УРСУН: АЛТАЙ ХОhООННОРО (Хоhооннор)

УКОК ПРИНЦЕССАТА

Хаар арҕастаах хайалар,

Укок намтал хайата,

Манна кургаан хаһаллар –

Бүтүн дии дьолго, хата.

Араҥаттан араҥа

Улам ылыллан истэ.

Тахсан кэллэ тас маһа,

Тииттэн охсуу тэбиэҕэ.

Судургу буолла көмүү,

Көннөрү мала-сала,

Суох манна солко, көмүс –

Чаҕар дьахтар уҥуоҕа.

Археолог уолаттар

Курус гына түстүлэр.

Саҥа-иҥэ намтаата,

Салгыы хаһан истилэр.

Эмиэ кэллэ биир тэбиэх,

Быдан кэтит, бүтүн дьиэ.

Арай киһи кэрэхсиэх

Бүтэйдиитэ муус-килиэ.

Аны хаһар сатаммат.

Сыыйа ириэн сөп этэ.

Хааллардылар аһаҕас,

Биир-икки күн көһүтэ.

Үһүс күнэ үүнүүтэ

Көһүннэ холбо үрдэ.

Бэһис күммүт бүтүүтэ

Босхолонно түөрэтэ.

Арыйдылар сэрэнэ,

Чахчыта да баай көмүү!

Мала-сала: сиэркилэ,

Кытай солкото, көмүс.

Итинник арыллыбыта

Бу тыйыс хочо сиртэн

Укок принцессата –

Аан дойду биир дьиктитэ.

Икки аҥар тыһыынча сыл

Сиргэ көмүллэн да сыттар,

Мумията бүтүн адьас,

Көстөр татуировката!

…Саҥа Сибиир1 куоратыгар

Сыа-сым курдук тутуллан,

Ууруллубут мумията

Уһулуччу харыстанан.

Молодиннаах Полосьмак

Үлэлэрин түмүгэ –

Баар онно принцесса

Буоскаттан сэбэрэтэ.

Аттыгар – аллаах ата,

Чугаһыгар – холбото,

Сүрдээх сүүнэ тас маһа,

Баттаҕын хороҕоро.

Илэ-бааччы бу турар,

Скиф – сака дьахтара,

Билиҥҥи якут-саха

Түҥ былыргы удьуора!

 

АЛТАЙ

Эн ааккар саһан сылдьар

Өбүгэбит кистэлэҥэ:

Урукку алтыһар, аалсар

Түһүлгэтин дибилгэнэ.

Онно – сака олоҕо,

Теле-Төлөй биистэрэ,

Сылаҥнар, Танда сорҕото,

Баайаҕа Иркиттэрэ.

Алтайга алтыстаҕа

Умнулла сыспыт ааппыт,

Бу кэмҥэ аҕаллаҕа

Былыт саппыт былыргыбыт.

Хаһан эрэ Ностуруойап

Улуу талаанын күүһүнэн

Аймах туттара Алтайы

Үйэлэри өтө көрөн.

Аныгы кэмҥэ эрэ

Ол кэллэ буолбаат илэ.

Ким баҕарар этиэҕэ:

«Алтай – өбүгэ сирэ!»

 

ЧҮҮЙЭ

Алтайга баар Чүүйэ үрэх,

Чүүйэ суола, хочото.

Чүүйэ күөлэ баар биһиэхэ,

Чүүйэ алааһа, селота.

Тоҕо да үүт-үкчүтэй:

Онно Чүүйэ, манна Чүүйэ?!

Итиннэ туох кистэммитэй,

Ханнык тылбыт чөмчүүгэ?!

Быһаарар суох. Сүрэх нүөйэр

Былыргы сөп түбэһииттэн.

Санаабар, атынан көтүтэр

Манчаары күөх Чүүйэнэн.

Суох, кини уруккутунуу

Чоочо отун уоттаабатын.

Куустун арай уу чуумпуруу

Икки Чүүйэни алтыһыннаран.

Өйдүөхпүт дуо оччоҕуна

Өбүгэбит Чүүйэтин,

Манчаары уйгуурдубатах

Бэйэбит Чүүйэбитин?

 

КОШ-АГАЧ

Хос-Мас диэн ааттаммыт

Чүүйэ бөһүөлэгэ

Төрүтэ саҕаламмыт

Бэрт өрдөөҥҥүтэ.

Былыргыта саманан

Солко Суолун батыһан

Аараан ааһаллара

Атыы-эргиэн аартыктара.

Дьэ манна түмсүбүттэр

Алтай теленгиттэрэ,

Истиэбинэн көспүттэр

Казах сорох биистэрэ.

Хойутуу кэлбиттэрэ

Нуучча казактара –

Кытайтан сэрэммиттэрэ,

Бөҕөргөтүү туппуттара.

Монгол омук да чугаһа,

Былыр ааҥныы сылдьыбыттар.

Истиэп, хочо угуйара,

Мэччирэҥҥэ саантаабыттар.

Кэлин совхоз сирэ-уота

Киэҥ сиринэн тайыыра.

Туталлара ынах, бараан,

Үрэх синньэ – сайылыктара.

Үүнэрэ киэҥ бааһына

Күһүөрү долгуннура.

Оҕуруот аһын даҕаны

Үгүөрү хомуйаллара.

Билигин – оройуон киинэ,

Орто оскуолалаах.

Кыраҕытык маныыр-кэтиир

Обургу заставалаах.

Кош-Агач, Хос-Мас дэнэн

Хаһан ааттаммытай?

Омуктар түмсүүлэрин

Ити тыл таайтараарай?

Хос-Маска хонон-өрөөн

Олус даҕаны сынньанным,

Майхиевка маанылатан

Хоту сирбэр аттанным.

 

СҮҮС ТИИТ

Йүс Тыт – Сүүс Тиит – уруккута

Билигин биир тиит үүнэн турар.

Бу – бүтүннүү кургаан дойдута,

Стелалар, балбааллар бааллар.

Руна суруктаах бэлиэ таас,

Наделяев аахпыта дииллэр.

Тохтоон, төбөҕүн нөрүтэн аас,

Өбүгэ кэс тыла этиллэр.

Манна олорбутттар сакалар,

Хууннар ааспыттар аараан.

Тиийэбит билиҥҥи сахалар

Төрдүбүтүн түөһэр баҕаттан.

Түүрдэр түһүлгэлэрэ эбит,

Чыҥыс-Хаан киирбит сэриилээн.

Бу киэҥ нэлэмэн истиэби

Кэтиирэ Кытай кэрэхсээн.

Сүүс Тиит үүнэрин саҕана

Дойду үтүөтэ буолуохтаах.

Ханнааҕы да сир хаҕаана3

Хараҕа хайаан да туолуохтаах.

Чүүйэ үрэҕин кый баһа,

Былдьаһыктаах бырта сыата.

Монголия, Кытай быыһа,

Казахстаҥҥа барар аартык.

Тунал суртар дуобат саҕалар,

Үрэх тоҕойугар көстөллөр.

Бараан, ынахтар, сылгылар,

Бостуук уолаттар көтүтэллэр.

Сүүс Тиит билигин даҕаны

Сайга күп-күөх мэччирэҥнээх.

Истибит саамал кымыһы,

Казах – ыалдьытымсах үгэстээх.

Умнуом суоҕа Сүүс Тиити,

Алтай дьонун, казахтары.

Чахчы уруулуу эбиппитин,

Сирбит аата майгынныырын.

 

ПАЗАРЫК

Пазарыгы Базарык дииллэр,

Сахатыттахха Баһарык диэн.

Манна элбэҕи кэпсииллэр:

Бу – сакалар көмүүлэрэ.

Икки тыһыынча биэс сүүс сыллааҕыта

Хас да кургааны оҥорбуттар.

Көмүллүбүт сака ыраахтааҕыта,

Аттаан, тэһииннээн атаарбыттар.

Баар эбит иһитэ-хомуоһа,

Үрүҥ боолдьохтон көбүөрэ,

Түөрт ат тардар колесницата,

Эгэлгэ мандара, киэргэлэ.

Оччоттон бу дьон саатыыра

Үөрүүлээх-көтүүлээх түгэҥҥэ –

Ураты арфалара оонньуура,

Ууруллан хаалбыт дии түгэххэ.

Этэллэр: Аан Ийэ дойдуну

Үс дойдуга араараллара,

Үөһээ, — ыйаллара күөх халлааны,

Орто – дьон олоҕо. Аллараа.

Эбэтэр – халлааҥҥа көтөрдөр,

Орто дойдуга – туйахтаахтар,

Оттон Аллараа, уу эйгэтигэр,

Аҥардас эриэн үөннэр, балыктар.

Оннук өйдүүллэрэ сакалар

Оччотооҕу түҥ үйэлэргэ.

Ону утумнаатахпыт сахалар –

Үс дойдуну тутабыт өрө.

Үрдүк хороохтоох бэргэһэбит,

Кылдьыыбыт, илин кэбиһэрбит,

Быанан баанар этэрбэспит

Ол үйэлэртэн тиийэн кэлбит.

Татиуровка – дьикти көстүү —

Ыраахтааҕылар аналлара.

Ааттаах киһилэрин бэлиэтии

Хоруолаах иннэнэн анньаллара.

Базарык – таас кутуллубута,

Чөмөхтөнөн, үллэн сытара.

Сыыһа этэҕит: «Умнуллубута,

Былыргыны былыт саппыта».

Суох! Туох да умнуллубат ончу

Бу күлүмнүүр үрүҥ күн анныгар,

Тиллэр быдаарыйбыт былыргы

Базарыкка саха санаатыгар.

 

АЛТЫН КҮӨЛ

Күөл да күөл! Харах ыларынан

От күөҕэ уу нэлэһийэр.

Оо, дьэ кырдьык даҕаны

Көмүс өҥүнэн дэбилийэр.

Ол иһин таһаардахтара

Кыһыл көмүс өҥүттэн –

Сорохтор ааттаатахтара

Тэлиэстэр күөллэрэ диэн.

Мантан тахсар Бии өрүс,

Сэттэ уонча үрэх түһэр.

Дириҥин миэтэрэтэ — үс сүүс,

Устата – аҕыс көс дииллэр.

Ыҥырар эбит кэрэтэ

Ыалдьыты, туриһы eүiiyтy.

Быһата, Байкал кэриэтэ

Алтай биир дьикти миэстэтэ.

Мин эмиэ итиннэ кыттан

Оҥочо сындыыһын миинним.

Төрөөбүт Алламмын ахтан

Испиттэн сырдыы мичийдим.

Алтай аатырбыт эбэтэ

Сүрэхпин-быарбын эппэттэ,

Аны да кэлэ тур дэтэ

Адьас абылаан кэбистэ!

 

КУРГААН ДЬЭДЬЭНЭ

Өбүгэбит кургаана, Тула

Дьэдьэн уга бүтүннүүтэ.

Күн уотугар кытара буһа

Сиппиттэр көстөллөр дэҥҥэ.

Алтай дьоно, аргыстарым,

Аргыый хомуйан бардылар.

Өтөр-өтөр айахтарын

Хамсатан амтаһыйдылар.

Үргээн киирэн барыахпын

Тоҕо эрэ туттунабын –

Дьиҥнээх саха буоламмын

Өбүгэ боборун тутуһабын.

Саха киһитэ хаһан да

Киһи уҥуоҕар үүммүттэри

Тонообот. Эгэ амсайыа дуо? –

Кэһиэ суохтаах кэриэстэрин…

Ол эрээри бүгүн кэлэн

Ону тумнар туруктаахпын.

Алтай буоллаҕа. Атын сиргэ

Атыннык дьаһаныахтаахпын.

Буспут дьэдьэн барахсаны

Тылбар тиэрдэн амсайабын.

Оо, уратылаах амтаны

Эмиэ билэн долгуйабын.

Минньигэс – олох бэлиэтэ.

Минньийэн биэр миэхэ дьэдьэн,

Икки сүүс биэс уон үйэ

Ааһан хаалбытын мэлдьэһэ!

 

1 Саҥа Сибиир — Новосибирскай.

2 Солко Суола – Шелковый Путь.

3 Хаҕаан – ыраахтааҕы.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *