Төһөлөөх дьол баарый, ити биир тылга! (Тимофей Сметанин кэпсээнигэр рецензия)

Тимофей Сметанин “Дьол” диэн кэпсээнин хаста да аахтым. “Дьол” – тылдьыкка сурулларынан, “баҕа санаа туолуута, туох эмэ үчүгэйтэн толору астыныы, дуоһуйуу санаата”. Кэпсээн  мөлүйүөнүнэн дьон кэтэспит улахан үөрүүтүн – Аҕа дойду сэриитигэр биһиги дойдубут Кыайыытын күнүн кэпсиир. Эдэркээн Тимофей Сметанин 1942 сыллаахха күһүн иккис хомуурга бэбиэскэ туппута. Дойду көмүскэлигэр хорсун саллаат быһыытынан бинтиэпкэ тутан сэрии ыар содулун этинэн-хаанынан билбитэ. Уус тыллаах поэт буолан дойду көмүскэлигэр ыҥырар, саха саллаатын ахтылҕанын кэпсиир өлбөт-сүппэт айымньылары хаалларбыта. Ыараханнык бааһыран,  1944 сыллаахха саас тапталлаах Сахатын сиригэр эргиллэн кэлбитэ.

“Кыайыы! Бүтэһиктээх Кыайыы! Уруй-айхал өрөгөйө биһиги халлааммытыгар дуорайар. Биһиги салгыммыт, Ийэ дойдубут ити тылларынан тыынар. Москва бүтүн аан дойдуга ити тыллары ыһар,” – диэн кэпсээн саҕаланар.  Үрдүк үөрүү, чаҕылхай  күн, кынаттаах Кыһыл Былаахтар  —Кыайыы күнүн бэлиэлэрэ.  “Кыайыы!…Төһөлөөх дьол баарый, ити биир тылга?! Күүппүт күүтүү, эрэммит эрэл, дьол диэн бу буолар”, – диэн быһаарар Тимофей Сметанин.

Салгыы суруйааччы фронтовик доҕоругар, тыыл буойунугар — туйгун үлэһиккэ уонна поэкка туһаайан Улуу Кыайыы үөрүүтүн үллэстэр.  Фронтовик доҕоругар: “Өйдүүгүөн, эн биһиги бу күнү ахтарбытын-саныырбытын”,  “Бу күнү санаатахха, күүспүтүгэр күүс эбиллэрэ…” , “Күүстээх үлэ кэнниттэн … көрөрүҥ бу күн сардаҥатын”, “Тула көр, поэт! Тула өттүбүт  тула дьол мичээринэн күлүмүрдүүр” диэн өрө күүрүүлээхтик туһаайар.  Манна “бу күнү”, “тула” диэн тыллар үстүүтэ хатыланан бар дьон улахан үөрүүтүн бэлиэтииллэр. Ааптар бэйэтэ Саллаат, Үлэһит уонна Поэт буолан,  Кыайыы Дьолун үөрүүтүн кинилэри кытта бииргэ үллэстэр.

Кэпсээҥҥэ биир сүрүн миэстэни саха саллаатын алҕаан атаарбыт уонна үөрэ көрсүбүт киэҥ Лена ылар. Тапталлаах күндү Ленатын Тимофей Сметанин өрүү буоларын курдук тыыннааҕымсытан ойуулаан суруйар:  “…күн сардаҥатын истэриҥ буолбаат, үөр-көт, өрөгөйдөөх киэҥ Лена. Үрүҥ көмүс долгуннаргын үҥкүүлэт, битииликтээх долгуннаргын мичиҥнэт!”   “Долгун төбөлөрө эмиий тумугун курдук, чопчулаһан тахсыбыттарыттан ахтан-санаан кэлбит саха уола саба түһэн эҕирийэн ылар,” —  саллаат  Ийэ дойдутун кытта көрсүһүүтүн бу курдук уратытык  хоһуйар.

Тимофей Сметанин П.А. Ойуунускай айымньыларынан умсугуйуута, күүстээх патриотическай тыына бу кэпсээҥҥэ үчүгэйдик көстөр. Холобур, Өктөөп революциятын уонна Улуу Кыайыы өҥнөрө —  кыһыл өҥ элбэхтик туттуллубут:  “Кынаттаах кыһыл былаахтар кыырай халлааҥҥа кытара тэлимнии тураллар“, “Кыһыл солко былаатынан далбаатыы-далбаатыы ыллаан дьырылаппыта”. Бу күнү үүннэрбит кыһыл буойуннары” “күн оҕолоро” диэн ааттыыр. Кэпсээҥҥэ сахалыы өй-санаа Күн чаҕылхай уобараһынан бэриллэр. Маны сэргэ Күн уобараһа өстөөҕү абааһы көрүү күүстээҕин сонуннук арыйар, Кыайыыга бигэ эрэли көрдөрөр: “Күөрэйдэ күүппүт күммүт, кэллэ кэтэспит кэммит”. Күн “Дьол” кэпсээҥҥэ сырдык, сылаас, олоҕу үөскэтэр төрүт, кэтэһиилээх кэм мээрэйэ. Күн — Дьол аргыһа.

Буойун-поэт Тимофей Сметанин Кыайыыны кэтэһэн уонна Кыайыыттан үөрэн суруйбут хоһооннорун строкалара күүтүү, эрэл уонна дьол туоһута буолан кэпсээни ситэрэн биэрэллэр.  Кэпсээн түөрт сыл доҕорун күүппүт кыыс Лена биэрэгэр тахсан ыллыырынан түмүктэнэр. Ити кини ырыата «күөрэгэй буолан, күөх халлаантан көмүс куолаһынан көрүлээтэ. Кылбаа маҥан түүлээх хопто буолан,  Лена кылбалдьыгас долгуннарын үрдүнэн кынатын кыптыыйдаата“. Онтон “Туус маҥан борокуот туртаҥныыр Ленаҕа” диэн тыллары күүтүүлээх эйэлээх дьоллоох олох бэлиэтин быһыытынан ылынаҕын.

Кэпсээн ис иһиттэн тахсыылаах тыллаах. Биир састааптаах судургу этиилэр уонна тэҥнээһиннэр чопчу, харахха көстөр хартыыналары үөскэтэллэр: “Эдэригэр түспүт эмээхсин уон аҕыстаах кыыс курдук сүүрэн тэлээрэр”,  “Уон саастааххар түһэн сүүрүөххүн-көтүөххүн, саҥата суох күлүөххүн баҕараҕын”. Дьолу оҕо сааһы кытт а дьүөрэлээн көрдөрөр.

Тимофей Сметанин тус бэйэтэ Кыайыы күнүн Дьокуускайга үөрэнэ сылдьан истибит. Ити күн суруйааччылар Эллэй, Сергей Васильев, Пантелеймон Тулааһынап, Калисфена Платонова, Леонид Попов уонна Тимофей Сметанин буолан радионан тыл эппиттэр, хоһоон аахпыттар. Саха народнай поэта Леонид Попов ахтыытыгар бу курдук суруйбут: “Үөрүү диэни, улахан үөрүү диэн тугун, норуот үөрүүтэ диэн хайдаҕын мин онно билбитим. Саллаат, поэт Тимофей Сметанин: “Бүгүн элбэх да дьону кыста уурастым ээ”, — диэбитэ. Кини кубарыйбыт фронтовой гимнастеркатын кэппит уонна бу сырыыга мэтээлин барытын иилиммит этэ”.

1945 сыллаахха Т.Е. Сметанин Улуу Кыайыы өрөгөйүгэр анаан «Саҥа дьыл», «Дьикти кэрэ күн», «Күүтүллүбүт үөрүү», “Дьол”, «Лена долгуннара», «Кыайбыттар ыһыахтара» диэн кэпсээннэри суруйбута. Ити кэпсээннэр дьоҕус да буоллаллар аахпыт киһини барытын  долгуталлар, ол кэм билиҥҥэ диэри салҕанар умнуллубат улахан үөрүүтүгэр кыттыһыннараллар.

“Cин биир этиэҕим — Сирдээҕи дьолу билэбин диэн” эппитин курдук Тимофей Сметанин кылгастык, баара-суоҕа 27 эрэ сыл да олордор  Дьолу билбитэ, ол үөрүүтүн дьонун сэргэтин кытта үллэстибитэ-үрдэппитэ. Кини айымньылара ааҕыллаллар, үөрэтиллэллэр, тус олоҕо кыыһыгар, сиэннэригэр салҕанар, суруйааччы быһыытынан үгүс утумнааччылардаах.  Ол курдук, кинини саамай сөбүлүүр суруйааччытынан билиммит Саха АССР норуодунай артыыһа, П.А. Ойуунускай аатынан бириэмийэ лауреата Г.Г. Колесов “Сирдээҕи дьолу билээри” диэн ааттаах оҕолорго аналлаах кинигэлээх.          Т.Е. Сметанин “Дьол” кэпсээнэ Улуу Кыайыы туһунан саха литературатын биир бастыҥ айымньыта. Бу кэпсээни ааҕыахха, билиэххэ, сирдээҕи олоҕу таптыахха уонна дьолго дьулуһуохха!

Валентина Иванова

Кэбээйи нэһилиэгэ

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *