Төһө да куттааталлар, норуот кинини умнубатаҕа

Ытык киһибит, судаарыстыбаннай деятель, этнограф, суруйааччы, сырдатааччы, ХIХ үйэ бүтэһигэр, ХХ үйэ саҕаланыытыгар саха интеллигенциятын лидерэ Василий Васильевич Никифоров-Күлүмнүүр төрөөбүтэ 155 сыллаах үбүлүөйүн ыам ыйын 18 күнүгэр бэлиэтээтибит.
Ити бэлиэ даатанан сибээстээн, Күлүмнүүр олоҕун, үлэтин кытта ылсан туран үөрэтэр М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет суруналыыстыкаҕа салаатын кафедратын сэбиэдиссэйэ, филологическай наука кандидата Олег Сидоровы кытта көрсөн кэпсэтэ сырыттыбыт.

«Сахалар Союзтарын» тэрийии — олоҕун суолталаах түгэнэ
– Олег Гаврильевич, Күлүмнүүр төрөөбүт норуотун туһугар оҥорбут дьыалаларыттан биир саамай суолталаахтарынан тугу ааттыаҥ этэй?
– Василий Васильевич Никифоров-Күлүмнүүр Россия таһымнаах личноһынан буолар. Сибиир уонна Уһук Илиҥҥи уокурук сиригэр-уотугар олорор төрүт норуоттарга киниэхэ тэҥнээх киһини булар уустуктардаах буолуо. Күлүмнүүр империя сыһыанын, норуотугар көҥүлү уонна бэйэ салайыныытын бэрдэрэн туран, уларытарга турууласпыта.
Кини саха норуотун эрэ таарыйар сүрүн суолталаах боппуруостары туруорсубатаҕа. Идеялара олоххо киирбиттэрэ буоллар, Российскай империя атын норуоттарын олохторун үтүө өттүгэр уларытыахтаах этэ.
Күлүмнүүр интеллигенция хас даҕаны уопсастыбаннай тэрилтэтин олохтоспут уонна үлэтигэр кыттыыны ылбыт киһинэн буолар. Ол курдук, «Сахалар Союзтара» культурнай-сырдатар уопсастыбаны, «Көҥүл», «Национальнай кэмитиэт» демократическай союзтары, «Саха сирин федералистарын үлэҕэ союзтарын» партияны тэрийсибитэ. Политсыыылынайдар киин сирдэргэ барбыттарын кэннэ, 1917 сыллаахха либеральнай-демократическай күүстэри түмэр «Демократия холбоһуга» Саха уобалаһынааҕы блогун ыытар үлэтигэр кыттыыны ылбыта.
Кини уопсастыбаннай-политическай деятель быһыытынан олоҕун, үлэтин биир саамай суолталаах түгэнинэн холуонньалааһыны утары, былааһы ууга-уокка түһэрбит «Сахалар Союзтарын» тэрийсибитэ буолар. Василий Никифоров бэйэтин биир өйдөөх-санаалаах дьонун кытта холуонньалыы эрэсиимнээх кытаанах кэмҥэ Саха сиригэр олохтоох бэйэни салайыныы быраабын, гражданскай, политическай көҥүл, сир боппуруостарын дьаныһан туран туруорсубуттара.
1906 сыллаахха тохсунньу 4 күнүгэр «Сахалар Союзтарын» съезтэрэ буолбута. Илин Хаҥалас, Дүпсүн, Бороҕон, Мэҥэ, Сунтаар уонна Өлүөхүмэ улуустарыттан 200-тэн тахса бэрэстэбиитэл бу тэрээһиҥҥэ кыттыыны ылбыт. Съезд аһыллыытыгар Василий Никифоров «Сахалар Союзтарын» сыалын-соругун кытта билиһиннэрбитэ. Манна саҥа тэрилтэ устааба уонна бырагыраамата ылыллыбыта.

Телеграмма төрүөт буолбута
– «Сахалар Союзтара» уопсастыба кылгас кэмҥэ үлэлээбитин төрүөтүнэн туох буолбутай?
– Үөһэ ахтан аһарбытым курдук, Союз ыытар үлэтиттэн былаас улаханнык сэрэммитэ. Ол эрээри уопсастыба салайааччыларын туох да биричиинэтэ суох хаайарга министрдэр сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлин, граф С.Ю. Витте аатыгар, Василий Никифоров салайааччылаах, Союз КК чилиэннэрэ илии баттааһыннаах телеграммалара буолбута.
Олунньу 5 күнүгэр уобалас съеһэ буолуохтааҕа. Ол эрээри бу бөдөҥ тэрээһин кыайан ыытыллыбатаҕа. Ис дьыала министрэ Дурново Саха сирин күбүрүнээтэригэр Булатовка телеграммаҕа илии баттаабыт уопсастыба чилиэннэрин тутарга уонна хаайарга бирикээстээбитэ. Тохсунньу 19 күнэ үүнэр түүнүгэр «Сахалар Союзтара» КК алта чилиэнэ тутуллубуттара. Сууттара 1907 сыллаахха балаҕан ыйын 1-15 күннэригэр буолбута. Бу суут отчуота «Якутский край» хаһыат хас да нүөмэригэр бэчээттэммитэ.
«Сахалар Союзтара» нэһилиэнньэ гражданскай актыыбынаһын көрдөрөр бастакы уопсастыбаннай холбоһук этэ.

Экспедиция уонна быыстапка
– Олег Гаврильевич, миэстэтигэр култуураны уонна науканы сайыннарыы туһунан өй-санаа киниэхэ хантан кэлбит буолуон сөбүй?
– Күлүмнүүр Саха уобалаһыгар науканы уонна култуураны сайыннарыыга күүскэ үлэлэспитэ. Итиннэ 1894-1896 сс. ыытыллыбыт Сибиряковскай историко-этнографическай экспедиция үлэтигэр кыттыыта дьайбыта саарбаҕа суох. Маны таһынан 1896 сыллаахха Нижнэй Новгородка ыытыллыбыт ХVI Бүтүн Россиятааҕы промышленнай уонна художественнай быыстапкаҕа сылдьан, биллэр учуонай-географ, Нуучча императорскай географическай уопсастыба вице-бэрэссэдээтэлин, сенатор П.П. Семенов-Тян-Шанскайы кэпсэтиитэ, алтыһыыта эмиэ төһүү буолбут буолуохтаах. Манна Күлүмнүүр кини сорудаҕынан Саха сирин быыстапкатын тэрийбитэ.
Бу быыстапкаҕа үгүһү билэн-көрөн, саҥа идеялардаах дойдутугар эргиллибитэ. Босхо ааҕар саалалаах научнай библиотеканы арыйарга ылсыбыта. Библиотека 1898 сыллаахха олунньуга аһыллыбыта.

Киллэрбит кылаата сүҥкэн

– Василий Никифоров Саха сиригэр наука уонна култуура сайдыытыгар туох кылааты киллэрсибитэй?
– Библиотеканы таһынан кыраайы үөрэтэр музейы тэрийбитэ. Күлүмнүүр 1914 сыллаахха Бүтүн Россиятааҕы I норуот үөрэҕириитин съеһигэр кыттыыны ылбыта. Манна кини учууталлар семинарияларын аһар туһунан тыл эппитэ.
Василий Никифоров «Якутский край-Саха дойдута», «Якутская жизнь-Саха олоҕо» бастакы хаһыаттары уонна «Саха саҥата» диэн сурунаалы тэрийбитэ. Биир сүрүн таһаарыытынан «Якутские вопросы» диэн хаһыата буолар. Ити хаһыат Дьокуускайга 1916-1917 сс. бэчээттэмитэ. Хас нүөмэрин ахсын сурутуу туһунан биллэрии тахсыбыт. Онно хаһыат сүрүн сыала-соруга бэчээттэммит. Ол курдук, хаһыат кыраай культурнай өттүнэн сайдыытын, олохтоох бэйэни салайыныы боппуруостарын быһааран биэриигэ, уопсастыбаннай тэрилтэлэр үлэлэрин, Россия, атын дойдулар уопсастыбаннай уонна политическай олохторун, олохтоох инородческай нэһилиэнньэ бырааптарын уонна уопсастыбаҕа балаһыанньаларын сырдатыыга туһуланара ыйыллыбыт.
Олохтоох бэйэни салайыныы боппуруостарыгар, уобалас араас боппуруостарга туруорсууларын, холуобунай сыылканы тохтотуу тустарынан суруйуулара, ыстатыйалара олохтоох уонна Сибиир хаһыаттарыгар бэчээттэммитэ.
Күлүмнүүр Саха сирин историятын билэрэ уонна үөрэтэрэ. Ол курдук, оччотооҕу хаһыаттарга Софрон Сыранов үлэтин уонна Сэһэн Ардьакыап «Сахалар тустарынан былаанын» тустарынан ыстатыйалара бэчээттэммитэ.
Биллэрин курдук, Василий Никифоров бастакы саха тылынан суруллубут «Манчаары» пьеса ааптарынан буолар. Маны таһынан кини Лев Толстой «Власть тьмы» уонна Николай Гоголь «Женитьба» пьесаларын сахалыы тылбаастаабыта.
Күлүмнүүр Россиятааҕы географическай уопсастыба Илин Сибиирдээҕи салаатын чилиэн-корреспондена, Уралы, Сибиири уонна Дальнай Востогу үөрэтэр уопсастыба чилиэнэ этэ. Максим Аммосовы уонна Исидор Бараховы кытта Москваҕа ССРС норуоттарын киин издательтсвотын Саха сиринээҕи секциятын сэкиритээринэн, хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттарга көмөлөһөр кэмитиэт чилиэнинэн үлэлээбитэ. Былатыан Ойуунускайдыын Сибиир регионуттан пролетарскай литература норуоттар икки ардыларынааҕы сибээстэрин бюротун чилиэнинэн талыллыбыта.
1923 сыллаахха Москваҕа ыытыллыбыт аан бастакы сэбиэскэй тыа хаһаайыстыбатын уонна култуура-промышленность быыстапкатыгар Саха сирин салаатын тэрийбитэ. Кини тэрийбит быыстапкатын салаата киин бырабыыталыстыба салайааччыларын болҕомтолорун күүскэ тарпыта, интэриэһиргэппитэ. Ити түмүгүнэн уонна Максим Аммосов хадатаайыстыбатынан Саха сирин материальнай уонна духуобунай култууратын, айылҕа ресурсаларын чинчийэр ССРС наукаларын академиятын элбэх сыллаах научнай экспедицията тэриллибитэ. Василий Никифоров экспедиция үлэтигэр научнай сотрудник быһыытынан кыттыыны ылбыта уонна археологияҕа, этнографияҕа, демографияҕа үгүс ахсааннаах матырыйаалы хомуйбута. Ити — кини ыыппыт үлэтин сорҕото эрэ. Онон Күлүмнүүр Саха сиригэр наука уонна култуура сайдыытыгар киллэрсибит кылаата сүҥкэн.

Махатма Гандины кытта дьүірэлии
– Олег Гаврильевич, эн Күлүмнүүрү Махатма Гандины кытта дьүірэлии тутаргын билэбин. Ити киґи туґунан ааҕааччыларга кылгастык билиґиннэр эрэ.
– Василий Никифоров-Күлүмнүүр Махатма Гандины кытта холуонньа уонна метрополия икки ардыларынааҕы сыґыаны олохтооґуІІа суолталара тэІнэр. Ганди 1869 сыллаахха тіріібүтэ уонна 1948 сыллаахха күн сириттэн суох буолбута. Кини киґи аймах историятыгар биир улуу империянан буолбут Британияны уларыппыт киґинэн буолар. Махатма Ганди 1900-с сылларга, аныгы термининэн эттэххэ, саамай биллэр-кістір медийнэй личноґынан буолар.
Күлүмнүүрү уонна Гандины іссі нуучча улуу суруйааччыта Лев Толстой аата ситимниир. Ґіґэ этэн аґарбытым курдук, Никифоров 1912 сыллаахха суруйааччы «Власть тьмы» пьесатын сахалыы тылбаастаабыта. Оттон Ганди 1909 сыллаахха «Письмо индусу» диэн айымньытын гуджаратскай тылга тылбаастаан Индияҕа бэчээттэппитэ.
Василий Никифоров оІорбут дьыалаларын туґунан билэн, үірэтэн истэҕим ахсын, кинини Махатма Гандига тэІниирим, дьүірэлиирим улаатан иґэр. Ол курдук, биографиялара кытта дьүірэлиилэр. Адвокатура, публицистика, хаґыаттарга уонна сурунаалларга үлэ… Хас биирдиилэрэ бэйэлэрин балаґыанньаларыгар сіп түбэґэр гына, олохтоох бэйэни салайыныыны киллэриигэ охсуспуттар. Ганди 1908 сыллаахха «Самоуправление в Индии» диэн кинигэтигэр бэйэтин кірүүлэрин киллэрбит. Оттон Күлүмнүүр эмиэ ити сыл 1789 сыллааҕы Сэґэн Ардьакыап «Сахалар былааннарын туґунан», олохтоох бэйэни салайыныы боппуруостарыгар ыстатыйаны «Якутская жизнь» хаґыакка бэчээттэппитэ.
Аан дойду таґымнаах личность Махатма Гандины кытта Күлүмнүүр майгынныыр, дьүірэлиир түгэннэрэ олус элбэх.

«Наше либеральное наследие» диэн кинигэҕэ
– Олег Гаврильевич, Василий Никифоровы Российскай империя биллэр-көстөр политиктарын ааттарын ортотугар киллэрэргэ үлэспиккин билэбин. Ити туһунан кылгастык билиһиннэр эрэ.
– Күлүмнүүр киһи быһыытынан үтүө хаачыстыбаларынан, эргиччи киэҥ билиитинэн-көрүүтүнэн ХIХ үйэ бүтэһигэр, ХХ үйэ саҕаланыытыгар Россия империятыгар олорор норуоттар бэрэстэбиитэллэрин ортолоругар чаҕылхай, ураты личность буоларын олорбут олоҕо, оҥорбут дьыалалара ырылыччы көрдөрөллөр. Онон кини аата-суола 2004 сыллаахха Москваҕа тахсыбыт «Наше либеральное наследие» диэн кинигэҕэ киирэригэр үлэлэспиппит. Күлүмнүүр аата-суола Михаил Сперанскайы, Борис Чичерины, Иван Аксаковы, Николай Хомяковы уо.д.а. ити кэмнээҕи Россия биллэр-көстөр уопсастыбаннай-политическай деятеллэрин кытта тэҥҥэ ааттаммыта, суруллубута.

Өтө көрбүт курдук этиитэ
– Василий Никифоров «Сахам норуотун историятыгар, мин аатым өрүү ааттаныаҕа» инникини өтө көрбүт курдук этиитин туһунан тугу этиэҥ этэй?
– Күлүмнүүр ити инники олоҕу өтө көрбүт курдук этиитин 1927 сыллаахха түрүмэ түөрт эркинигэр хаайтара сытан эппитэ. Бу туһунан кини олорбут олоҕун биир бастакынан чинчийбит Ираида Клиорина «История без флера» диэн кинигэтигэр киллэрбитэ. Кини итини Василий Никифоров сиэнэ Зинаида Афанасьева этиититтэн суруйбут.
Сиэнэ Зинаида Ивановна ийэтин Елена Васильевнаны кытта эһэтин кытта түрүмэҕэ көрсүбүт. Онно Күлүмнүүр «Сахам норуотун историятыгар, мин аатым өрүү ааттаныаҕа» диэн уонна туох да буруйа суоҕун, сымыйа үҥсүүнэн хаалла сытарын, сууттаатахтарына кырдьыгын булуоҕун туһунан эппит.
Сэбиэскэй былаас төһө да кини аатын чып кистэлэҥҥэ туттар, төһө даҕаны накаастааһынынан куттаан боппуттарын иһин, норуот кинини умнубатаҕа.

Үтүө аатын төнүннэриигэ
– Күлүмнүүр аата аан бастаан хаһан дорҕоонноохтук этиллибитэй уонна кини үтүө аатын-суолун төннөрүүгэ үлэлэһэр дьонунан кимнээҕи ааттыаҥ этэй?
– Василий Никифоров-Күлүмнүүрү юридическай уонна политическай өттүнэн реабилитациялыыр кыах уларыта тутуу уонна өрөспүүбүлүкэ суверенитеты ылынар кэмигэр аан бастаан үөскээбитэ. Реабилитациялыыр туһунан ыспыраапканы 1992 сыллаахха олунньу 4 күнүгэр байыаннай прокуратура киллэрбитэ.
Кини аата-суола аан бастаан дорҕоонноохтук үрдүк трибунаттан, күн сириттэн суох буолбутун 60 сыл кэнниттэн, 1996 сыллаахха ыам ыйын 23 күнүгэр этиллибитэ. Бастакы президеммит Михаил Николаев саха норуотун чулуу уола Василий Никифоров-Күлүмнүүр төрөөбүтэ 130 сыллаах үбүлүөйэ өрөспүүбүлүкэҕэ бэлиэтэнэрин туһунан иһитиннэрбитэ.
Күлүмнүүр үтүө аатын-суолун төнүннэриигэ үлэлэспит уонна үлэлэһэ сылдьар дьонунан үөһэ ахтан аһарбытым курдук Ираида Клиорина, суруйааччы Иван Федосеев-Доосо, учуонайдар Георгий Кардашевскай, Михаил Федоров, Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы, ытык киһибит биир дойдулааҕа Александр Жирков буолаллар.
Кылаан кырдьык, норуотун туһугар олоҕун толук уурбут сүдү, ытык киһибит Василий Никифоров-Күлүмнүүр үтүө аата-суола төнүннэ.
– Олег Гаврильевич, интэриэһинэй кэпсээниҥ иһин махтанабын.
Кэпсэттэ Людмила НОГОВИЦЫНА.

Ааҕааччыларга
Хаһыат ааҕааччыларыгар анаан били «айдааннаах» телеграмманы туох баарынан бэчээттиибит. «Петербург, председателю Совета Министров. Союз инородцев якутов, не получая ответа на ходатайство своих представителей о допущении представителя от якутов в Государственную думу, постановил требовать признания всех земель, находящихся во владении инородцев, а также находящихся в распоряжения казны, монастырей, церквей и отведенных ссыльным, собственностью якутов, скорейшего введения земского самоуправление в области, предоставления права избрания в Государственную думу представителя от якутов и передачи функций окружных полицейских управлений в заведование самих инородцев. До удовлетворения означенных требований союз приостанавливает платежи всех податей и повинностей. Доводя об изложенном до сведения Вашего Высокопревосходительства, Комитет союза просит скорейшего удовлетворения означенных требований».

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *