ТӨРӨППҮТТЭН ТУЛУУР, ДЬАНЫАР ИРДЭНЭР

БИЛИҤҤИ САЙДЫЫЛААХ КЭММИТИГЭР ТЫЛЛАНА ИЛИК ОҔО ОЛУС ЭЛБЭЭТЭ, КИҺИ ӨЙДӨӨБӨТҮНҮҮ БЭЙЭЛЭРИН ТЫЛЛАРЫНАН САҤАРАЛЛАР. БУ ТҮГЭҤҤЭ ЭДЭР ИЙЭЛЭР, ЭБЭЭЛЭР ЫКСЫЫЛЛАР, ДОЛГУЙАЛЛАР. МАНЫАХА УОН ИККИ СЫЛ ЛОГОПЕДЫНАН ҮЛЭЛЭЭБИТ АФАНАСИЙ КОЛОЧЕВ ЭДЭР ИЙЭЛЭРГЭ БЭЙЭТИН ҮЛЭТИН УОПУТУТТАН СҮБЭЛИИРИН БОЛҔОЙОН ААҔЫАҔЫҤ.
Бастаан бэйэм туспунан кэпсиир буоллахха, мин кыра оҕо сылдьан үҥкүүлүүрбүн, ыллыырбын сөбүлүүр этим, ол иһин айылҕа биэрбит талаанын аһаммын Дьокуускай куоракка культпросвет училищеҕа үҥкүү салаатыгар киирбитим. Үөрэхпин бүтэрэн Хатастааҕы музыкальнай оскуолаҕа үҥкүү учууталынан үлэлээбитим. Салгыы Улан-Удэтааҕы культура институтугар методист, сынньалаҥы тэрийэр педагог идэтин уонна педагог-логопед курсун ситиһиилээхтик бүтэрбитим. Онон Дьокуускай оскуолаларыгар, детсадтарга ритмика учууталынан үлэлээбитим. Сотору кэминэн оскуолаттан уурайан, бэйэм идэбинэн чааһынай логопед буолбутум. Саҥа “логоритмика” авторскай бырагыраама оҥорон, оҕо саҥатын кытта музыканы, хамнаныыны тэтимин холбоон үөрэтии ньымаларын чинчийэн үлэлээн барбытым. Оҕону саҥарар тылыгар эрэ дьарыктаабакка, бэйэтин талаанын арыйан, кини туохтан да толуллубакка, куттаммакка эппиэттииргэ бэйэтигэр эрэллээх буоларыгар үөрэтии ньымалары туттан үлэбин саҕалаабытым. Үҥкүү идэтин салайан, ритмика учууталынан, логопедынан үлэлээбитим 35 сыл буолла. Кэнники кэмнэргэ улуустарга ыҥырыынан сылдьан төрөппүттэргэ, учууталларга, үөрэнээччилэргэ, иитээччилэргэ семинардары, маастар кылаастары ыытабын. Оҕолору чуолкайдык саҥарарга үөрэтэбин.
Сөпкө саҥарыы бары идэҕэ барытыгар олус улахан суолталаах. Кыра сааһыттан кыайан саҥарбатах оҕо улаатан баран дьону кытта кэпсэтэригэр олус эрэйдэнэр, бэйэтиттэн бэйэтэ ньиэрбинэйдиир буолар. Инники сайдыытыгар улахан харгыстары көрсөр, маны таһынан үөрэҕэр даҕаны охсуулаах. Билиҥҥи оҕо сөптөөх сааһыгар кыайан саҥарбата диэн, бастатан туран, ийэтэ оҕотун төһө этэҥҥэ төрөөбүтүттэн, нэһилиэстибэтиттэн, оҕо атаахтаан куттууруттан, сөпкө тыынын ылбатыттан, тулалыыр айылҕабыт кирдээҕиттэн тутулуктаах. Маныаха сөптөөх аһыыр, утуйар бириэмэтин тутуһуохтаах. Аны билиҥҥи оҕолор наһаа интернеккэ, мультикка, ютубка, сотовай телефоҥҥа ыллардылар. Аныгы олохпут тэтимэ түргэнэ бэрт буолан, төрөппүттэр куруук сололоро суох, араас кыһалҕалара элбэх. Онон оҕолоругар мэһэйдээбэтин диэн сотовайы, планшеты туттаран кэбиһэллэр. Маны дьэ, көрөр бириэмэтин хааччахтыахха наада.
Икки саастаах оҕо солбуйар ааттары «мин”, “эн”, “миэхэ”, “киниэхэ”, “эйиэхэ” уонна бу дорҕооннору таба саҥарыахтаах: п, б, м, в, т, д, н, к, г, онтон с, з, ц, ш, ч, р, л дорҕооннору көтүтэр эбэтэр атын дорҕооннорунан солбуйан саҥарар буолуон сөп. Оҕо үс сааһыгар биэс, аҕыс тыллаах этиилэри оҥоруохтаах. Бэйэтин аатын, сааһын билиэхтээх, ыйыттахха этэр буолуохтаах. Дорҕооннору таба саҥарыахтаах. Түөрт саастаах оҕо уустук этиилэри сатаан туттуохтаах. Бу тугуй, туохха, ханна, хаһый, сыыгыныыр бүтэй дорҕооннору сөпкө этиэхтээх: ш, ж, щ, ч, ц. Бүтэй дорҕооннору сымнаҕастык саҥарарын тохтотон, үчүгэйтик саҥарар буолар. Биэс, алта саастаах оҕо тылы толору билэн, тохтоло суох бары саҥа чаастарын туттан, дорҕооннору сөпкө саҥарыахтаах. Аны сэттэ сааһыгар грамотнайдык, ол эбэтэр этиини толору сөпкө этиэхтээх. Билиҥҥи төрөппүттэргэ үксүлэригэр оҕолоро кыайан саҥарбат, улахан хардата суох, чаастатык икки өттүнэн эргичиҥниир уонна сырааннырар буоллаҕына, көннөрү сорудаҕы толоруон баҕарбат диэн өйдүөхтээхпит. Холобурун, “мама” диэн тылы “ма” диэҕэ. Ол курдук, тыл бастакы сүһүөхтэринэн саҥарар буолаллар. Маны туоратарга төрөппүт көмөтө улахан оруолу оонньуур.
Оҕоҕут сааһын туолан эрдэҕинэ кэтээн көрөн, кинилиин саҥарсан, кэпсэтэн барыаххытынын наада. Кырачаан саҥатыгар аан бастакынан чугас дьонун төрөппүттэрин саҥата холобур буолар. Онон, кырачааны кытта күннээҕини барытын үөрэтэн кэпсэтэ сатааҥ. Холобур, оҕону таҥыннара туран, оонньото сылдьан, остуолга аһыы олорон “ньэм, ньэм” диэн оннугар толору тыллары саҥарар эрэйиллэр. Оҕо түргэнник үтүктэн саҥарар, өйдүүр буолар. Уһуйааҥҥа сылдьан эмиэ атын бииргэ оонньуур оҕолорун саҥатын үтүктэн түргэнник хабан ылар. Маныаха кэлэҕэй, сыыһа саҥарар оҕону эмиэ кэбэҕэстик үтүктүөн сөп.
ЗПР, ОНР, ЗРР, моторнай алалия, аутист диагнозтаах оҕолорго сотовай телефон, компьютер булгуччу кытаанахтык бобуллуохтаах. Тоҕо диэтэххэ, аныгы телефон, компьютер оҕо туох баар уорганын барытын энергическай рентген сардаҥатын курдук хабан ылар. Бу доруобуйатыгар улахан охсуулааҕын төрөппүттэр өйдөөбөттөрө хомолтолоох. Үөһээ этэн ааспытым курдук, сотовай телефон, планшет, компьютер, ютуб каналлара кырачааҥҥа олус мэһэйдииллэр. Онон итилэри ньээҥкэ оҥостумаҥ, оҕо саҥатын тэтимэ, ситимэ ыһыллар, ханна туох чопчу баарын кытта сүтэриэн сөп. Аны төрөппүттэр сахалыы саҥарар, дьиэ иһигэр сахалыы эйгэ баар буоллаҕына, оҕоҥ биир бэйэтин төрүт тылынан саҥаран барар. Оттон күнү быһа супту нууччалыы тыллаах мультиктары, рекламаны көрө олордоҕуна нууччалыы саҥарар буолуон сөп, эбиитин икки тылынан булкуллан хаалыан сөп. Оҕо мэйиитэ информацияны күүскэ иҥэринэр. Онон, ютуб, интернет оҕо тылланарын харгыстыыр дии саныыбын. Төһө да солото суох буолларгыт кырачааҥҥытыгар бириэмэтэ анааҥ, ийэлэр, аҕалар, эбээлэр, эһээлэр оҕону кытта кэпсэтэ-ипсэтэ, үөрэтэ сылдьыҥ! Оттон сымнаҕастык саҥарар былдьыры оҕо тылын көннөрөргө сүбэлиэм этэ: айаҕын быччыҥнара, таҥалайа сайдарыгар элбэхтик кытаанах аһы биэриэххэ, ыстата сылдьыахха наада. Холобурун ыллахха, кытаанах дьаабылыканы, сушканы, баранканы, суухараны, эттээх иҥиири сиэтэн эрчийиэххэ сөп.
Саҥарарыгар кэһиллиилээх оҕолор­доох төрөппүттэргэ сүбэлээтэхпинэ:
Оҕоҕутун оҕону эмтиир психиатрга, невропатологка, логопедка эрдэтинэ көрдөрүҥ. Логопед сорудаҕын көтүппэккэ күннэтэ оҕоҕутун кытта кичэллээхтик толоруҥ. Күн аайы кыһаллан үлэлэһиҥ, күн өрүү-өрүү оонньуу быһыылаахтык дьарыктаныҥ. Бэйэтэ саҥарар саҥатыгар уустук дорҕоонноох тыллары саҥарда, ис санаатын кэтээн көрөн, истэр, быһаарынар, чуолкайдык этэр гына, тулуйан өр олорорго, бэйэтэ барытын өйдөөн оҥороругар үөрэтиҥ. Оҕо саҥатыгар аан бастакынан чугас дьонун саҥата холобур буолар. Ол курдук, төрөппүттэрин, бииргэ төрөөбүттэрин саҥаларын батыһар. Онон, күндү төрөппүттэр, оҕолоргутун кытта үгүстүк кэпсэтэ сылдьыҥ. Болҕомтолоохтук оҕоҕут саҥатын истиҥ, быһа түһүмэҥ, ыксаабакка сөптөөхтүк быһааран биэриҥ. Дорҕооннору, тыллары бэйэҕит эмиэ чуолкайдык саҥарыҥ. Кинини наһаа түргэнник буолбакка, ыксаабакка чуолкайдык саҥарарын ирдээҥ.
Болҕойуҥ! Өйдөөҥ: Хаһан да оҕоҕутугар сатаан саҥарбатын бэйэтигэр биллэрэ сатаамаҥ, төттөрүтүн хайҕаан биэриҥ. Тулуурдаах буолуҥ, тиэтэтимэҥ, ситиһии санаабыккыт курдук түргэнник кэлбэт. Таһымнаахтык, күүскэ үлэлииргэ, дьарыктанарга элбэх үлэ, бириэмэ ирдэнэр. Оҕону аһары ноҕуруускалаамаҥ, хаһан да сыыһа саҥараҕын диэн этимэҥ, мээнэ улаханнык дьээбэлээн күлүмэҥ. Сыыһа саҥарбыт тылларын үтүктүбэккэ, куруук көннөрөн биэрэ сылдьыҥ. Дьарыктанарга дьарыктыыр бириэмэҕит 15-20 мүнүүтэ буолуохтаах.
Эрчиллии ньымалара:
Бастакытынан, сарсыарда туран оҕо тииһин суунар бириэмэтигэр, тиис суунар щетканан тылын иннигэр быктаран баран, щеткатынан үөһээттэн аллараа сыыйа тараан түһэрэҕит, итинник гынан тылын массажтыыгыт.
Щетканы айахпытыгар угабыт уонна “М” дорҕоону саҥаран туран, щеткабытын уҥа, хаҥас өттүгэр эргитэбит. Итинник гынан оҕо таҥалайын массажтыыбыт.
Оҕону сөпкө тыынарга шаригынан эбэтэр коктейльнай туруупканан үрдэрэрэн үөрэтиэххэ сөп. Туруупкабытын айахпытыгар угабыт уонна күүскэ үрэбит, биир кэм тохтообокко үрүөхтээхпит. Итинник гынан биһиги тыыммытын уһатан биэрэбит. Шарикпытын эмиэ итинник ньыманан хатылаан үрдэрэбит.
Тылбытын быктара оонньуубут, түргэнник, эрчимнээхтик хамнатан биэрэбит. Сиэркилэ иннигэр туран уонна олорон эрэн оҕобутун кытта тэнҥэ оҥоробут. Ким тылын түргэнник таһаарар эбитий диэн куоталаһа оонньуоххутун сөп.

Төрүөҕүттэн оскуолаҕа киириэр диэри кыра оҕо таба саҥарарга үөрэниэхтээх. Тыһыынчанан тыл саппаастаах буолуохтаах. Тыл грамматическай тутулун билиэхтээх, ситимнээх саҥаны үөрэтиэхтээх. Оҕо хайдах хаһан саҥарара чугас дьонуттан, эһигиттэн тутулуктааҕын умнумаҥ.
Убаастабыллаах төрөппүттэр, сүрэххит чопчутугар, күнү көрдөрбүт күндү оҕолоргутугар көмөлөһүҥ! Логопед сүбэтин, сорудаҕын барытын болҕомтолоохтук истэн, тугу этэрин толорон, күннэтэ дьарыктаныҥ. Оҕолоргут бэйэлэрин саастарыгар сөптөөхтүк таба саҥаралларыгар ис сүрэхпиттэн баҕарабын!

Афанасий КОЛОЧЕВ,
педагог-логопед

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *