Уот кураан сатыылаан ааһыыта…

Сытыары сымнаҕас, ураты көнө, эйэҕэс майгылаах Потапова Ирина Николаевна Сунтаар улууһун Үөһээ Мэйик нэһилиэгэр 1929 сыллаахха сэтинньи 10 күнүгэр күн сирин көрбүтэ. Төрөппүт аҕата Потапов Николай Антонович өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр орденнаах булчут этэ. Иринаны, саҥа төрөөбүт оҕону, хотон түннүгүнэн күрэтэн эһэлээх эбэтэ туос тымтайга куобах сурҕаҥҥа суулаан оҕо гынаары илдьэ барбыттар, онон кыракый Ира эбэлээх эһэтигэр иитиллибит. Эбэтэ 53 сааһыгар тымныйан өлбүтэ. Онон аҕатын бииргэ төрөөбүттэрэ Фекла, Зоя Потаповалар  көрөн-харайан улаатыннарбыттар. Онтон кэргэн тахсан туспа ыал буолан барбыттар. Ирина хайаларын да кытта барсыбатах, эһэтигэр хаалбыт. Эһэтэ Потапов Антон Николаевич холкуос төһүү үлэһитэ, чулуу-мааны кини үлэтин дохуотун “Кыһыл” обуоһунан тиэйэн аҕалара.

1941 сыллаахха Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмыта, ыар сэрии дьон олоҕун түөрэ ытыйбыта, аймаабыта. Онон Ирина оонньооботох оҕо сааһа ааспытын этинэн-хаанынан билбитин туһунан курутуйан туран кэпсиир: “Сэрии буолбутун истээт аймалҕан бөҕө буолбута. Үлэни кыайан үгүс, элбэх киһи сэрии фронугар ыҥырыллыбыта. Сэриигэ атааралларыгар оҕо аймах, дьахтар ытыыра-соҥуура айманара көрөргө ыарахан хартыына этэ, ол ыарахан көстүү билигин да өйбүттэн арахсыбат. Ол кэнниттэн уот кураан сатыылаан алаастар өтөхтөр кубарыччы хатаннар, от-бурдук үүммэккэ сут сыллар саҕаламмыттара. Сут олох иэдээн, биир да ардах түспэт, аһыҥа бөҕө түспүтэ, оту-маһы кубарыччы сиэбитэ көрүөххэ дьулаан хартыына этэ. Мин эһэбинээн холкуос сүөһүтүн, сылгытын кыстата үрэххэ тахсыбыппыт, онно тиийээт от оттоон, эргэ баҕайы балаҕан дьиэни хомуйан симии оһоҕу сыбаан, өтөх тэлгэһэтин ыраастаан баран өтөхпүтүн, тэлгэһэбитин аһатан сиэр-туом оҥорбуппут.

Эркинэ сууллубут эргэ хотону тыаттан оҕуһунан мас состорон киллэрэн саҥалыы муосталаабыппыт. Эркинин саҥа маһынан кэккэлэтэн сүөһүбүтүн хотоҥҥо киллэрэн, сааҕын мунньан дьиэни, хотону сыбыырбыт. Мин олох сатаабат этим, кэннибиттэн хоҥнон түһэн хаалара.

Сүөһүбүтүн күөлгэ киллэрэн уулатарбыт. Ынахтарым уулаан бүтэллэригэр хороччу тоҥон хааларым, тобугум кыайан токуруйбат, сыыры аттаан нэһиилэ тахсарым.

Аччыктааһын кэмигэр күөлгэ туу угабыт, онно син мунду, күөнэх киирэр. Биир эмэ улахан собо сөрөммүт буолара, онон хара сиэн абыранар этибит. Эһэм барахсан куобахха туһах, сохсо иитэрэ. Куобаҕы, мас көтөрүн сиир этибит да куруук аччык курдук сылдьарым. Бурдуга суох киһи сатаммат эбит быһыылаах.

Сэрии ыарахан сылларыгар өрөбүл диэни билбэккэ, күннэри-түүннэри үлэлээн, сүөһү ахсаанын аҕыйаппакка инчэҕэй эттээх тулуйбат ыарахаттарын да көрүстэрбит үлэни мөлтөппөккө, кыайыы туһугар өлөрбүтүн да кэрэйбэккэ үлэлээбиппит», – диэн.

Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр аччыктааһыны, тоҥууну-хатыыны билбит холкуос ыар үлэтин чараас санныгар сүгэн, этинэн-хаанынан билбит тыыл бэтэрээнэ, сэрии сылын оҕото Ирина Николаевна кэпсээнин түмүгэр эппитэ: “Сэрии, сут-кураан, аччыктааһын, хоргуйан өлүү хаһан да, хаһан да хатыламматын”, – диэн.

Ити курдук Ирина Николаевна 1941-1947 сс. холкуоска үлэлээбитэ. 1947 с. интэринээккэ олорон Бүлүүчээн оскуолатыгар үөрэммитэ. Оскуоланы бүтэрэн баран сайын үөрэнэр кыаҕа суох буолан сиэмэ лабораториятыгар лаборанынан, онтон 15 сыл устата оҕо тэрилтэтигэр үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. Кэлин Госстрах агенынан биэнсийэҕэ тахсыар диэри үлэлээбитэ.

Сэрии кэмигэр килбиэннээх үлэтин иһин И.В. Сталин төбөлөөх, В.И. Ленин 100 сыллаах үбүлүөйдээх мэтээллээх, үлэ бэтэрээнэ, Кыайыы үбүлүөйдээх мэтээллэринэн хаста да наҕараадаламмыта. Үс төгүл “Коммунистическай үлэ ударнига” буолбута. Педагогическай үлэ бэтэрээнэ, Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо, нэһилиэк, улуус, өрөспүүбүлүкэ бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта.

1954 сыллаахха олоҕун аргыһын көрсөн, уопсайа 41 сыл араас үлэлэргэ, хаһаайыстыбаннай салайааччынан үлэлээбит, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыт, өрөспүүбүлүкэтээҕи суолталаах персональнай биэнсийэлээх, Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо, тыыл бэтэрээнэ Дмитрий Дмитриевич Даниловка кэргэн тахсан 52 сыл ыал буолан дьоллонон олорбуттара.

“Уһун дьоллоох олох кистэлэҥэ туохханый?” – диэн ыйытыкка эппитэ: “Хайдах олоҕу олороруҥ бэйэҕиттэн тутулуктаах. Оҕолорбор, сиэннэрбэр өрүү олоххо эппиэтинэстээх, үөрэхтээх, көрсүө-сэмэй үлэһит, дойдугутугар бэриниилээх, уустуктары туоруурга бэлэм буолуҥ диэн сүбэлиибин. Бэйэ-бэйэҕитин ытыктаһан, өйдөһөн, биир сүбэнэн сылдьан олоруу дьиэ кэргэн сүрүн тутула бу буолар”, –  диэн хоруйдаабыта 91 саастаах ытык-мааны ийэ барахсан.

Төрөппүт оҕолоро барахсаттар айбыт дьоннорун алгыстарынан үөрэхтэнэн, кэлэр кэскили тэнитэн төрөппүттэрин баҕа санааларын төһө кыалларынан толорон дьоллонон олороллор. Улахан кыыс Светлана Дмитриевна Софронова –  РФ эргиэнин туйгуна, үс кыыстаах. Уола Пантелеймон Дмитриевич Данилов Сунтаарга олорор, Олох-дьаһах коммунальнай сервиһигэр кылаабынай инженердиир, 4 оҕолоох. Аччыгый кыыһа Эльвира Дмитриевна Данилова – кардиолог-быраас, биир оҕолоох, сиэннэрэ бары үрдүк үөрэхтээхтэр, үлэһиттэр, кэргэннээхтэр, оҕолордоохтор.

Ирина Николаевна сэмэй дууһалаах олох эриирдэрин-мускуурдарын көрсөн уонна ону тулуйан оҕолоругар ырааска, сырдыкка тардыһарга модун санаатын уурбута, күүс-көмө буолбут боростуой саха дьахтара. “Ийэбит номоҕон, сытыары сымнаҕас майгылааҕа дууһатын ырааһа, сырдык ыралааҕа тас дьүһүнүттэн, тутта-хапта да сылдьарыттан да көстөрө. Саха ыалын ийэтин үгэһинэн ийэбит ыалдьытымсах буолара, ыалдьыты сылаас сүөгэй үүттээх чэйин иһэрдибэккэ таһаарбат идэлээҕэ. Ыалдьыт киирэн кэллэ да,  бэйэтэ да билбэтинэн кэпсэтэ-кэпсэтэ чаанньыгын үрдүгэр түһэн остуолун тардыбытынан барара. Дьүөгэлэрэ ыалдьыттыы кэллэхтэринэ туһунан иһирэх кэпсэтии үөрүү-көтүү буолара. Ийэлээх аҕабыт бэйэлэрин икки ардыларыгар бэрт итэҕэллээхтик, ытыктабыллаахтык сыһыаннаһаллара, биирдэ мөккүспүттэрин, айдаарсыбыттарын өйдөөбөппүт.

Адьас кыра сааспытыттан дьиэ ис-тас үлэтигэр барыбытын сыһыарбыттара. Күннээҕи режими кытаанахтык тутуһарбыт. Биһигини барыбытын кырдьыксыт, бэрээдэктээх буоларга, дьону, аҕа саастаах кырдьаҕастары ытыктыырга, уопсастыбаннай үлэлэргэ көхтөөхтүк кыттарга үөрэппиттэрэ-такайбыттара, онон кыра эрдэхпиттэн үлэҕэ-хамнаска уһуйуллан, үлэни таптыырга үөрэнэн, олохпутун тулуурдаах, бэлэмнээх буола улааппыппыт”, –  диэн оҕолоро ийэлээх-аҕаларыгар махталлара улахан.

Ирина Николаевна оҕолорун сиэннэрин, хос сиэннэрин тапталларыгар бигэнэн, чугас дьонун ытыктабылларынан арчыланан, үөрүү-көтүү үктэллэнэн өссө даҕаны уһуннук, дьоллоохтук олороргор баҕарабын.

Дьиэ кэргэҥҥэр эйэ эрэ эҥэрдэстин, дьол эрэ тосхойдун!

А.П. АНДРЕЕВА, сэрии сылын оҕото, педагогическай үлэ бэтэрээнэ.

 Дүпсүн, Уус Алдан.

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *