүүлээбиттэрэ. Киинэҕэ сылдьыбыттара, Надя уолум «атаакалаан» киирэн барыа диэн дьик-дьах сылдьыбыта да улахан дьайыылары оҥорботоҕо, арай арахсар мүнүүтэлэригэр ууруу сатаабыта да, кыыс чугаһаппатаҕа. Ити курдук сылтан ордук суруйсубуттара, быыһыгар көрсөллөр этэ. Костя автомобильнай институкка үөрэнэр эбит, бүтэрэрэ чугаһаабыт, онон олоҕун оҥосторго кытаанахтык быһаарыммыт эбит. Кыһын Надяҕа Костяттан сурук кэлбитэ, “Миэхэ кэргэн таҕыс”, – диэн ис хоһоонноох этэ. Надя кыыс өр толкуйга түһэн баран сөбүлэҥ сурук ыыппыта. Надя тоҕо эрэ санааргыыра, арыт ытыан баҕарара, саарбаҕалыыр санаалар киирэн кэлэллэрэ. Костя идэтинэн автомобильнай заводка соҕуруу куоракка олорон үлэлиэхтээҕэ, оччоҕо мин онно олорсобун дуо, билбэт сирбэр ким миигин өйүөҕэй, күүс-көмө буолуоҕай, сүбэ биэриэҕэй диэн санаалар Надяны үүйэ-хаайа туталлара.
Ити кыһын Надя кэтэхтэн үөрэнэргэ көспүтэ, учууталынан үлэлээн иһэн уурайан Костя үлэлиир куоратыгар көтөн кэлбитэ. Көрсөннөр билсэр ыалыгар кэлбиттэрэ, бары да эрдэттэн бэлэмнэммиттэр эбит. Надяны көрөөт да сөбүлээбиттэр быһыылаах. Надя долгуйбута ааһан, остуолга олорсон аһаан барбыттара. Костялыын бэйэлэрэ эрэ хаалбыттарыгар уол куоракка үлэҕэ киирэр судургута суоҕун, бэрэбиэркэ барыахтааҕын, загсаланыахтаахтарын эппитэ. Киэһэ бииргэ дьыбааҥҥа утуйар буолбуттара. Надя баҕа санаата сыбаайба кэнниттэн кэргэнигэр иннин биэриэхтээх этэ да, ол туолбатаҕа, Костята хайаан да бу түүн Надя иннин ылар былаанын толорорго сорунуулаахтык дьулуспута, кыыс этэн көрбүтэ да, уол истибэтэҕэ. Бу сырыыга кыыс туох да утарсыыны оҥорбокко, кэргэн буолуохтаах киһитигэр бас бэриммитэ. Кыыс дэлби ыарытыйбыта да тулуйбута… Сарсыарда Костя үлэтигэр барарыгар Надяны сыллаан ылбыта, киэһэ көрсүөхпүт диэтэ. Киэһэ Костя табаарыстарын кытта кэлэн, Надяны билиһиннэрбитэ. Остуолга ас тардан арыгы испиттэрэ. Кэпсэтии баһаам этэ, табаахтаан, сынньанан баран эмиэ остуолга олорбуттара. Нууччалар туох да буолбатахтара, Костя холуочуйа быһыытыйан аһаан бүтэн тарҕаспыттара. Киэһэ утуйуу буолбутугар Костя эрдийэн Надятын сүгүннээбэтэҕэ, кыыс: “Холуочуккун, сарсын биирдэ”, – диэбитин истибэтэҕэ, онтон уоскуйан утуйан хаалбыта. Надя уйатыгар уу киириэх курдук буолбута. Кэргэннии буолуу кэккэ ыарахаттардаах эбит диэн санаа киирэн ааспыта. Сарсыныгар Костя үлэтигэр барбыта, киэһэ эмиэ табаарыстаах кэлбитэ, аһаабыттара, билсиһиинэн диэн арыгы испиттэрэ. Костя лаппа холуочуйбута, Надя отой сөбүлээбэтэҕэ да буоллар, туох да диэбэтэҕэ. Арай Костя дьыбааҥҥа тиэрэ түһэ сытан, Надяны ыҥыран ылбыта уонна эн отой да «сыалай кыыс буолбатах эбиккин, мин иннибэр кимиэхэ эрэ бэриммиккин» диэн Надяны соһуппута, хомоппута да. Надя ытамньыйа-ытамньыйа: «Костя, хайдах итинник онно суоҕунан саҥараҕыный, эн иннигинэ кимиэхэ да иннибин биэрбэтэҕим, хата бэйэҥ таах сылдьыбатаххын быһыылаах», – диэн утары саҥарбыта. Костя: “Чэ, ити хааллын”, – диэн баран утуйан хаалбыта. Түүн үлүгүнэйэн: “Настя!” – диэн ыҥырбыта. Надя санаата түһэн, арааһа миигин кытта эрэ билсибэтэх, таптыыр кыыстаах быһыылаах диэн түмүк оҥорбута. Сарсыарда эрдэ уһуктан Костя Надятын кууспахтаан, сыллаан, эмиэ чугасаһар санаата киирэн кэлбитигэр Надята бэҕэһээҥҥи үлүгүнэйбит Настятын санаппыта, Костя отой да улахаҥҥа уурбатаҕа, тугу эрэ түһээбитим буолуо, эйигиттэн атын кимим да суох диэн мэктиэлээбитэ.
Күннэр ааһан испиттэрэ, ый буолан баран кэргэннии буолбуттара, аҕыйах киһилээх биэчэр оҥорбуттара, кыра кэмҥэ ыалларыгар олорболоон баран уопсай дьиэҕэ хос ылан бэйэлэрэ олорор буолбуттара. Надя сотору оҕо саадыгар иитээччи көмөлөһөөччүтүнэн үлэҕэ киирбитэ, кэтэхтэн үөрэҕин бу куоракка үөрэниэх буолбута, онон барыта табыллан иһэр курдуга. Олорбуттара иккис сылыгар биир хостоох квартира ылбыттара, Костялыын уоппускаларыгар дойдуларыгар баран кэлбиттэрэ. Надя ыарахан буолан уоппускаҕа олорбута, кэмэ кэлэн кыыс оҕо төрөөбүтэ. Надялаах Костя кыыстарын долгуйан туран бүөбэйдээбиттэрэ, Костя көмөтө баһаам этэ, пеленка сууйара, өтүүктүүрэ, түүнүн көрсөрө. Костя уочараттаах уоппуската кэлбитигэр дойдутугар бара сылдьыбыта, онтон үлэтигэр тахсыбыта. Табаарыстарынаан хаста да күүлэйдээбиттэрэ, холуочуйбуттара, ыкса киэһэ кэлитэлии сылдыбыттара. Надя эмиэ долгуйан киирэн барбыта, киһитин сыһыана уларыйан эрэр курдугун саныырыттан, онно суох баайсыбытыттан санаата түспүтэ ааспат этэ.
Биир түүн дьиэтигэр хоммотоҕо, сарсыныгар киэһэ тиийэн кэлбитэ, дэлби сылайбыт, санаарҕаабыт көрүҥнээҕэ, аһыы түһээт утуйан хаалбыта. Надя кэргэнэ кэтэ сылдьыбыт таҥаһын бэрийэ сылдьан бинсээгин хармааныттан сурук булан ылбыта. Били Настята суруйбут, уоппускаҕа муораҕа сынньана баран иһэр эбит уонна Москваҕа ханна көрсүһүөхтээхтэрин ыйбыт. Надя таайда, Костя Настятын көрсө Москваҕа баран кэлбитин, арааһа кыайан көрсүспэтэхтэр быһыылаах дии санаата. Сарсыарда Надя суругу Костяҕа көрдөрбүтэ: “Ханна сылдьыбыккын биллим, эн санааҥ атын дьахтарга эбит, сатаан олоруохпут суох, мин кыыспын илдьэ дойдубар төннүөм”, – диэбитэ. Костя улаханнык тугу да быһаарыылааҕы саҥарбатаҕа, мөккүспэтэҕэ. Надя салгыы Костятын саҥарбыта: “Уоппускаҕар дойдугар бардаххына сибээстэһэр эбиккин, таах сылдьыбатах буолуохтааххын, эйигин билэбин. Миигин таптаабатах эбиккин, ол иһин төбөҕөр туох көтөн түһэринэн миэхэ баайсаҕын”. Костя кэргэнин иннигэр буруйдааҕын билиммитэ, ол эрэн: “Инникитин табыллан олоруохпут суох, мин барыам”, – диэбитэ. Сарсыныгар хомунан үлэтин уопсайыгар көспүтэ. Надя сыта-олоро салгыы хайдах буолуохтааҕын толкуйдаабыта. Дьонугар төннүөн санаталаабыта буолан баран, үөрэҕиттэн тардыһара. Үөрэҕин бүтэрэн, идэ ылан баран дойдубар баран үлэлиэм диэн быһаарыммыта. Кыысчаанын дьааһылаҕа биэрбитэ, үлэтигэр киирбитэ, ол быыһыгар сессияларын туттартаабыта. Костя хаста да кэлэ сылдьыбыта, харчыннан көмөлөспүтэ, эйэлэһиэн баҕарар курдугун Надя чугаһаппата. Сотору суутунан арахсыбыттара.
Надя үөрэҕин бүтэрбитэ, үлэтиттэн уурайбыта, кыысчаанын кытта дойдулуурга хомуммуттара. Костя кэлэн алимент төлүүрүн туһунан эппитэ, квартира киниэхэ хаалар буолбута.
Дьэ ити курдук Надя олоҕо, таптала үрэллэн хаалбыта. Инникитин хайдах олорорун билбэт курдуга, эр дьонтон кэлэйбитэ бэрт буолан салгыы кэргэн тахсар туһунан санаабат даҕаны этэ. Аныгы кэмҥэ эр киһитэ да суох олоруохха сөп, үлэлээх эрэ буолуохха наада диэн толкуйдуур буолбута. Дойдутугар кэлбиттэрэ, кыыһа номнуо үһэ буолан эрэрэ, киһини кытта толору кэпсэтэр сытыы кыыс этэ. Кэлээт да оскуолаҕа учууталынан анаммыта. Ийэтэ ыарытыйар эбит, аҕата оҕолор кыраларыгар ыалдьан суох буолбута. Оҕолор сорохторо оскуолаҕа үөрэнэллэрэ. Ийэтэ хаһаайыстыбатын тутан олорбут, онон Надя ийэтигэр ис-тас үлэҕэ көмөлөһөн барбыта.
Кэргэнэ суох сылдьарыттан Надя санаата түспэт, ол оннугар эр киһи хабалатыгар киирбэтэрбин ханнык диэн кими да чугаһатар санаата суох сылдьыбыта. Улааппыт балтыларын: “Туох да иһин кэргэннэнэ иликкитинэ оҕолонумаҥ, оҕоҕут дьоло суох буолуо, кэргэҥҥит атын оҕону абааһы көрүөҕэ”, – диэн быһаччы өйдөтөлүүрэ. Бэйэтэ оҕо сылдьан тутах сананарын умнубакка сылдьара.
Костя соҕуруу олорболуу түһэн баран дойдутугар кэлбитэ. Тоҕо эрэ Настятын кытта салгыы билсибэтэхтэр, арыгыны иһэрин сөбүлүүр буолбут. Надятыгар кэлэн кыыһын кытта хаста да кэлэн билсэн барбыта. Биир сырыытыгар: “Холбоһуохха, оҕобутун бииргэ олорон иитиэххэ, мин сыыһа гыммыппын билинэбин, бырастыы гын”, – диэбитэ. Надя кэлэйбитэ бэрт буолан отой чугаһаппатаҕа. Надя кыыһын улаатыннарар, үлэтигэр сириллибэккэ үлэлиир, дэриэбинэҕэ убаастабылы ылан бырылаччы олорор ыал буолбуттара. Ийэтэ ыалдьан суох буолбута. Бырааттарыгар көмөлөһөн кыаҕырбыттара, үлэһит дьон буолбуттара. Кыыһа оскуоланы бүтэрэн, үөрэххэ киирэн устудьуон буолбута.
Надя олоҕун остуоруйата итинник. Кыыс оҕо дьылҕата элбэх моһоллордоох, ол барыта эр киһиттэн тутулуктаах, ол моһоллору туоруурга кыыс оҕо олоххо бэлэмэ, майгыта-сигилитэ быһаарар оруоллаах. Олоххо төһөнөн кытаанахтары көрсөҕүн да, соччонон санааҥ модьу буолар эбит. Ол курдук бу ыарахаттары бэйэм туораппатахпына миэхэ ким көмөлөһө охсуой, сөптөөх суолу ыйан биэриэй диэн бэйэтин ис туругар эрэлэ күүстээх буолар эбит. Надя эдэр сааһыттан бэйэтин чиэһин харыстаммытын хайгыахха наада, саха кыыһа итинник майгылаах буоллаҕына кэргэниттэн хайҕабылы ылыахтаах, бэйэтин харыстаммыта кэргэнигэр дьылҕа бэлэҕэ буолуохтаах этэ.
Билигин төһө да «көҥүл олох» диэбиппит иһин, мин санаабар, кыыс чиэһэ син биир үрдүктүк тутуллуохтаах. Уолаттар билигин кыыһы эрдэттэн билиэхтэрин баҕарар буоллахтарына икки өттүттэн сөбүлэһии наада, инникитин бииргэ олорорго быһаарыныы, харыстаныы, харыстаһыы туһунан эмиэ кэпсэтии баара ордук. Дьэ маннык боппуруостары быһаарарга уол оруола инники күөҥҥэ тахсар, таптал күүстээҕэ, итэҕэйсии, бэйэ-бэйэни суохтаһыы, куруук бииргэ сылдьарга талаһыы иэйиитэ элбэҕи быһаарар. Олоҕу тэринии боппуруоһугар ыксаллаахтык быһаарыныы табыллыбат. Төрөппүттэр бэйэлэрин икки ардыларыгар, оҕолорун кытта сүбэлэһэн, сыбаайбаны тэрийии кыах иһинэн буоларын курдук тэриниэхтээхтэр. Эдэрдэр дьоллоох буолалларыгар бары күүһү ууруохтаахтар.

Кира КИРСАНОВА

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *