Уһуну-киэҥи толкуйдуур кэм кэллэ

Суруктан сиэттэрэн кэлбит санаалар

Үп кризиһигэр олоробут диэн айманабыт, этэргэ дылы, ууга-уокка түһэбит. Ол эрээри духуобунай, сиэр-майгы кризиһин оборчотугар батары түһүүбүт итиннээҕэр дириҥ быһыылаах. Итилэртэн бастакытын хайдах эмэ аһарыахпыт, оттон иккиһиттэн тахсарбыт улахан уустуктардаах буолуоҕа.
Ватсабынан биир сурук тирилээн кэлбиттээх. Аллараа Бэстээххэ кууһунан атыылыыр бородуукта маҕаһыыныгар сылдьыбыт дьахтар оҕону иитии боппуруоһун таарыйбыт этэ. Бородууктатын массыынатыгар таһаараары саха оҕолоруттан көрдөспүт, дьоно күлбүтэ буолан баран, куотан хаалбыттар. Онно үлэлиир киргиз, узбек уолаттар үөрүүнэн көмөлөспүттэр. Ити түгэнтэн сылтаан, дьахтар саха оҕотун иитиигэ санааларын итэҕэтиилээхтик, ылыннарыылаахтык суруйбут этэ. Бу суруктан сиэттэрэн оҕону иитии, сиэр-майгы боппуруостарыгар санааларбын тиһиэм. Оҕону, ыччаты иитии боппуруоһугар уһуну-киэҥи толкуйдуур кэм кэллэ дии саныыбын.

Көҥүл кэмҥэ
Ырыынак сыһыаннаһыыларыгар киирэр 90-нус сыллар сиэр-майгы сатарыйыытыгар саамай алдьатыыны саҕалаабыт кэм этэ диэтэхпинэ, үгүстэр утарбаккыт чахчы. Дойду ыһыллыытыгар-тоҕуллуутун кэмигэр туох барыта ҺкҕҔүлһ буолбута. Күҕх экранынан эротическай сценалары аһаҕастык кҕрдҕрҕр буолбуттара. Ону оҕолорбут улахан дьон суохтарына, уора-кҕстҕ кҕрүмүнэлэр ханна барыахтарай? Маннык видеолар мас сыыһын курдук элбээбиттэрэ. Ити түмүгэр оскуолаҕа үҕрэнэр кыргыттарбыт оҕолоноллоро элбээбитэ. Аны ҕйдҕрүн-тҕйдҕрүн туппакка сылдьан, муода курдук эдэр ыччаппыт ыал буолуута үксээбитэ. Маннык ыал арахсыыта үксүү турара ханна барыай? Баар! Билигин бу боппуруоска арыый да толкуйдаахтык сыһыаннаһыы саҕаланан эрэр.
Табах, пиибэ, арыгы туһунан этэ да барыллыбат. Аны наркотигынан туттааччылар элбээн эрэллэр.
Ити ыһыллыы-тоҕуллуу ҺкҕҔүл үйэтигэрһ итэҕэл, идеология диэн кэлиэ дуо? Оскуола иитии боппуруоһун аҔаардас дьиэ кэргэҔҔэ соҔнообута. Иитээччилэринэн, учууталларынан кэрэ аҔаардар үлэлииллэр. Биир эр киһи учуутал иитиитин сүүс дьахтар учуутал кыайан солбуйбат дииллэр. Дьэ, ити барыта мунньуллан-мунньуллан сиэр-майгы сатарыйыытыгар кэллэхпит. Оҕо, ыччат эрэ итинниккэ тиийбэтэ. Оптуобустарга кҕрдҕххҕ, урукку ҕттүгэр сытыары сымнаҕас майгылаах ытык кырдьаҕастарбыт кытары уот сиэбитин курдук ыгым буолбуттарын, үгүстэр бэлиэтии кҕрҕр буолуохтааххыт. Маннык көстүү үлэҕэ-хамнаска эмиэ элбээбитин, саастаах дьон ыччакка сүбэ-ама буолуохтааҕар, төттөрүтүн кинилэри атахтыы, баттыы сатыылларын, итинник быһыыланалларын кэнниттэн үүнэр көлүөнэ кырдьаҕастары хайдах ытыктыахтарын туһунан суруйан турардаахпын. Нууччаларга Һкакой привет, такой ответһ диэн этии баар.
Аһара барыыны, туохха да итэҕэйбэт буолууну айгыр-силик айылҕа кытары утарар. Айылҕабыт барахсан ол-бу кҕстүүлэринэн араастаан соһутар. Өрүстэрбит хааларыттан халыйан тахсаннар, халааннааннар дохсун сүүрүктэринэн нэһилиэнньэлээх пууннары тоҕута сүүрэллэр, сир хамсаан, араас күүстээх тыаллар түһэннэр үгүс киһини күн сириттэн илдьэ бараллар. Икки атахтаах айылҕа илиитигэр баара-суоҕа кыймаҔныыр үҕҔҔэ-кҕйүүргэ тэҔнэһэрин дакаастырга дылы. Бу хоруона диэн ааттанар дьаҥ аан дойдуну тилийэ көтүүтэ майгыны-сигилини кытта ыкса ситимнээҕэ саарбаҕа суох. Бу барыта тугу даҕаны итэҕэйбэт, харыстаабат буолбуппут түмүгэ буолуон сҕп.
Биллэрин курдук, дойдубут үгүс оскуолаларыгар итэҕэл предметтэрэ баар буоллулар. Бу — саамай сөптөөх. Иитиини итэҕэли кытары ситимнээбиппит саамай сҕп. Итэҕэл куһаҕаҔҔа үҕрэппэт. Итэҕэллээх уонна итэҕэйэр киһи үтүҕ майгылаахтык олорор.

Ис туруктара күүстээх эрэ дьон
Сайдыылаах, дьалхааннаах үйэҕэ киһи ис туруга олус улахан суолтаны ылар. Ол курдук, бөҕө-таҕа доруобуйалаах, ис туруктара, куттара-сүрдэрэ күүстээх, киэҥ көҕүстээх, холку эрэ дьон астына-дуоһуйа олорор кэмнэрэ кэллэ. Этэргэ дылы, өй-санаа тэтимнээхтик сайдар, оттон эт-сиин, ис турук мөлтүүр. Кистэл буолбатах, билиитээҕэр-көрүүтээҕэр психологическай, духуобунай турук ордук сыаналанар буолар кэмэ кэллэ.
Ордук үлэ көрдөөччүлэр ити туһунан үчүгэйдик билэр буолуохтаахтар. Үлэ биэрээччи биллэриитигэр, бастакы уочарат үлэһиккэ ирдэбилэ Һстрессоустойчивостьһ. Үөһэ этэн аһарбытым мантан ырылыччы көстөн кэлэр.
Маны таһынан Интернет, компьютер үйэтигэр оҕо, эдэр киһи, оннооҕор саастаах дьон виртуальнай эйгэҕэ абылатара, мөкү санаа хамначчыта буолара эмиэ баар суол. Дьиҥ олохтон-дьаһахтан тэйэр, майгыта-сигилитэ алдьанар, айар-тутар дьоҕура сарбыллар. Оҕо, ыччат эрэ буолбатах, улахан дьон эмиэ бу эйгэҕэ хам ылларан эрэллэрэ, кистэл буолбатах. Тыыннаах кэпсэтии диэн суох буолан эрэрэ баар чахчы. Үгүс өттүгэр ватсабынан эрэ кэпсэтэбит.
Физик, общественнай деятель Альберт Эйнштейн: ҺЯ боюсь, что обязательно наступит день, когда технологии превзойдут простое человеческое общение. И мир получит поколение идиотовһ, – диэн итини өтө көрбүттүү эппитэ баар.

Кэрэни кэрэхсээбэт буолан эрэбит
Кэрэни кэрэхсээбэт буолан эрэбит. Урукку ҕттүгэр оҕону сырдыкка-үтүҕҕэ иитэр эбит буоллахпытына, билигин элбэх ийэттэн Һоҕобун билиҔҔи түһүүлээх-тахсыылаах олоххо сҕбҕ суохтук, наһаа кҕнҕ гына ииппиппинһ диэн хомойбут курдук саҔаны элбэхтик истиэххэ сҕп. Тҕрҕппүт үгүстүк оҕотун этиһэри кытары этиһэн, охсуһары кытары охсуһан ис, уочаракка турбакка, быһалыы киирэ сатаа диэн иитэрин-үҕрэтэрин элбэҕи кҕрҕбүт.
Оптуобуска инники олбохторго оскуола үҕрэнээччилэрэ, ыччат, эр дьон тҕһҕ даҕаны тоҔхойо кырдьыбыт киһи киирдин, туран биэрбэттэрэ, хомолтолоох көстүү. Көрө-көрө көрбөтөҕө эбэтэр утуктаабыта буола, наушник кэтэн баран олорор буолаллар. Төннүү, кэхтии буолбатах дуо?!
Музыка, ырыа-тойук ханнык баҕарар киһи кутун-сүрүн күүһүрдэригэр, ис туругун чөллөрүтүнэригэр, олоҕун оҥостунарыгар биир күүстээх ньыманан буолар. Саха сирин олохтоохторо, бары ытыктыыр киһибит, өрөспүүбүлүкэбит бастакы Президенэ Михаил Николаев ҺМузыка барыбытыгарһ бырайыагын сүмэтэ манна сытар дии саныыбын.
Туох барыта уларыйа-тэлэрийэ турар дьалхааннаах кэмҥэ чөл туруктаах, бөҕө куттаах-сүрдээх, үрдүк култууралаах, кэрэни-үтүөнү кэрэхсиир ыччаты иитэн таһаарыыга, духуобунай, сиэр-майгы кризиһиттэн, оборчотуттан босхолонорго ити бырайыак күүс-көмө буолуон сөптөөх. Ытыктыыр киһибит уһуну-киэҥи, дириҥи толкуйдаан тустаах бырайыагы олоххо киллэрэ сатыыра өйдөнөр. Сүрэх мууһуруутун, санаа тыйыһырыытын музыка эрэ кыайар кыахтаах.

Хараастыбат буолуоҕу табыллыбат
Ватсабынан кэлбит сурукка оҕолорбутун, ыччаппытын үлэттэн тэйиппиппит туһунан оруннааҕы суруйбуттар этэ. Кырдьык, оҕолорбутун аһара хараанныырбыт, тугу да гыннарбаппыт баар суол. Оскуола үөрэнээччилэрэ кылаастарын да сууйбат буоллулар. Урукку өттүгэр оҕолор кылаастарын сууйар эрдэхтэринэ, муоста сууйааччы үлэтин убаастыыллара, мээнэ бөҕү-сыыһы бырахпат этилэр.
Сайыҥҥы үлэ лааҕырдара үгүс көлүөнэ ыччаты тулуурдаах, дьулуурдаах буолууга ииппит буолуохтаахтар. Хара үлэттэн уонна спортан ордук киһини дьүккүөрдээх буолууга иитэр туох да суох дии саныыбын.
Оҕолорбутун аһара бүөбэйдээммит үчүгэйгэ тириэрпэппит чуолкай. Үгүс ыччат көлөһүнүн тохпокко эрэ, үтүмэн үптэниэн-харчыланыан баҕарара баар суол. Тугу да үлэлиэхтэрин-хамсыахтарын баҕарбат дьоммут элбээтилэр. Дьокуускайбыт, улуус кииннэригэр төһө баҕарар үлэни кыайыан сөптөөх эдэр дьоммут умнаһыкка кубулуйбуттарыттан, хараастыбат буолуоҕу табыллыбат.

Түмүк оннугар
Норуоттар доҕордоһууларын бҕҕҕргҕтүҕхтээхпит. Сэбиэскэй Союһу кини күүстээх державаҕа кубулуппута. Улуу Кыайыыны норуоттар доҕордоһуулара, төрөөбүт-үөскээбит дойдуга таптал, сүгүрүйүү түстээбитэ. Түмсүүлээх, сомоҕолоһуулаах, доҕордуу буоламмыт туох да ыарахантан, алдьархайтан толлон турбат этибит.
Сиэр-майгы, духуобунай иитиини сайыннарыыгаһ анал судаарыстыбаннай бырагыраама оҥоһуллара, кэм ирдэбилэ буолла. Оҕону, ыччаты иитии боппуруоһугар уһуну-киэҥи толкуйдуур кэм кэллэ дии саныыбын.
Людмила НОГОВИЦЫНА.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *