Уоһунан суруксуттуур уолчаан

Айар куттаах Айсен Иванов

Дьокуускай куорат. Уолчаан хоһугар олорон, сылаас уоһунан төлөпүөнүн клавишаларын таҕайталыыр. Чочумча төбөтүн өрө көтөҕөн, ырааҕы одуулуур, толкуйдуур. Онтон эмиэ төҥкөйөн уоһунан салгыы бэчээттээбитинэн барар. Итинник гынан төбөтүгэр көтөн түспүт сырдык санааларын сурукка тиһэр, хоһооҥҥо хоһуйар.

Ыал улахан оҕото
Биир хоһоон сурулунна. Айсен онтон дуоһуйан, мичээрдээн ылла. Уоһунан суруйан хоһооннорун кинигэтин таһаарбыт уолчаан баарын туһунан истээт, кини туһунан хайаан да суруйарга быһаарыммытым.
Айсен Иванов күн сирин 2002 сыллаахха муус устар 9 күнүгэр көрбүтэ. Августина уонна Ньургун Ивановтар күүтүүлээх-кэтэһиилээх бастакы оҕолоро. Уолчаан төрүүрүгэр эчэйии ылбыта. Түөрт күн сырдык-хараҥа былдьаһыытыгар реанимацияҕа сыппыта. Төрөппүттэрэ маҥнайгы оҕолоро ыарыһаҕыттан, биллэн турар, улахан охсууну ылбыттара. Ол эрээри санааларын түһэрэн, ыһыктанан кэбиспэккэ, ыарахан ыарыыны кытта охсуһарга туруммуттара.
Эдэр ийэ балыыһа эҥэрдэммитэ. Биир сааһын туолуутугар эмчиттэр оҕо церебариальнай баралыыһа диэн ынырыктанан иһиллэр диагност туруорбуттара. Төрөппүттэр таптыыр оҕолорун Кытайынан, Калуганан, Барнаулунан, Санкт-Петербурунан уонна Нерюнгринан сылдьан, эмтэппиттэрэ. Уолчааннара сайдарын туһугар туох баар сыраларын-сылбаларын уурбуттара. Хараҕы симэн ылбатах түлүк түүннэр да элбэхтэрэ.

Чугас дьонун тугунан үөрдэрий?
Августина Макаровна Айсеҥҥа мэлдьи остуоруйалары кэпсиирэ, кинигэ ааҕан иһитиннэрэрэ. Уолчаан ордук хоһооннору сөбүлээн истэрэ. Айар кут Айсеҥҥэ ити курдук иҥэриллибитэ.
Айсен аҕыс сааһын туолбутун кэннэ, Дьокуускай куорат 34 №-дээх орто оскуолатын маҥнайгы кылааһыгар үөрэнэ киирбитэ. Дьиэтигэр кэлэн үөрэтэр учууталлара үөрэҕи түргэнник ылынарын тута бэлиэтии көрбүттэрэ. Айсен тыл да, ахсаан да предметтэригэр биир тэҥник үчүгэйдик үөрэнэр. Үһэ суох үөрэнэн, чугас дьонун үөрдэр, санааларын көтөҕөр. Пушкин, Лермонтов хоһооннорун олус сөбүлээн ааҕар. Билии-кірүү киґини үтүіҕэ-кэрэҕэ сирдиир, инникигэ эрэли эрэ үіскэтэр.
Уолчаан ити оскуолатын таһынан, ыраахтан (дистанционно) эмиэ үөрэнэр. Алын сүһүөх кылаастартан саҕалаан, оскуолаларыгар ыытыллар араас тэрээһиннэргэ актыыбынайдык кыттар. Үгүс грамоталарынан уонна дипломнарынан, сертификаттарынан наҕараадаламмыта.
Илиитэ-атаҕа хамсаабат, сытар, кыайан саҥарбат оҕону төрөппүттэрэ эми-тому эккирэтэннэр, сайыннараннар, биир күнү көтүппэккэ, дьарыктааннар итинниккэ тириэртэхтэрэ. Кинилэр үгүстэргэ холобур буолуохтарын эрэ сөптөөхтөр.
Айсен социальнай ситимнэргэ актыыбынайдык кыттар. Онно суруйбутун ааҕааччыларга уларыппакка эрэ, билиһиннэриэхпин баҕарабын: «Инвалид с детства. Иногда я размышляю о жизни и думаю, почему Бог сделал меня инвалидом с детства? Мне так тяжело… в этой жизни. Я не могу позвонить своим родным и друзьям, и просто пообщаться, а только переписываюсь через ватсап. Хоть это большой плюс. Но мне не хватает самостоятельно ходить. Так хочется встать и радовать своих близких. В следующей жизни хочу стать ходячим человеком и обязательно общительным. Жизнь продолжается». Уолчаан сырдык ыра санаата… Хайа да муус сүрэхтээҕи уулларар суруйуу.

Кыаллыбат да кыаллар
Уолчаан суруйуон наһаа баҕарара. Ол эрээри илиитэ-атаҕа хамсаабат буолан, ити киниэхэ кыаллыбата. Аһара күүскэ баҕардахха, кыаллыбат да кыаллар. Төлөпүөнүгэр уоһунан буукубалары талан көрбүтэ, табыллыбыта.
Тоҕус сааһын томточчу туолуута, маҥнайгы хоһооно айыллан тахсыбыта. Ити курдук, бииртэн-биир хоһооннор күн сирин көрүтэлээн барбыттара. Учуутала Елизавета Николаевна Тоноева дьиэтигэр үөрэтэ кэллэҕинэ, Айсен хоһоонун кумааҕыга бэчээттэтэн бэлэхтиирэ.
Биир үтүө күн Елизавета Николаевна Августина Макаровнаҕа: «Айсен хоһооннорунан кинигэ бэчээттэтэн таһаарбаппыт дуо?» — диэбитэ. Онон кинигэ таһаарар туһунан санааны учуутала укпута.
Уолчаан үөрэнэр 34 №-дээх оскуолата көмөлөһөн, «Мой кораблик мечты» диэн ыраас, сырдык иэйиилээх хоһооннор кинигэлэрэ күн сирин көрбүтэ. Учуутала Российскай Федерация үөрэҕириитин туйгуна Елизавета Тоноева кинигэ киирии тылыгар: «Иванов Айсен очень творческий ученик. Еще в начальных классах, он проявил интерес к литературе начал писать сочинения, небольшие рассказы, стихи, в которых легко и непосредственно выражает свои добрые чувства, мысли мечты. Несмотря на то, что его реальный круг общения ограничен только семьей, учителями, которые приходят к нему учить домой, общением социальных сетях, в его стихах чувствуется зарождение лирического воображения, стремление к познанию прекрасного и окружающей действительности, и вера во все доброе и любовь. Удивляет то, что Айсен по состоянию здоровья, не может держать в руках ручку и писать. Но внутренняя необходимость к самовыражению заставила его самостоятельно научиться писать (печатать) губами на дисплее планшета, телефона. В стихах Айсена, особые, только ему понятные, динамичность, ритм, мелодия и радость от того, что «душа поет», — диэн суруйбут.
Айсен хоһоонноро ураты сырдыктар, эйэҕэстэр. Кинилэртэн амарах санаа сылаас тыына илгийэргэ дылы. Ааспыт 2020 сыллаахха өрөспүүбүлүкэҕэ доруобуйаларыгар хааччахтаах дьоҥҥо «Жемчужина творчества» диэн грантовай куонкурус ыытыллыбыта. Уон аҕыс саастарыттан саҕалаан аҕыс уоннарыгар диэри саастаах кыттыыны ылбыттара. Айсен манна ситиһиилээхтик кыттыбыта. Ол курдук, «Дебют года» үрдүк ааты ылары ситиспитэ уонна хоһоонноро бу куонкурус кыайыылаахтарын хомуруунньугар киирбитэ. Уолчаан хомуруунньук сүрэхтэниитигэр сылдьан, бэркэ диэн сэргэхсийбитэ, айыах-тутуох баҕата өссө күүһүрбүтэ.
Үөһэ этэн аһарбытым курдук, ийэтэ-аҕата уолчааннара сайдарын, эйгэтэ кэҥиирин туһугар күүстээх сыраларын уураллар. Ол курдук, киинэҕэ, музейдарга, айылҕаҕа, ыһыахха сырытыннараллар. Атын куораттарга эмтэнэ тиийдэхтэринэ, итини эмиэ тумнубаттар.

Хоһооннору таһынан мультфильм
Айар дьоҕурдаах уолчаан хоһооннору эрэ суруйуунан муҥурдаммат. Ааспыт сыллаахха булчуттар тустарынан мультфильм оҥорон, холонон көрбүтэ. Бастаан сценарийын суруйбута. Интернеттэн ол сценарийыгар сөп түбэһэр хартыыналары көрдөөн булуталаабыта. Хартыыналарын анныгар тиэксин (субтитрын) суруйбута.
Мультфильмын «Ау-ау!» диэн ааттаабыта. Үөрэнэр оскуолатыгар Айсен үлэтин сүрэхтэниитэ буолбута. Оҕолор, мустубут дьон биһирээн көрбүттэрэ. Бу үлэтэ оскуолаҕа ыытыллыбыт куонкурска бастакы миэстэни ылбыта.
Уолчаан чугас дьонун төрөөбүт күннэригэр эмиэ араас көһүтүллүбэтэх соһуччу бэлэхтэри оҥорон, үөрдэрин-көтүтэрин туохтааҕар да ордорор.

* * *
Көрбөт дьон суруйалларын, айалларын-туталларын Николай Островскайтан, Эрилик Эристиинтэн саҕалаан билэбит-көрөбүт, кинилэр олоххо дьулуурдарыттан сөҕөбүт. Илиитэ-атаҕа хамсаабат оҕо уоһунан бэчээттээн кинигэ таһаартарбыта, үгүстэргэ холобур буолара саарбаҕа суох. Айсен айар талаана өссө арыллан, саҥаттан-саҥа айымньылары суруйан, кини аата-суола киэҥ эйгэҕэ тахсыаҕар бүк эрэллээхпин.
Людмила НОГОВИЦЫНА.

Доброта
«Доброта — лучше красоты»
Добро и доброта —
Хорошие слова!
Доброта — чудесное слово!
Доброта помогает
Проснуться счасливым.

Добро и доброта —
Хорошие слова.
Доброта — лучше красоты,
Говорят все вокруг.

Пусть все будут
Не только красивыми,
Но и счастливыми!
Пусть все будут добрыми —
Это очень важно в жизни!

Море
Хочу на море…
Хочу купаться в море.
Увидеть там красивые
Камушки морские
И ходить по ним
По камушкам цветным.

Море, море —
Там чистая вода.
Море, море —
Там соленая вода.

Буду в море прыгать.
А море мне будет
Волны синие пускать
И меня обнимать,
Чтобы мне понравиться.

Море, море —
Там корабли вдали…
Море, море —
Там корабли и мои мечты…

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *