Тыараһа күбэйэлэрэ

«Алаас Күбэйэ»! Бу тыллары иһиттэхпинэ харахпар көстөн кэлэр – дьэрэкээн сибэккинэн симэммит күп-күөх хонуулаах, сиэркилэ ньуурун курдук томтойо туолбут көлүччэлээх, куулатыгар хатыҥ чараҥнаах, халдьаайытыгар баараҕай тиит мастаах алаадьылыы өгүрүк-төгүрүк алаас. Арай ол туран көрдөхпүнэ, алаас арҕаа саҕатыттан чэпчэки-чэпчэкитик дугунан, хатыҥ мастыы наскылдьыһан, оргууй аҕай  сайбалдьыһан иһэллэр кинилэр – алаас мааны хотуттара, Алаас Күн Күбэйэлэрэ!

Тыараһа нэһилиэгэр үҥкүү кэрэ эйгэтин бары көлүөнэ кэрэ аҥаардара сэргээн, саастарынан арахсан, үс үҥкүү бөлөҕө тигинэччи үлэлиир. Дьарыктар тиһигин быспакка сылы эргиччи ыытыллаллар, сынньалаҥ киинигэр бииртэн биир бөлөхтөр кэлэн үҥкүүлээн тэйэллэр. Быйыл саас “Алаас Күбэйэ” бөлөх үҥкүүһүттэрэ айаннарын аартыгын кэҥэтэн, кыраныысса таһыгар, Кореяҕа үҥкүү фестивалыгар кыттыыны ылан кэллилэр.

 “Алаас Күбэйэ” үҥкүү бөлөҕө алта сыл аннараа өттүгэр Валентина Ивановна Турнина көҕүлээһининэн тэриллибитэ. Күн бүгүн ансаамбыл састааба чопчуланан, репертуара кэҥээн, сатабыла үрдээн, көстүүмэ дэлэйэн, үҥкүү кэрэ абылаҥар ылларан олус таһаарыылаахтык үлэлии-хамныы сылдьар. Нэһилиэккэ ыытыллар бары тэрээһиннэргэ, араас таһымнаах үҥкүү күрэстэригэр көхтөөхтүк кыттар, “Түөлбэ талааннаахтара” диэн өйдөбүлгэ киириэхтэрин киирэллэр.

Онон сиэттэрэн, “Алаас Күбэйэ” бөлөх төрүттээччитин, салайааччытын Валентина Ивановнаны кытта атах тэпсэн олорон сэһэргэстим.

Валентина Ивановна, дьэ туохтан сиэттэрэн, ким көҕүлээһининэн үҥкүүгүт  бөлөҕө тэриллибитэй?

— 2013 сыллаахха нэһилиэкпитигэр “Үҥкүү абылаҥа” диэн улуустааҕы куонкурус ыытыллыбыта. Бастаан утаа онно кыттаары тэриллибиппит. Үҥкүүбүтүн оччолорго кулууп директорынан үлэлээбит, хореограф идэлээх, олохтоох уолбут Алексей Алексеев туруорбута. 12 буолан, бары тэҥ саастаах кэрэ аҥаардар түмсэн, биир үҥкүүнэн муҥурдаммакка, салгыы сайдан барарга биир санааҕа кэлбиппит. Онтон бэттэх кэмиттэн-кэмигэр түмсэн бэлэмнэнэр буолбуппут, таҥас-сап тиктибиппит. Нэһилиэккэ ыытыллар бары тэрээһиннэргэ көхтөөхтүк кыттан барбыппыт. Сыллата ыытыллар араас үҥкүү күрэстэригэр кыттан, дипломан, лауреат үрдүк аатын ылан, анал ааттар хаһаайыттара буолан сүргэбит көтөҕүллэн испитэ.

Аан бастаан ыраата барыыгыт Калининград куорат дии? Онно хайдах тиийдигит этэй?

— Сыллата ыытыллар “Бриллиантовые нотки” куонкуруска мэлдьи кыттабыт. 2017 сыллаахха кыттан, Калининград куоракка ыытыллар норуоттар икки ардыларынааҕы үҥкүү фестивалыгар путевканан наҕараадаламмыппыт. Бэс ыйыгар онуо буолан аан маҥнайгыбытын ыраах айаҥҥа туруммуппут. Олус кэрэ айылҕалаах,  сайдыылаах куоракка сылдьан, саха норуотун культуратын атын омуктарга билиһиннэрэн, араас талааннаах дьону-сэргэни кытта алтыһан, дуоһуйа астынан кэлбиппит. Онно  биһиги аҥаардас үҥкүүнэн буолбакка, “Кылыһах” народнай ансаамбыллаахпыт быһыытынан норуот ырыатын, тойугун, хомуһун тэҥинэн тутан илдьэ сылдьыбыппыт.

Былырыын Аан дойду дьахталларын күнүн көрсө нэһилиэкпитигэр бөлөххүт тэриллибитэ 5 сылыгар анаан олус үчүгэй үҥкүү киэһэтин бэлэхтээн тураҕыт. Онно көрдөххө, репертуаргыт киэҥэ, таҥаскыт-сапкыт сиэдэрэйэ үгүс көрөөччүнү сөхтөрбүтэ. Валентина Ивановна, ол дьоро күнү ахтан-санаан ааһыахха эрэ.

— Биэс сыллаах дьоро киэһэбитин эрдэттэн былааннаан, элбэх киһини кытыннаран, урукку үҥкүүлэрбитин сөргүтэн, саҥа үҥкүүлэри туруоран, олус эппиэтинэстээхтик ылсан үлэлээбиппит. Бу күн бөлөхпүт урукку-хойукку үҥкүүһүттэрэ бары кыттыыны ылбыттара. Ону сэргэ кэргэттэрбит улахан өйөбүлү оҥорон үҥкүүлэспиттэрэ көрөөччүлэри сэргэхсиппитэ. Биэс сыллаах үлэбитин дьоммутугар көрдөрөн, бэйэбитигэр түмүк оҥостон, саҥа соруктары ылыммыппыт.

Быйылгы дьыллаахха олус өрө көтөҕүллүүлээхтик үлэлээтигит, элбэхтэ бардыгыт-кэллигит дуу диэн туораттан сылдьан бэлиэтии көрдүм. Онтугайгыт түмүгэ – Кореяҕа сырыы буолла дуу дии саныыбын.

— Чахчы да, оннук. Быйыл кыһын Уус-Алдан Найахытыгар, Чурапчы Мындаҕаайытыгар, Дьокуускайга “Золотое мгновение” үҥкүү күрэстэригэр ситиһиилээхтик кытынныбыт. Оттон  Кореяҕа путевканы “Бриллиантовые нотки” куонкуруска кыттан ылбыппыт. Сүбэлэһэн, дьүүллэһэн, бары өттүттэн ырыҥалаан, ыараҥнатан баран барарга быһаарыммыппыт. Биһиэхэ администратор оруолун толорор Изабелла Николаева Литвинцева фестиваль тэрийээччилэрин кытта кэпсэтии ыытан, докумуон хомуйуута чып курдук этиллибит кэмҥэ барыта оҥоһуллан бүттэ. Билиэппитин чэпчэтиилээх эрдэҕинэ ылбыппыт. Дьэ, уонна күүскэ бэлэмнэнэн, таҥас-сап тиктэрэн (Чөркөөх иистэнньэҥэр Екатерина Герасимоваҕа тиктэрдибит), ох курдук оҥостон, ыам ыйын саҥатыгар онуо буолан, ыраах айаҥҥа  аттаммыппыт. Соҕуруу Корея Тэгу куоратыгар Сакура тыллыытын кэмигэр сөп түбэһиннэрэн  ыытыллар народнай бырааһынньыктарын чэрчитинэн “Норуоттар доҕордоһуулара” үҥкүү  фестивалыгар кыттан кэллибит. Үгүс норуоту кытта алтыһан, сомоҕолоһон, бэйэбит култуурабытын көрдөрөн, дойдубутун, норуоппутун ааттаппыппытынан киэн туттабыт.

Кореяҕа сырыыгыт умнуллубат түгэннэриттэн, кыттыбыт фестивальгыт туһунан ааҕааччылары кытта бука диэн үллэстэргит буоллар.

— Араас өҥнөөх сибэккилэринэн симэммит күп-күөх куорат сайыҥҥылыы сылааһынан көрүстэ. Куорат архитектурата судургу эрээри, халлааҥҥа харбаспыт дьиэлэр киһини сөхтөрө дьэҥдэһэллэр. Айылҕа тыллар кэмигэр ыам ыйыгар Кореяҕа араас фестиваллар тэриллэллэр. Олортон саамай бастакылара сааскы Корея араас өҥүнүү Азия үгүс норуотун түмэр, ураты култууралары сомоҕолуур «Разноцветный Тэгу» парад фестиваль эбит. 1982 сылтан тэриллэн сылын ахсын ыытыллар фестивальга быйыл Кореяттан 86 хамаанда, 16 тас дойдуттан Японияттан, Кытайтан, Филиппинтэн, Индонезияттан, Вьетнамтан, Камбоджиттан, Россияттан, барыта 349 хамаанда кытынна. Аҥаардас  Саха сириттэн 5 бөлөх кытынныбыт: Намтан, Горнайтан, Хатастан, Дьокуускайтан «Тэлээрис» оҕо ансаамбыла уонна биһиги. Маннык киэҥ далааһыннаах уулуссаҕа ыытыллар бырааһынньык көстүүтэ улахан карнавальнай күүлэйигэр майгынныыр эбит. Икки өттүттэн дьонунан толору уулусса устун парадтаан иһэн үс сиргэ тохтоон үҥкүүлээтибит.

Тиийиэхпититтэн кэлиэхпитигэр диэри Дасоль диэн эдэркээн кыыс биһиэхэ гид быһыытынан сылдьыста. Ону сэргэ Кореяҕа тиийэн иккис сылы үлэлии-хамсыы сылдьар кыйылар бэйэбит оҕобут Станислав Иванов көрсөн, арыаллаан илдьэ сырытта. Тэгу куоракка фестивальга кыттан баран, Пусан диэн Корея улахан куораттарыттан биирдэстэригэр экскурсияҕа бара сырыттыбыт. Кэриэй омук үрдүк култууралааҕын, сайдыылааҕын сөҕө-махтайа көрдүбүт.

Ханнык үҥкүүлэргитин көрдөрдүгүт?

— “Дружба” бөлөх хореограба Анжелика Большакова туруорбут, Екатерина Андросова чочуйан оҥорбут, эрчийбит “Хомус алгыһа” уонна “Чороонноох үҥкүү” диэн үҥкүүлэрбитин көрдөрдүбүт. Олохтоох омуктар биһиги таҥаспыт олус сиэдэрэйин, ураты көстүүлээҕин бэлиэтээн, эккирэтэ сылдьан хаартыскаҕа түстүлэр. “Монголларгыт дуо?” диэн ыйыталлар.

Валентина Ивановна, элбэх киһини түмэн, биир санааҕа киллэрэн, салайан илдьэ сылдьар ураты талаан. Бука, хас биирдии киһиэхэ ураты сыһыан наада буолуо дии?

— Оннук. Биһиги бөлөх бу алта сыл бииргэ алтыспыт кэммитигэр, бу ыраах айаннарга сылдьан ордук чугастык билистибит. Ким эрэ үп-харчы ааҕыытыгар, ким эрэ таҥаһы-сабы талыыга, ким эрэ докумуон оҥоруутугар талааннаах эбит. Ол иһин бары саба түһэн, барыы-кэлии сүпсүлгэнин кыайа туттубут. Дьиҥэр, ылан көрдөххө, бары араас идэлээх дьон үҥкүү абылаҥар ылларан, бииргэ түмсэн сылдьабыт. Сорохторбут хаһан даҕаны сыанаҕа сыстыбатах, үҥкүүттэн тэйиччи дьон, саастыылаахтарыгар ымсыыран, сыыйа ылларан, билигин тутаах үҥкүүһүттэрбит буола сылдьаллар.

Инникитин туох былааннааххытый?

— Биир саастаахтар бары бииргэ түмсэн, маннык үҥкүүлүү сылдьарбыт олус үчүгэй. Киһи үҥкүүлээтэҕинэ күннээҕи кыһалҕаны, кыра дьаҥы-тумууну умнан санаата өрө көтөҕүллэр, үҥкүү тэтимигэр уйдаран чэпчииргэ дылы буолар. Инникитин бу тэтиммитин ыһыктыбакка, үҥкүүбүтүн аргыс оҥостон, өссө араас сири-дойдуну көрүөхпүтүн, араас дьоннуун алтыһыахпытын баҕарабыт.

Валентина Ивановналыын кэпсэтэн, кинилэр өрө көтөҕүллүбүт тыыннарыгар сыстан, бэйэм чэпчээбиккэ дылы буоллум. Өйбөр бэрт соторутааҕыта ватсап ситиминэн кэлбит Дуллуку “Үҥкүүлээҥ, эбэлэр, үҥкүүлээҥ” диэн хоһоонун тыллара кутуллан киирдилэр.

Эйээрэр муусука алыбар

Эбээлэр үҥкүүлээн дайаллар,

Эдэрдии эрчимник хамсанан

Эргийэн элээрэн ааһаллар…

Чахчы даҕаны, “үҥкүүлээҥ, эбэлэр, үҥкүүлээҥ” диэн испэр ботугуруу-ботугуруу кулууппуттан тахсан бардым.

 

Галина ПОЛУСКИНА,

Россия Суруналыыстарын союһун чилиэнэ,

Л.Н. Турнин аатынан “Алгыс” норуот айымньытын дьиэтин уус-уран салайааччыта.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *