В. НИКИФОРОВ-КҮЛҮМНҮҮР: МАНЧААРЫ (МАНЧААРЫ ТҮӨКҮН)

Киһинэн үтүгүннэрэн көрдөрөр кэпсээн

Биэс суол ойньуулаах.

БАСТАКЫ ОЙНЬУУТА

ОЙНЬУУР ДЬОН:

Маарыйа эмээхсин, Манчаары ийэтэ, кырдьаҕас саастаах.

Манчаары Баһылай , эдэр оҕо киһи, 19 саастаах.

Кэргэн дьахтар.

Кубарсы Уйбаан, Чоочо кинээс хамначчыта.

 

Ойньуур сирдэрэ – Манчаарылаах дьиэлэрэ. Дьадаҥы ыал. Манчаары уотун кытыытыгар олорон саатын оҥостор. Хаҥас диэки кэргэн дьахтар сүөгэй иирдэ олорор. Дьиэ таһыттан киирэр Манчаары ийэтэ.

 

МАНЧААРЫ. Хайа, кэпсиэ, ийээ? Тугу иһиттиҥ тойонуҥ аахха?

ЭМЭЭХСИН (кыыһырбыт киһи быһыытынан). Тугу истиэмий, арай абаҕаҥ оҕоньор эн үтүө бы­һыыгын кэпсиэн сир сырайдаата, буор харахтаата. Хайтах гыныаҕым баарай – халлааҥҥа көтүөхпүн кынатым суох, сиргэ тимириэхпин уһуга суох буолан хааллым.

МАНЧААРЫ (курус гынан тохтоон баран). Ол курдук туох үлүгэри оҥорбуппун булан таһаарбыт үһү абаҕам оҥоньор?

ЭМЭЭХСИН. Сарыкпын истибэт диир. Сүөһүбүн-аспын көрсүбэт буолла диир. Ойньуу күлүү дьарыктанна: ойньоон тэҥ оҕону булбатах, сырсан тэҥ киһини булбатах, тустан бөҕөнү тулуппат буолбут үһү диир. Ойуун кыырарыттан арахсыбат, урууттан, ыһыахтан хаалсыбат буолбуккун. Куһаҕан тулаайах уол тугун көрөй-нарай, үлэтин-хамнаһын үлэлии-үлэлии дьиэтигэр да сыппат диир.

МАНЧААРЫ. Мин үлэбин кини үлэлээн биэрбит дуо, биһигини кини иитэн-аһатан олорор үһү дуо? Хайа убаҕаһыгар хамыйахтаммытым аҕыйах буолуо, кытаанаҕар уһуктаммытым мөлтөх буолуоҕа. Ама тулаайаҕым иһин мин да тэбэр тымырдаахпын, ама дьадаҥым иһин мин да ойньуур хааннаахпын. Мин да киһини көрүөхпүн баҕарабын, мин да дьону кытта билсиэхпин баҕарабын. Аламай күн баайдарга эрэ тахсыбата буолуо, сир быйаҥа кинилэргэ эрэ ананан үөскээбэтэҕэ буолуо. Соххор хараҕын уутун, доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун супту оборон ылан байбытынан алыс киһиргээбэтин.

ЭМЭЭХСИН (куттаммыт киһи быһыытынан). Тыый, тукаам, туох тылын тылластаҥый, туох саҥаны саҥардаҥый? Аны итини абаҕаҥ оҥоньор истэн эбии кыыһырыаҕа, эбии уордайыаҕа, алдьархайы оҥоруоҕа.

МАНЧААРЫ. Уордайдар уордайдын, кыыһыр­дар кыыһырдын: урууга ойньууга сылдьыбыппын ууратыам суоҕа, көргө-нарга сылдьарбын көҕүрэтиэм суоҕа. Дьэ, кини миийигин хайтах гынар эбит оол иһин?

ЭМЭЭХСИН. Кэбис, биэбэкээм, сэгэртэйиэм оҕо­тоо, ити курдук саҥарыма. Абаҕаҥ оҕоньору бэйэҥ билбэккин дуо, кини күтүр кытаанах санаатын. Туттаран ылан, таһыттаран кэбиһэн тараах иэнниэҕэ, кулугур кулгаахтыаҕа. Онто суох эппитэ: «Аны ойньууга күлүүгэ сырыттаҕына, мин бэйэм ыламмын кинини үөрэтиэм» диэн. Ол саата суута хайтах буолуоҕай. Мин эйигин туох иннигэр эрэйи-буруйу көрөммүн баччаҕар диэри ииппитимий. Бэйэҥ билбэккин дуо, аҕаҥ Быртааны Сүөдэр тоҕустаах оҕо эрдэххинэ өлбүтүн кэннэ, тулаайах хаалан муҥу-таҥы көрөн, сүүһүм көлөһүнүн уллуҥахпар аҕаан, уллуҥаҕым көлөһүнүн сүүспэр аҕаан, бачча киһи гынным буолбат дуо? Өлөр үйэбэр, кырдьар саас­пар иитиллиэм аһыам диэн? Аҕаҥ өлүөхсүт маннык тыллаах өстөөх киһи буолуо диэбэт этэ. Оҕом сымнаҕас киһи буолуоҕа эрэйдээхтэри аһынар, кыһалҕалаахтары көмүскүүр киһи буолуоҕа диирэ.

Аҕаҥ өлбүтүн кэннэ үс-түөрт киһи кэлэн ыйыта сатаан кээстэрэ, ону оҕобун аан дойдутуттан араарымаайыбын, иэримэ дьиэтиттэн иэдэтимээйибин диэн бу тоҥ модьоҕону кэтиэн олорор буолбаппын дуо? Ону төһө кэриэстээн ытыктаан эрэҕин. Хата дьоҥҥо сырыттаҕым аайы «үтүө» бы­һыыгын-майгыгын кэпсиэн сырай эрэ саатардан, кулгаахпын ититэн эрэллэр ини!

МАНЧААРЫ. Ол, Чоочо баай тойон, мийигин тугу гыммытым иһин таһыйаары гынар! Тугу уорбут үһүбүн ду, тугу алдьаппыт үһүбүн ду? Кими талаабыппын ду, кимтэн былдьаабыппын ду? Хата бэйэтин дьон этэллэр буолбат дуо, былыр айан дьонун аттарын быһа аһарбат этэ, чугастааҕы ыалларын сүгүн олоппот этэ диэн, ити гэннэ кинээс буолан баран уоруйахтары уоруйахтарын сабан, кинилэр уорбут үптэрин барытын бэйэтэ хамыйан ылан байда дииллэр буолбат дуо? Кыра дьону баттаан, дьадаҕыны атаҕастаан, тулайахтар сирдэрин былдьаан, кинилэр көлөһүннэрин хамнастарын сиэн, Чоочо баай ааттаммыта диэбэттэр дуо? Ити кэннэ кини мин туох буруйбун булан буруйдаары гынар?

ЭМЭЭХСИН. Эй, тугаам, улахаттары баайдары кытта биһиги кыра дьон хайаан кыайан мэк­ки­һиэхпитин, хайтах кинилэри кытта тэҥнэһиэхпитин этэҕин? Хата кэл, аһылыккын аһаан баран утуй! Хотуой, чэ күөскүн таһааран хотор! Бу сүөгэйгин хайтах мааҥыттан кыайан иирпэтиҥ! Мааҥын мин барыахпыттан тугу гына олордуҥ? Атаххын оллоон­нуу кэбиһэн олорон, хамыс тардан, хантайа олордоҕуҥ дии!

КЭРГЭН ДЬАХТАР (уоһун иһигэр ботугураан). Хам мааччы олоро иликпин. Миэхэ хотонум да сааҕа кыаттарбат.

ЭМЭЭХСИН. Дьэ күөскүн хоторумна итиннэ ботугуруу тураары гынныҥ дуо?

(Кэргэн дьахтар остуолга аҕалан киэһэ аһылыктарын тарпытын саҥата суох аһыыллар. Манчаа­ры аат харата эрэ аһыыр, тугу эрэ саныыр, өйдүүр киһи быһыытынан олорор).

ЭМЭЭХСИН. Тугаам, тоҕо аһаабаккын, алыс тоҕо санааргыыгын? Абаҕаҥ оҕоньор мөҥөн баран уура­йыа буоллаҕа диибин!

МАНЧААРЫ. Абаҕам оҕоньор бэйэтин идэтигэр үөрэтээри гыммыта буолуо да, мин кини киэҥ хардыытын кыайан хардыылыам суох, кини уһун олугун кыайан олуктуом суох. Киниэхэ даҕаны дьон хааннаах көлөһүннэрэ, харахтарын уута хайаан иҥнэҕэй?

ЭМЭЭХСИН. Чэ, чэ, кэбис, хааллын. Хайа, бүгүн туһаххын, айаҕын көрдүҥ дуо? Туох түбэспит?

МАНЧААРЫ. Ээ, көрдүм да, икки үс куобах түбэспитин эмиэ суор баҕайы сэймэктээн кээспит!

ЭМЭЭХСИН. Тыый, ол эмиэ хайа хара дьайдаах баҕайы буллаҕай биһигини!

Таһырдьаттан киирэр Кубарсы Уйбаан, Чоочо оҕоньор хамначчыта. Таҥараҕа үҥэр.

КУБАРСЫ. Дорооболоруҥ!

ЭМЭЭХСИН. Дорообо, Уйбаан, бу ханна баран иһэҕин?

КУБАРСЫ. Сылгыһыт Сүөдэргэ сылдьан баран, дьиэбэр баран иһэбин!

ЭМЭЭХСИН. Кэл, манна олорон аһаа! Ол Сылгыһыт Сүөдэргэ тоҕо бара сырыттын?

КУБАРСЫ. Тойонум иэс иэстэппитигэр бара сырыттым. Бу саас сутаары гынан Сүөдэр икки сыарҕа оту ылбыта үһү, биир буос ынаҕы биэриэх буолан. Онтукатын биэрбэтэҕин иһин тойонум көлүнэ сылдьар оҕуһун туттарбытын, ону баран ылан иһэбин.

МАНЧААРЫ. Былырыын биһигиттэн икки арыы иэстээҕэр икки сыарҕа оту ылбыта, ону биэрбит этэ Сылгыһыт Сүөдэргэ, ама оол иһин киһи баар эрэ көлүнэр көлөтүн былдьаттаҕа дуо?

КУБАРСЫ. Тыый, туох диэн эттэҥий? Саас быс­тарыы саҕына хата киниэхэ от баар буолан, дьон сүөһүлээх-астаах хаалтара буолбат дуо? Дөссө истиэххин баҕардаххына мэҥэлэр киирэннэр аҕыс көстөөх сиртэн сыарҕатыгар аҕыстыы сүүһү иннигэр ууран туран көрдүү сатаан кээстэрэ, ону бэйэм дьонум сутуохтара диэн биэрбэтэҕэ буолбат дуо?

МАНЧААРЫ. Оттон билигин даҕаны биир улуус, икки дэ сылы мэлдьи, сут кэллэҕинэ сиир ото баар буолбат дуо? Бэйэтэ алыс харам санаатыгар биирдии арыыга ылбыт ото аҕыстыы сүүс барарыгар хараҕа туолумна биэрбэт буоллаҕа диибин. Син оол дьон кэннилэригэр хас да киһиэхэ сыарҕатын уоннуу сүүс биэрбит сурахтааҕа.

ЭМЭЭХСИН. Чэ, ол биһиэхэ туох буолуой, хата Сүөдэр ону туох диир?

КУБАРСЫ. Туох диэҕэй, тугу кыайан мэккиһиэҕэй. Арай тойонум өлөрдөҕө алдьаттаҕа, киһи аатыт­тан аһардаҕа диир. Бэйэтэ сатаатахха ыалдьа сытар эбит. Бу оҕоҕо илдьиттээбитэ, бука кэлэн оппун тиэ­йэн, маспын мастаан биэрдин диэн.

ЭМЭЭХСИН. Оттон Матрыана ханна барбыт? Бэ­йэтэ дэ отун маһын тиэммэт дьахтар ду!

КУБАРСЫ. Матрыана баар да, хата бэйэтэ эмиэ илдьиттиир: кэлэн көмөлөстүн, мин оттору мастары кыайыам суох диир.

ЭМЭЭХСИН. Оол барыта кини уһун кутуругун охсуута буоллаҕа. Сайын биирдэ дэ оттообокко, өрүү ыһыаҕы, ойньууну бата сылдьар. Үчүгэйдик оттууллара мастыыллара буоллар аҕыйах сүөһүгэ тоҕо кыайан оттоообот буолуохтарай? Оччоҕо саас аайы от атыытыгар киириэ суох этилэр.

МАНЧААРЫ. Ханнааҕы баар сирдэрин оттууллар оол. Бэйэлэрин өлбүгэлэрин сириттэн ситэри уон сыарҕа тахсыбат буолбат дуо? Ол Чоочо оҕоньор сирин үс кыммыт бииригэр оттуулларыттан туох ­дуоннаах тиксиэҕэй?

ЭМЭЭХСИН. Чэ, ол эрээри Матырыас да булкуурдаах кыыс оҕо буолуоҕа.

Аһаан бүтэллэр. Кэргэн дьахтар остуолтан иһити тардар, Кубарсы туран үтүлүктээх бэргэһэтин ылан Таҥараҕа үҥэр, ити гэннэ «Бырастыыларыҥ» диэн баран, тахсан баран хаалар. Эмээхсин онуоха эмиэ «бырастыы» диир. Манчаары эмиэ туран таҥнар. Ылар саатын, батыйатын.

ЭМЭЭХСИН. Бу тоҕо киэһэ бараҕын, сарсыарда да барбаккын дуо? Ити гэннэ бу тугуҥ сэбэй, батаһай?

МАНЧААРЫ. Аара баҕардаҕына булт түбэһиэҕэ. Ити гэннэ бу түүн үлэлээн биэрэн баран, сарсын атын ыалларга сылдьыам!

ЭМЭЭХСИН. Аны, оол дьон, оол бу диэбиттэрин аайы, онуоха маныаха кытта сылдьар буо­лаайаҕын! Киһи кыһалҕатын эн барытын кыайан толоруоҥ суоҕа, дьон атаҕастаммытын баттамытын барытын эн кыайан тэҥниэҥ суоҕа!

(Манчаары тахсар.)

(Быыс түһэр.)

 

ИККИС ОЙНЬУУТА

 

ОЙНЬУУР ДЬОН:

Сылгыһыт Сүөдэр, эр ортото киһи.

Матрыана, эдэр дьахтар, Сүөдэр ойоҕо.

Манчаары.

Өрөҥнүүр Киргиэлэй.

Дьадаҥы дьон.

Тэллэй Хабырылла,

Сылгыһыт.

Кыыдаҥныыр Миитрэй,

Ыаллара.

Сылгыһыт дьиэтэ, дьадаҥы ыал. Бэйэтэ ыалдьа сытар, ойоҕо иистэнэ олорор уот кытыытыгар.

Манчаары дьиэ таһыттан киирэн илии туту­һуталыыр, ити гэннэ ороҥҥо баран олорор. Сыл­гыһыт туран олорор.

СЫЛГЫҺЫТ. Кэпсиэ, тугу иһиттиҥ?

МАНЧААРЫ. Суох, тугу да истибэтим! Эһиги тугу иһиттигит, хайтах туох олороҕут?

СЫЛГЫҺЫТ. Биһиги тугу истиэхпитий, арай тойоммут Чоочо баай баар эрэ көлүнэр көлөбүтүн икки сыарҕа отун иэһигэр туттаран ылла.

МАТРЫАНА. Чоочо баай балай эмэ үрүҥ хара сүү­рүктээх буолара, балай эмэ сыһыыга баппат сыл­гы сүөһүлээх, алааска баппат ынах сүөһүлээх буолар буолара, олоро барыта умса түһэн хааланнар, биһиги баар эрэ биир туора муостаахпытын туттаран ылла ини, онон өрө таттараары. Хайа, биһиги да көлөһүммүтүн кини балай эрэ сиэбитэ буолуо­ҕа, балай эрэ иннигэр кэннигэр сүүрпүтэ буолуоҕа.

СЫЛГЫҺЫТ. Ээ, барбаҕы саҥарыма, дьахтар! Улахаттары кытта эн кыайан тэҥнэһээри гына­ҕ­ын дуо?

МАТРЫАНА. «Саҥарыма» буола-буола, кырдьыгын этитимээри гынаҕын дуо? Ама, билигин бу айылаах буолтум иһин, мин да син кини курдук дьонтон төрүөбүтүм. Мин ийэм, аҕам өллөхтөрүнэ балай эмэ сүөһү ас хаалбыт этэ. Ону барытын Чоочо оҕоньор бэйэтэ халаан ылан баран, миийигин тулаайах кыыһы туоҕа да суох үҥкүрүччү аньан кэбиспитэ буолбат дуо? Мин аҕам, ийэм баалларын саҕына кинини да сөбүгэр киһи этэ дииллэрэ. Оол кинилэр сор суоллаах буоланнар, умса түһэн хаалан, мин бу айыылаах буоллум ини. (Ытыыр, хараҕын уутун элиитинэн соттор.)

Ийэм аҕам өллөхтөрүнэ сүүстэн тахса сылгы хаалта, икки сүүскэ тиийэ тиийбэт ынах сүөһү хаалта, хас да хоспох үп сээбэс хаалта. Ону дьон эрэ барыта билэллэр. Мантан тугу эмэ бэристэҕэ дуо! Хата киһини билиэхпиттэн хамначчыт гынан ынаҕын сааҕын күртэрбитэ буолуоҕа.

МАНЧААРЫ. Отчо үлүгэр сүөһүттэн, үптэн хайтах тугу эмэ ирдэһэн көрбөтөххүтүй, бэйэтэ биэрбэт буоллаҕына, саатар суутунан да үҥсэҥҥит?

МАТРЫАНА. Хайтах ирдэспэт буолуохпутуй, ирдэһэ сатаан кэбиспиппит дэ, ким биһиги диэки буолуой, хата барылара саба саҥаран бэйэбитин мөҥөллөр, сэмэлииллэр. Нуучча суутугар үҥсэрбитигэр хата бэйэбититтэн төһө эмэ харчы баарта сурук оҥотторон биэрэрбитигэр. Биир нуучча тойоно тахса сылдьан, хата кини туһаммыт этэ биһиги үппүтүттэн. Хас эмэ хонугу мэлдьи арыгы иһэн иһэн баран балай эмэ кылааннаах түүлээҕи ылан киирбит этэ.

МАНЧААРЫ. Оннук хараҕа суох баттабылы тохтотор дьарыйар үтүө сүрэхтээх киһи биир эмэ көстүбэтэх буоллаҕа.

МАТРЫАНА. Эчи, оннук киһи хантан көстүөҕэй? Ким биһиги иннибитигэр Чоочо обургу айаҕар киирэн биэриэгэй.

СЫЛГЫҺЫТ. Чэ, бу чайгын кут, хата.

Матрыана тахсан ампаартан хайах киллэрэн, остуолга чааскы тэлгэтэн дьонун чайдыыр.

СЫЛГЫҺЫТ. Бу Чоочо тойон биир атыырын үөрэ мантан арахсымына бу сир отун бэркэ күрүөһү­лээн сиэтэ. Мин ыалларым Өрөҥнүүр Киргиэлэй, Кыдаҥныыр Миитрэй, Тэллэй Хабырылла буолан, бэрт кыра дьон отторун бараатылар. Күн аайы таһаараллар таһаараллар да, кэннилэриттэн кии­рэ тураллар. Туох да бүтэйтэн иҥнибэт буолбут ба­ҕайылар.

МАНЧААРЫ. Оттон ону айа тардан ду, саанан ытан ду өлөрөн кэбиспэттэр дуо? Хата бу саас саҕана эт сиэниллиэ этэ.

СЫЛГЫҺЫТ. Тыый, отчоҕо баһыҥ хаһый? Чоочо тойон киһи тыынын иһиллиэ буоллаҕа диибин. Оол курдук гынар баара буоллар биһигини барыбытын тыыннаах гынара суох.

МАНЧААРЫ. Алаата, доҕор, алыс тугу гыныа буоллаҕай? Үбүн, аһын бэйэтэ кыанар буоллун ээ. Киһи баар эрэ тыынын күрүөһүлэтэн сиэппэт буоллун. Киниттэн баран от атыыластахха ыарахан соҕустук этиэх быһыылаах диибин.

Чайдаан бүтэллэр.

СЫЛГЫҺЫТ (таҥаһын таҥнан баран). Доҕаар, мин сүөһүбүн аһата таҕыстым, эн Баһылайга сытарыгар таҥаста булан биэр. (Тахсар).

МАНЧААРЫ (кэлэн, Матрыана аттыгар олорон баран). Үнүрүүн Дарбаҕай Дарыбыанҥа тоҕо барбатаҥый?

МАТРЫАНА. Онно тоҕо барыамый?

МАНЧААРЫ. Ойуун кыырдарбыттара буолбат дуо? Онно элбэх уолаттар, кыргыттар муньусту­буттара.

МАТРЫАНА. Эчи, мин онно эмиэ тоҕо бардамый?

МАНЧААРЫ. Оттон мин эйигин онно барыаҕа диэн бараммын күүтэ сатаан кэбиспитим.

МАТРЫАНА. Оол эн эмиэ тоҕо миийигин күүттэҥий, миэхэ тоҕо кыһаннаҥый?

МАНЧААРЫ. Мин эйигин күүтэрбин, мин эйиэхэ кыһанарбын, эйигин бэйэтэ дээ билэрэ буолуоҕа, сүрэҕэ таайара буолуоҕа дии саныыбын. Былырыын сайын Мэрбэллэ Бүөтүр уруутугар сылдьан көрсүспүппүт тохору, онно оонньообуппут, көрүлээбиппит тохору, эн мин санаабыттан тахсыбат буолан хааллыҥ, онтон бэттэх түүн дэ буоллун, күнүс дэ буоллун өрүү эйигин саныы сылдьар буолан хааллым. Сүрэҕим-быарым уулан тохторугар тийдим. Эйигин санаатахпына утуйар да уум уу буолбат, аһыыр да аһым ас буолбат.

МАТРЫАНА. Ама тоҕо отчо үлүгэр буолла­ҥый! Куһаҕан дьахтар диэҥҥин күлүү гынан этэн эрдэҕиҥ диибин.

МАНЧААРЫ. Мин тоҕо күллэмий? Хата эн бэйэҥ сэниэн, атаҕастаан этэн этэр инигин. Кини эмиэ киһи дуо, кини эмиэ итии хааннаах, хамсыыр сү­рэхтээх буолуо дуо диэн, эрдэҕиҥ. Буор дьадаҥы баҕайы киһи таптаабытын иһин тугунан иитиэҕэй, аһатыаҕай диириҥ буолуо да, мин да киһи буолан сырыттаҕым дии, мин даҕаны ниччэҕэй эт­тээх, тардар тымырдаах, тэбэр хааннаах буоллаҕым. Дьадаҥым иһин илиим, атаҕым да күүһүнэн биир дьахтары иитиэм дии саныыбын.

МАТРЫАНА. Мин тоҕо иннэ диэмий дэ, мин баҕас эрэйдээҕи тоҕо таптаатаҥый? Аны кэлэн мин хайтах эйигин кытта холбоһон тэллэххэ сытар тэҥ­нээх хойньоҕо сытар холоонноох доҕор буо­луомуй, оҥоруубут, ыйаахпыт атын буолтун кэннэ. Бостуой сүрэх-быар бааһа буола сылдьыах кэриэтэ санааны маҥнайгытан эрэйдиэххэ түктэри, бостуой дьон элэгэ, киһи күлүүтэ буолуохпут.

МАНЧААРЫ. Оҥоруубут, ыйаахпыт туһунан буола буола. Тугу да билбэт тулаайах хаалбыт оҕону оол Чоочо оҕоньор бары баайын халаан ылан баран, сылгыһыт уолугар күүһүнэн эргэ биэртэ оҥоруу буоллаҕай, бэйэҥ өйдөөх санааҕынан, сүрэҕин сөбүлүөн барбыккар дылы. Итинниги оҥоруу ыйаах диэтэххэ киһи бэйэтэ өйдөөх санаалаах да буола сылдьыа суох. Отчоҕо киһи сүөһү курдук үүрүллэ да сырыттаҕына, сөп буолсу диибин. Хайа, эмиэ Таҥара ыйааҕынан киһи орто дайдыга сүүрэр атахтаах баһылыга буолар, үтүөнү куһаҕаны бэйэтэ билэн бэйэтин иннин бэ­йэтэ билиэх тустаах дииллэр дии. Биһиги кырдьык таптаһар буолан баран тоҕо холбоспоппут, дьолбутуттан туораан биэрэбит? Тоҕо биһиги куһаҕан дьон санааларын тылларын хоту бараммыт бэйэбит бэйэбитин эрэйдиибит, муҥнуубут. Хата эн биһиги сүбэбитин холбоон биир буолуох. Мин эн иннигэр ууга да уокка да түһэрбин кэрэйиэм суоҕа. Отчоҕо кэм мин Чоочо оҕоньортон, кини сиэбитин аһаабытын хайата да буоллар ситиэм. Аҕаҕыттан, ийэҕиттэн хаалбыт симэххин таҥаскын сүгүн киниэхэ сиэтиэм суоҕа.

МАТРЫАНА. Эчи билбэппин, оҕолоор, сүрэҕим куттанара, санаам хоппото бэрт эбээт. Ол улуу күтүр биһиги барахсаттары тулутар баҕас үһүө! (Куустуһан баран уураһаллар-сыллаһаллар.)

МАНЧААРЫ (тохтоон олорон баран). Бэрт да буолар эбит киһи кытаанах күтүр санаата, киһини аһыммата, харыһыйбата, дьонтон сааппата, таҥа­раттан куттаммата, бэйэтин иннин кэннин өйдүөн көрбөтө, бэйэтин курдук киһини хааннаах ыт курдук көрөрө. Бу Чоочо оҕоньор тугу саныы-саныы бу курдук киһини күтүрдүк, кытаанахтык баттыыра, атаҕастыыра буолуой? Бэйэтин кини өлөр тыына, ыалдьар этэ, тохтор хаана суох курдук саныыра дуу? Хайтах кини киһини бэйэтинэн охсубат, хайтах кини киһи эрэ үчүгэй олоххо, үтүө майгыҥҥа баҕарара буолуо диэбэт. Туох диэ этэ, арай кинини кини бэйэтэ атаҕастыырын-баттыырын курдук атаҕастыыр-баттыыр киһи көһүннэҕинэ?

МАТРЫАНА. Эчи, кининник улуу күтүрү ким кыа­йан өрө көрөн туран өрөлөстөҕөй, туох кинини утары көрдөҕөй.

МАНЧААРЫ. Алаата доҕоор! Чоочо да оҕоньору уу ылбат, уот сиэбэт диэтэҕиҥ дуу. Куһаҕан санаа киирдэҕинэ киһи эрэ киниэхэ сөптөөх доҕор, аналлаах атас буолуо этэ!

МАТРЫАНА. Ээ, эчи эн биһикки баҕас тугу кыайдахпытый хоттохпутуй; доҕоччукаам!

МАНЧААРЫ. Миигин даҕаны тугу кыайан оҥор­бот буолуо диэтэҥий. Билигин Чоочо оҕоньор, кыстыгыттан атын сиргэ, от сии олорор: үбэ-аһа кыстыгар хаалбыта буолуоҕа, ону бараммын ый быыһын ыһыаҕа, аан дойду аһылыга гыннахпына кини миийигин тугу кыныаҕай, хантан билиэҕэй?

МАТРЫАНА. Ол курдук оҥорбуттан туох туһа тахсыай? Кыаттарара буоллар Чоочо оҕоньор, баайын барытын ылан, кыра дьоҥҥо түҥэтэн биэрэр буоллар, үчүгэй буолуо этэ.

МАНЧААРЫ. Оннугун оннук даа кыра дьонуҥ ону билиэхтэрэ диэтэҕиҥ дуу? Чоочо оҕоньор тугу эппитин хоту бара сыддьар баҕадьылар хата бэйэбитин бултуурга, эккирэтэргэ барыахтара. (Тохтоон олорон баран.) Бэйэ эрэ мин бараммын көрөн кэлиим, туох харабыллаах, манабыллаах эбит Чоочо кыстыга. Мантан чугас буолбат дуо?

МАТРЫАНА. Куттанабын эбээт, доҕоччукаам, хайа алдьархай буолаарай? Чоочо оҕоньор биллэр эрэ сүгүннүүрэ суох эйигин киһи аатыттан аһарыа буолбат дуо?

Манчаары. Биллэр биллин, доҕоор! Биир сымыыт ханна сытыйбат, биир киһи ханна өлбөт. Оччоҕо саатар түүн көҥүл күөлэһийэрэ, күнүс көҥүл көрүлүүрэ тохтуоҕа. Кинилэр даа хамсыыр сүрэхтээх, тардар эттээх, буолуохтара. Хата, эн бэйэҥ сү­рэх-быар элэмтэтэ буола олорума. Билигин даа кыаттарбатахтарын, хотторботохторун иһин хойуккутун хойут, кэнэҕэскиттэн кэнэҕэс, биһиги курдук санаа­лаах дьон элбээн истэхтэринэ маннык хараҕа суох баттабыл, маннык муҥура суох атаҕастабыл мөлтүөҕэ, уурайыаҕа. Ону дьоммут билигин даа билбэтэхтэрин иһин, хойутун хойуккунан билиэхтэрэ. Чэ, бырас­тыый! (Уураан-сыллаан баран, Манчаары саатын батыйатын ылан баран, тахсан ба­рар. Тохтуу туһэн баран, дьиэ таһыттан Сылгыһыт киирэр.)

СҮӨДЭР (таҥаһын сыгынньахтана-сыгынньахтана этэр). Доҕаар, хайа билиҥҥи ыалдьыппыт ханна барда?

МАТРЫАНА. Ким билэр, билигин кэлиэм диэн тагыста диибин.

СЫЛГЫҺЫТ. Тыый, ол ханна бардаҕай? Тахсан Чоочо оҕоньор иччитэх кыстыгын диэкки барда. Аны ол киһи тугу эмэ оҥорон алдьахай буолуо, киһини тылга иҥиннэриэ.

Таһырдьаттан киирэллэр Өрөҥнүүр Киргиэлэй, Тэллэй Xабырылла, Кыыдаҥныыр Миитрэй.

СЫЛГЫҺЫТ. Кэпсиэҥ? Бу ханна бардыгыт бачча түүн?

ӨРӨҤНҮҮР. Бэйэбит манна сылдьабыт.

СЫЛГЫҺЫТ. Манна тоҕо кэллигит?

ӨРӨҤНҮҮР. Чоочо баай оҕоньор атыырдаах сылгыта баар эрэ оппутун күрүөһүлээн сиэн кэбиспитин ону тыллыы сылдьабыт, оҕоньорго бэйэтигэр баран тыллыы сылдьыбыппытын сиргэ сылдьар сүөһүлэри хайтах кыныамый диэн батан ыытта. Күрүөгүтүн үчүгэйдик оҥорбоккут буолуо диир даа, киһи сатаан кини сылгыта кыайан киирбэт кына оҥоруо суох; көтүөхтэригэр кыната суох эрэ баҕадьылар.

СЫЛГЫҺЫТ. Ону хайтах кынаары кынаҕыт?

ӨРӨҤНҮҮР. Хайтах кыныахпытый!..

Таһырдьаттан киирэр, сүүрэн аҕылаабыт киһи быһыытынан, биир хааһаҕы сүкпүтүнэн, Ман­чаары. Элбэх дьон баарын көрөн баран, соһуйбут киһи быһыыланар.

МАНЧААРЫ. Бу тоҕо мунньустубут дьонуй?

СЫЛГЫҺЫТ. Ээ, бэйэлэрэ сылдьар дьон! Чоочо оҕоньор сылгыта отторун күрүүһүлээбитин тыл­лыы сылдьаллар.

МАНЧААРЫ. Тыллыы буола-буола, оттон мин билигин ааһан иһэн көрдөхпүнэ, атыыра суолга туо­ра охто сытар диибин.

БАРЫ. Тыый, ол хайтах буоллаҕай? Хайтах өллөҕөй? (Бэйэ-бэйэлэрин көрсөллөр.)

МАНЧААРЫ. Онуоха тоҕо соһуйдаххытый, аҕалан үллэстэн сиэхпит. Онуоха диэри ити хааһахха баар үбү ылан үллэстиҥ! Ити эмиэ Чоочо оҕоньор уһун быйаҕа, киэҥ кэһиитэ. Билигин мин сылайдым, ханна эрэ утутуҥ. Сасыарда эрдэ уһугуннараарыҥ.

СЫЛГЫҺЫТ. Чэ ити үгэх баар, онно киирэҥин утуй!

Манчаары үгэххэ киирэр.

(Өр соҕус тохтоон олорон баран, аргыый аҕай сибигинэйэн этэр.) Чэ, доҕоттоор, бу үлүгэри көрүҥ эрэ, ити киһи бу дьаабыны оҕордоҕун! Дьэ, Чоочо оҕоньор биһигини олорор олохтуура суох, утуйар уулуура суох, хайа хайтах гынабыт?

ӨРӨҤНҮҮР. Биһиги тугу билиэхпитий, эн бил­лэҕиҥ диибин!

ИККИ ДОҔОРО. Эн бил, эн бил!

СЫЛГЫҺЫТ (Тохтоон олорон.) Хайтах кыныахпытый. Кэлбит үбү үллэһиннэхпит диибин, ити гэннэ чэ, бу киһи тыыннаагын тухары Чоочо биһигини сүгүн олордоро суох, онон биир киһи тыынын тыын­наныахпыт дуо, кинини билигин утуйа сыттаҕына саанан ытан кэбиһиэххэ. Сөбүлүүгүт дуо?

БАРЫ. Чэ эн бил, чэ эн бил.

МАТРЫАНА. Тыый, хайа үлүгэр буоллаххытый, иирдэххит дуу? Тугу эһиэхэ оҥорбут киһини өлөрөөрү кынагыт. Хата, эһиги иннигитин илиннэн, эһиги кыһалҕаҕытын кыһалҕа оҥостон сылдьар буолбат дуо?

СЫЛГЫҺЫТ. Дьэ эн саҥар эрэ аны биирдэ, мин эйигин көрдөөбүккүн биэриэм. Кэтэҕиҥ аһыттан ылан баран, дьиэ таһыгар быраҕыам. Эн эмиэ тугу эрэ билэҕин, киэр бар антах! (Охсоору гынар, дьахтар куотан дьиэ таһыгар тахсар.) Чэ, ылыҥ, ити сааны иккиһин иитэн баран, ол чүолҕанынан сүүһүн хаба оттотунан көрөн ытыҥ!

БАРЫ. Суох, суох, бэйэҥ ыт. (Кэннилэринэн тэйиэ­кэлииллэр.)

Сылгыһыт ылан сааны иккиһин иитэн баран, ытар, саата уот биэрбэт. Сотору соҕус буолан баран, Манчаары туран кэлэр.

МАНЧААРЫ. Үчүгэйдик да утуйдум, доҕоор. Эһиги ханна да барбатыгыт дуу, ким да кэлбэтэ дуу?

БАРЫ. Суох, ханна даа барбатыбыт, ким даа кэлбэтэ!

МАНЧААРЫ. Кэлиҥ эрэ, доҕоттоор, манна оло­руҥ. Мин түүлбүн кэпсиим. Сити утуйа сыттахпына эһиги саанан ыппыт курдуккут, сааҕытын икки буулдьаннан иитэн, ол буулдьаларгыт икки кулгаахпынан сирилээн этэн аастылар: тур, эйигин доҕотторуҥ өлөрөөрү гыннылар дииллэр!

БАРЫ. Тыый, туох баҕайы түүлүй? Эчи, биһиги эйигин туох диэн өлөрөөрү гыннахпытый, бэйэбит бэйэбитинэн.

МАНЧААРЫ. Чэ! Оччоҕо кэлиҥ, бу аал уот инни­ҕар тобуктаан туран андаҕайыҥ: биһиги өлөрөөрү гымматахпыт диэн.

Бары уот кытыытыгар кэлэн тобуктаан тураллар.

МАНЧААРЫ. Андаҕайаҕыт дуо мийиэхэ, туох да куһаҕаны санаабатахпыт диэн?

БАРЫ. Андаҕайабыт! Андаҕайабыт!

МАНЧААРЫ. Андаҕайаҕыт дуу: бу Манчаары баайга баҕаран, үпкэ ымсыыран, баранаак буолан бардаҕа диэхпит суоҕа, хата, биһиги хааннаах хара көлөһүммүт харыһыгар, биһиги сордоох сор суол­бут толугар бу курдук бэйэтин харыстаммакка тэрилиннэҕэ диэн, кэнэҕэски үөскүүр ыччаттарга даа кэпсиэхпит диэн?

БАРЫ. Андаҕайабыт, андаҕайабыт!

ҮҺҮС ОЙНЬУУТА

ОЙНЬУУР ДЬОН:

Чоочо кинээс, ааттаах баай оҕоньор.

Маҥнайгы чарчыына кинээс, саас ортото киһи.

Иккис чарчыына кинээс, кырдьаҕас оҕоньор.

Xапраал.

Манчаары

Мунньах дьоно:

Сылгыһыт Сүөдэр.

Өрөҥнүүр Киргиэлэй.

Тэллэй Хабырылла.

Кыыдаҥныыр Миитрэй уонна да атын дьоннор

Чоочо баай дьиэтэ, тойоттор остуол иннигэр чай иһэллэр. Манчаары маска баайыллан турар, кыра дьон уот кытыытыгар тураллар.

ЧООЧО. Дьэ, кырдьаҕастара, тойотторо, бу акаа­ры мэник быһыытын, майгытын истэн дьүүллээҥ, дьаһайыҥ! Кини туохха даҕаны кыайтарарыттан ааста. Ампаарбын алдьатан үппүн көтөҕөн ылбыт, сыһыыга сылдьар сылгыбын ытыалаан өлөртөөн кэбиспит. Бу мин үппэр-аспар кини туохха өстөннө, кини мийиэхэ тугун былдьатан, талатан маннык быһыыны быһыыланна. Арай тулаайах хаалбыт уолу иитэн, аһатан бачча гыммыт буруйдаах буо­луом. Ылыҥ эрэ ыйытыҥ, туох иннигэр мийигин ити курдук дьаабылаабыт?

МАҤНАЙГЫ ЧАРЧЫЫНА. Чэ, эт, нокоо, туох туһуттан эйиэхэ итинник күтүр санаа киирдэ? Туоха эйиэхэ ити курдук абааһы имнэннэ дуу, хайа киһи кигиэһининэн оҥордуҥ дуу?

МАНЧААРЫ. Абааһы да имнэнэ илик, киһи да кигэ илик, бэйэм санаабыттан оҥордум диибин!

МАҤНАЙГЫ ЧАРЧЫЫНА. Туох туһуттан эйиэхэ итинник санаа көтөн түстэ?

МАНЧААРЫ. Истиэххитин баҕарар буолаххытына кэпсиэм даҕаны! Оҕоньоттоор, кырдьаҕастаар, бэйэҕит даа билэргит буолуо мин хайтах түөкүн үөскээн баччааҥҥа диэри олорбуппун. Нирэй оҕо эрдэхпинэ, аҕам тыыннааҕына, эрэйи-муҥу билбэт этим. Оччоҕо киһини эрэ барыта тэҥ буолуохтара диирим. Аламай күн бары дьон үрдүгэр тахсара буолуо диирим, аан дойду бары дьон аатыгар үөскээбитэ буолуо дии саныырым, көтөр кынаттаах халлааҥҥа, сүүрэр атахтаах хара тыаҕа, таҥнары сүлгүөхтээх дириҥ далайга, бары дьон туһалары­гар айыллыбыта буолуо диирим. Сымыыттааҕар бү­тэй, балыктааҕар кэлэҕэй этим, хамначчыттар сүө­һү­нү күүскэ үүрдэхтэринэ аһынан ытыыр этим. Аҕам сымнаҕаһа бэрт диэн, Манчаары диэн ааттааҥ дии­рэ. Тоҕустаах оҕо эрдэхпинэ аҕам өлбүтэ. Ол сыл сүүнэ аас, сут сыл буолта. Биирдии сыарҕа от уоннуу сүүс буолбута, биирдии буут тар иккилии сүүс буолта. Сааскытыгар кыра дьон барыта уу ымдаантан сирэйдэрэ сүүлэ иһэн хаалта. Аҕам, ийэм саһарар дьаҥҥа охтубуттарыгар хамнатчыппыт куттанан күрээн баран хаалбыта. Онно ити Чоочо баай оҕонньор, дьаҥ сыстан өлөммүн баайбыттан матыам диэн, биир да киһини сырытыннарбат гына оҥорбута. Кыра чугас ыалбыт түүн кэлэн маспытын мастаан биэрбэтэхтэрэ буоллар тоҥон өлүө этибит. Сонно билбитим бастаан дьон сүрэгин кытаанаҕын, киһини аһымматын, харыстаабатын. Онтон аҕам өлбүтүн кэннэ оппут баранан хаалан, сүөһүбүт сутаан күн аайы 8-тыы 9-туу сүөһү өлбүтэ. Ийэм ыалдьа сытан миийигин огустаан сыарҕалаан Чоочо оҕоньорго ыыппыта бараҥҥын абаҕаҕыттан саатар биир тиэйии отто аҕал, торбосторбутугар сиэ­тэрбитигэр диэбитэ. Онно барбыппар ити оҕоньор дьаҥыргаан дьиэтигэр киллэрбэккэ таһынан батан ыыппыта, биир дэ салаа оту биэрбэккэ. Онтон бараммын кыбыытыттан торбоспор сиэтиэҕим диэн этэрбэһим айагар оту симмитим. Ону көрөн Чоочо хамначчыта Кубарсы Уйбаан биир түүтэх оту уоран биэрбитин дьиэбэр илпитим. Саамай бастаан түөкүн буолбутум ол баар, ону барыгыт истиҥ, туох буруйга, дьүүлгэ тириэртэрҕит тириэрдиҥ. Сарсыҥҥытыгар тураммын ийэбиниин дулга сиэлин күрдьэммит, ону хаар анныттан хаһаммыт, сүөһүбүтүн аһаттыбыт. Сонно бастаан билбитим бу Чоочо оҕоньор от-мас сүмэтин супту оборон сиэн олорорун, кини дьон күүһүн таҥнары сабардаан олорорун.

ЧООЧО. Ити хара ыкка тугу мээнэ лабаҥхалата­ҕыт, ылыҥ ыйытыҥ, ылбыт үбүн кини ханна гыммыт?

МАҤНАЙГЫ ЧАРЧЫЫНА. Үгүһү тугу лахсыйаҕын, хата кэпсээн биэр ылбыт үпкүн ханна гыммыккын!

МАНЧААРЫ. Суох. Ылбыт үппүн ханна гыммыппын этиэм суога!

ЧООЧО. Тыыннаах абааһы, дьөссө эн уоскунан угалдьылыы, тылгынан лабаҥхалыы тураҕын, мин эйигин сибилигин ээҥкин этитиэм, кырдьыккын кэпсэтиэм. Ыл, Хапраал! Ылан ити түөкүнү маска туруор.

Хапраал баҕанаттан сүөрэн кырыылаах маска тобуктатан туруорар.

МАҤНАЙГЫ ЧАРЧЫЫНА. Нокоо, эн тойонҥуттан көрдөс, буруйгун билинэн аартастаккына. Тоҕо мэккиһэгин, өрөлөһөҕүн!

МАНЧААРЫ. Мин туох диэн киниттэн көрдө­һүө­мүй, туох диэн ааттаһыамый. Мин кини курдук хайа даа тулаайах үбүн-аһын былдьаан, талаан ыла иликпин, мин кини курдук хайа даа тиийиммэт-тү­гэммэт хааннаах хара көлөһүнүн супту оборон сии иликпин мин кини курдук сатыыттан тайаҕын, а­ттаах­тан кымньыытын талаан ыла иликпин.

ЧООЧО. Ити түөкүҥҥэ ыт курдук үрдэримэҥ, үөхтэримэҥ!

МАҤНАЙГЫ ЧАРЧЫЫНА. Бэйэ эрэ нокоо, эн тохтоо, өйдөн, иирдиҥ дуу, кутурдуҥ дуу, тугу-тугу мээ­нэ лахсыйаҕын. Эн бадаҕа этэр тылыҥ баһын билбэт буолбуккун эбээт.

МАНЧААРЫ. Мин тугу да лахсыйа иликпин. Ити оҕоньор бадаҕа кырдьыкка хараҕын аалларар, сырайа саатар быһыылаах.

ЧООЧО (уордуйан). Бу маҥайкаан аллаах тылын истиҥ эрэ, мийигин туохтан сырайбын саатардар, харахпын аалларар? Мин тугу гыммыт үһүбүн: Сылгы, ынах иитэммин дьону аһатар буруйдаах буо­луом, от оттотон дьону салгыыр айыылаах буо­луом. Ол мин быйаҥмыттан балай эмэ киһи саас аайы иитиллэрэ буолуоҕа. Сырайгыт сүүлэ иһэн баран, саас бэс үөрэннэн аһылыктанаргыт саҕына хайа мин аһым-үөлүм минигэс буолар буолара диибин. Эһиги сырайгытын мин иһэрдэбин дуо, аспын-үөлбүн мин эһиэхэ элбэги ирдиибин дуо? Мин оту оттоппотум буоллар, маһы мастаппатым буоллар, хайа эһиги даа холоон дьон буолаайаҕыт. Саас аайы бэйэгит отто аҕал даа дии диигит, киһини олорпоккут даҕаны, туруорбаккыт даҕаны. Мин эһигини мин оппун ылан, мин аспын аһаан абы­­рааҥ диэн көрдөспөппүн эбээт, ылан, аһаан миийи­гин туһалаамаҥ, абыраамаҥ эбээт. Эһиги даа бааргыт эбээт тоҕо байбаккыт-топпоккут, киһи эрэ бэлэмигэр бэрт буолаҕыт. Баайы даа киһи эрэйинэн байар, үбү да киһи кыһалганан булар.

МАНЧААРЫ. Эн кыһалгаҕын, эн эрэйгин киһи билэр кыһалҕата, эрэйэ буолуо.

ЧООЧО. Чэ, бэрт киһи эн ону билэр буоллахкына, кэпсээн иһитиннэр эрэ бу дьон ортотугар.

МАҤНАЙГЫ ЧАРЧЫЫНА. Чэ, туран тойонҥор кэпсээн биэр.

МАНЧААРЫ. Эн эрэйиҥ, кыһалҕаҥ диэн тугуй? Сир үтүөтүн эн тутан олороҕун, сир бастыҥын эн былдьаан олороҕун. Ону тийиммэккэ түгэммэк­кэ, ту­лаайахтарга бэйэлэрин сирдэрин бэйэлэригэр оттотон ыларыҥ ол дуо эн кыһалҕаҥ? Эн оккун тиэ­йэргэ, эн маскын мастыырга, эн сүөһүҕүн сүөһүлүүргэ бүтүн нэһилиэк, улуус дьоно тук ­буолбаттар, ол дуо эн эрэйиҥ? Кырдьык, арыыҥ, отуҥ, сүөһүҥ, түүлээҕиҥ диэксэлэрин ахсааныгар, хамыырыгар түүн утуйбаккын, күнүһүн олорбоккун. Күһүнүгэр чэпчикитик ылларбын диэн, саас­кытыгар ыараханнык биэрдэрбин диэн, ол санаатыгар олорор буолбаккын дуо? Ити эн этэҕин мин көрдөспөппүн, миигиттэн ылан салҕанан абырааҥ диэн.

Кырдьык, эн көрдөспөккүн кими даҕаны, эйигиттэн көрдөһөллөр барылара. Ол эрээри эн биир­дэ эмэ өйдүөн көрдүҥ дуо бу туох туһуттан эйиэхэ кэлэн ааттаһаллар, атаххар үҥэллэр? Эн бэйэҥ туох диэҥий, тугу саныаҥый, арай эн ууга түһэн тыыҥҥын былдьаһан эрэр буол, онно уу кытыытыгар турар киһи эн көрдөһүүгэр урагас быраҕан биэрэригэр эн баайгын барытын көр­дүүр буоллун? Кини эмиэ этиэ эбээт мин көр­дөспөппүн, эн көрдөһөҕүн диэн, ууга өлүөххүн баҕарар буоллахына биэримэ диэҕэ. Онно эн туох диэн саныаҥый? Өлөрбүттэн быыһаатаҕа, тугу баҕарар: барытын ыллын диэҥ дуу, кыһалҕабар, өлөр күммэр, туох да улаханы эрэйдэммэтэх суолугар кыһайан ыллаҕа диэҥ дуу? Хайа, өлөөрү гыммыты өрүһүйбэккэ барда, алдьархайы кө­рөн баран, ааһан барда диэн буруйга, сэмэҕэ тириэрдээйэҕин!.. Оттон эн диэксэллиир дьонуҥ саас аайы сутуур, саас аайы сырайдара иһэр дьон тугунан атыннарый ууга түспүт киһиттэн? Ол дьон тугу дииллэрэ буолуой эйигин?

ЧООЧО. Бу түөкүн аны уорбутун, алдьаппытын ордугун тылынан үөҕэрэ хаалбыт эбит. Тойоттор, кырдьаҕастар, дьүүллээҥ бу киһини, түксү, миигин үөхтэримэҥ, симнэримэҥ. Ирдээҥ, кини ылбыт үбүн ханна гыммытый.

МАҤНАЙГЫ ЧАРЧЫЫНА. Туоһулартан ыйытан истиэххэ баар. Кэлиҥ эрэ бэттэх Сылгыһыт Сүө­дэр, Өрөҥнүүр Киргиэлэй, Тэллэй Хабырылла, Кыыдаҥныыр Миитэрэй, кэпсээҥ тугу билэргитин, тугу да кистиэбэккэ.

СЫЛГЫҺЫТ. Суох, мин тугу даа билбэппин, арай бу дьон мийэхэ биирдэ кэлэн кэпсээбиттэрэ Ман­чаарыны көрүстүбүт диэн, кини бу тойоммут ампаарын алдьатыаҕыҥ, сылгытын ытыта­лаан кэ­би­һиэ­­ҕиҥ диэтэ диэбиттэрэ, ону сонно сарсыҥ­ҥытыгар дуу, өйүүҥҥүтүгэр дуу кэлэн тойоммор кэпсээбип­пэр, ­баран ампаардарын көрбүтэ хайы үйэҕэ алдьатан кэбиспиттэр. Ити кэннэ тугу да билбэппин.

МАҤНАЙГЫ ЧАРЧЫЫНА. Оттон эһиги, ноколоор!

ӨРӨҤНҮҮР. Биһиги билэрбит баар арай биирдэ түүн сылгылар оппутун көрүөһүлээн сиэбиттэрин таһаартыы сырыттахпытына Манчаары кэлэн бу тойоммут ампаарын алдьатыагыҥ, сылгыларын ытыталаан кэбиһиэҕиҥ диэбитэ, онтон куттанан ити Сылгыһыт Сүөдэргэ кэпсээбиппит, бар тойонҥор тыллыы тарт диэбиппит. Ити гэннэ тугу да билбэппит…

БАРЫ. Ити кэннэ тугу да билбэппит. (Тоҥхолдьуйаллар.)

ЧООЧО. Хара ыттар, ону тоҕо сонно кэлэн мийэхэ тыллаабатыгыт? Бэйэ мин эһигини кытта кэпсэ­тиэм!

БАРЫ. Тыый, тойоммуот, онно түүннэри хайаан кэлиэхпитий бачча ыраах сиргэ!

Маҥнайгы чарчыына. Манчаары ылбыт үбүн ханна гыммытын билэргит буолуо.

БАРЫ. Суох, суох, тугу да билбэппит ончу.

МАҤНАЙГЫ ЧАРЧЫЫНА. Дьэ, туох уурууну уурабыт, хайтах дьүүллүүбүт. Сатаан олорпотугар тиийбит киһи быһыылаах, кинини үчүгэй аҕайдык кэһэтэн биэриэххэ баар. Ыл Хапраал, ылаҥҥын ээҕин этиэҕэр диэри өлөрбүт сылгытын баһын быанан баайан баран мойнугар кэтэрдэн кэбис, ити гэннэ уот кытыытыгар илдьэн туруор.

МАНЧААРЫ. Хайтах да гыммыккыт иһин оҥорорбун оҥоро туруом, алдьатарбын алдьата туруом. Арай эһиги миийигин өлөрдөхкүтүнэ уура­йыам.

ЧООЧО. Киһигит тылын истиҥ, ханнык ааньаны саныыр киһи ити курдук тыллаһыыһык? Кинини үчүгэйдик кытаанахтык дьүүллээн сүрэҕин кэһэтэн биэриэххэ. Оруоската быстаран үстэ уҥуор диэри таһыйан биэриэххэ.

МАҤНАЙГЫ ЧАРЧЫЫНА. Арай ол курдук дьүүллүүргэ сөб буолбут киһи, атынынан кинини киһи иһитиннэриэ суох киһитэ. Хайа, оҕоньор, эн санааҕар хайдаҕый.

ИККИС ЧАРЧЫЫНА. Мин тугу билиэмий, билэр дьон бэйэҕит дьүүллээтэххит диибин. Сааспын сэттэ уоммун туоллум, онуоха диэри хас даа кинээскэ чарчыынанан сырыттым даа киһи чэгиэн этин сэймэктииригэр, кыа хаанын тоҕоругар сылдьыбатаҕым даҕаны, былыргыга даҕаны оннук дьүүл баарын истибэт этим. Арай эмээхситтэр сыалдьа сыбыдах уолаттар үүтү уоран истэхтэринэ, этэрбэстэрин быатынан таһыйаллар, онуоха дылы бачча улахан киһини хайтах гынан таһыйабыт. Ньуучалар кэпсииллэр, арай киһини өлөрбүт дьону таныыларын тыыран, имнэрин имнээн баран быалаах кымньыынан таһыйаллар үһү диэн. Ону үтүгүннэриэхпит дуу?

ЧООЧО. Иньнэ гынан хайтах дьүүллэтээри гынаҕын. Биитэр эн санааҕар түөкүнү, баранааҕы букатын дьүүллүөххэ сатаммат дуу? Кырдьаҕас киһи буолан баран, бэйэҥ бэйэҕинэн куһаҕан санаалаах эдэр уолаттары тэптэрэн биэрэҕин.

ИККИС ЧАРЧЫЫНА (Туран эрэн). Мин кими даа тэптэрэн эппэппин, кырдьыгы этэбин. Кырдьык кырдьаҕаска даа буоллун, эдэргэ даа буоллун биир буолуо дии саныыбын. Баттабыл аата баттабыл, атаҕастабыл аата атаҕастабыл.

(Быыс түһэр.)

ТӨРДҮС ОЙНЬУУТА

ОЙНЬУУР ДЬОН:

Бэрт Маарыйа хамначчыта куһаҕан киһи.

Манчаары.

Сыысыгын кинээс огоньор.

Бэрт Маарыйа, саас ортото дьахтар.

Кини кыыһа , эдэр дьахтар.

Xачыкаат Уйбаан, Бэрт Маарыйа күтүөтэ, ити кэннэ атын кыра дьиэ кэргэнэ, уолаттар, кыргыттар.

Бэрт Маарыйа дьиэтэ. Хамначчыт суол ааныгар утуйа сытар. Сыысыгын кинээс кэтэҕэриин, атын кэргэн хаҥас диэкки сыталлар. Бэрт Маарыйа кыыһынаан, күтүөтүнээн чуулааҥҥа сыталлар. Түүн.

МАНЧААРЫ (дьиэ таһыттан ааны тоҥсуйа-тоҥсуйа, хаста да этэр). Ааҥҥытын аһыҥ, мин кэллим.

ХАМНАЧЧЫТ (дьааһыйа-дьааһыйа). Киммит эмиэ түүннэри кэбэлэйдэҕэй. Бэйэ тохтоо, ааны алдьатаайаҕын, алыс дэлбэрийимэ.

МАНЧААРЫ. Ааҥҥын аһа тарт, тугу күргүйдүү тураҕын хара ыт! Миийигин билбэккин дуо, мин кэлэн турабын!

МАНЧААРЫ. Оттон хотунуҥ, Бэрт Маарыйа ханнаный?

XАМНАЧЧЫТ. Хотунум чуулааныгар сытар.

Манчаары Сыысыгын оҕонньорго тиийэн батыйатын уһугунан суорганын арыйа биэрэр.

СЫЫСЫГЫН. Бай! Бу кимим киһини сүгүн утуппат!

МАНЧААРЫ. Дөссө эн утуйан дархаһыйа сытаҕын мин кэлбитим гэннэ. Тура тарт, иэҥҥин батыйабынан дэлби таһыйа иликпинэ!

СЫЫСЫГЫН. Э-э-э, Баһылай эн кэлбит эбиккин дуу? Дорообо!

МАНЧААРЫ. Чэ, ол бу диэн ньаамыргыы сытыма, туран дьиэлээх хотуну Бэрт Маарыйаны туруора тарт! Мин кини үрдүк аатын ааттаан, суон сураҕын сураҕалаан кээлтим. Бу саас илдьиттээ­битим диибин бара сылдьыам диэн, ону истэн бэлэмнэммэтэҕэ дуо?

СЫЫСЫГЫН. Истэрин истибитэ буолуо даа, эйигин бу курдук түүн кэлиэҕэ диэ дуо? Аҥардаһынан олорор дьахтар хайа чуулааҥҥа сытар буоллаҕа диибин. Бэйэ, тохтуу түс, туран оҥоһуннун, таҥыннын!

Ити курдук кэпсэтэн эрдэхтэринэ, Хачыкаат Уйбаан чуулаантан тахсан ааныгар барар аргыый аҕай.

МАНЧААРЫ. Чэ, тура тардыҥ, уһугуннара тарт дьиэлээх хотуну.

Бэйэтэ баран оһох уҥа чанчыгар батыйатын үрдүгэр олорор. Сыысыгын оҕоньор таҥнан букунайан эрдэгинэ, Хачыкаат Уйбаан оһох кэннинэн кэлэн Манчаарыны батыйалаах саатын мүлчү охсон баран, кэнниттэн кууһан ылан өрө мөктөрөр.

МАНЧААРЫ. Бу хара албын албыннаан өлөрдөҕүн көрүҥ эрэ! Манчаары обургу сэбэ-сэбиргэлэ ити эрэ буолуо диэтэҕиҥ дуу? Сэрэн эрэ нокоо! (Атаҕыттан мас уктаах хамсаны ылар.)

ХАЧЫКААТ. Һук, бу алдьархайы! (Уҥа илиитинэн хамсатын төлө охсор.) Кэлэ тардыҥ, доҕоттоор, өтүүнэн атаҕын баайыҥ! (Охторон, хамса быатын курдук, эрийэн баран баҕанаҕа баайаллар.)

МАНЧААРЫ. Доҕорум, үчүгэй согус ытчат үөс­кээн сылдьар эбиккин! Кэл эрэ бэттэх чугас соҕус туран ааккын суолгун кэпсиэ!

ХАЧЫКААТ. Аатым-суолум бу баар! (Ытыһын хаптаҕайынан Манчаарыны хаҥас кулгаах тааска биэрэр.)

МАНЧААРЫ (туймаарталыы-туймаарталыы). Тыый, бу тугуй! Сыы­сыгын кинээс бэйэҥ бэйэҕинэн көрөн туран тугу оҥортороҕун. Мин ыраахтан ыйыылаах, үрдүктэн оҥоһуулаах киһибин, ону эһиги илииги­тинэн дьүүллээн бүтэрээри гынаҕыт дуо?

СЫСЫЫГЫН. Кэбис, Хачыкаат Уйбаан, эн сыыһа дьаабыланныҥ, тохтоо, болгой! Ити, кырдьыга даҕаны, биһиги кыайан дьүүллээбэт киһибит буолуога!

ХАЧЫКААТ. Суох, оҕоньор, ити гэннэ мин кини­ни тоҕо тыыттамый. Бэйэтэ ааппын ыйыппытыгар бэ­йэбин биллэрдэҕим диибин!

МАНЧААРЫ. Догорум, Хачыкаат Уйбаан, ити эппиккэр баһыыба. Кырдьык, эн илиигэр, эрчим­нээх атаххар күүстээх киһи эбиккин, онон өрөҕөйүҥ үрдээн билигин тугу да этэриҥ, саҥарарыҥ көҥүл. Ол эрээри, хайабыт даҕаны эдэр дьон буолабыт, эн дьиэлээх-уоттаах киһи уол оҕоҥ оноҕос тутарын сагына, кыыс оҕоҥ кыптыый тутарын сагына, мин эйигин кытта аны биирдэ көрсөн ити эппит тылгын ыйытыам. Ити саҥарбыт саҥаҕын өйдөтүөм!

ХАЧЫКААТ. Мин да онтон киэр буолбаппын, иннибинэн туруом оччоҕо даҕаны, кэннибинэн буо­луом суоҕа.

СЫЫСЫГЫН. Барбаҕы саҥарсымаҥ, доҕоттоор. Хайаҕыт даҕаны, ордуга хоһута суох, тэҥ дьон буо­луоххут. Ол оҥоруугут тус-туһунан буолан, атын-атын суолунан баран хаалбыт дьон буолбаккыт дуо! Хайаҕыт даҕаны суол суолгутун быһыта хаамсыаххыт суога, ити гэннэ тугу саҥарсаҕыт, тоҕо иирсэҕит. Ким билэр кэнэҕэһин кэнэҕэс, хойутун-хойут хайаҕыт аата ытчаттар кэпсээннэригэр киирэр, хоһоонноругар холбонор. Ону билигин быһа этиэххэ түктэри. Хата дьиэлээх хотун тахсаҥҥын, бу күтүөттээх хоноһоҕун тупсартаа эрэ, эдэр дьон хоргутуһан хаалыахтара!

БЭРТ МААРЫЙА (кыыһынаан чуулаантан тахсан кэлэн баран). Баһылай, кэпсиэ!

МАНЧААРЫ. Тугу кэпсэтээри гынныгыт? Арай эн үтүө ааккар суон сураххар кэлэбин диэн чэгиэн этим сэймэктэннэ, үтүө аатым киртийдэ!

МААРЫЙА. Кэтиэбэтэх, күүппэтэх түүҥү өттүгэр кэлэн, уолутан уһугуннартааҥын, соһуттуҥ диибин!

МАНЧААРЫ. Дьон үтүө дииллэрэ кырдьык үтүө эбиккин, дьон бэрт диэн хайгыыллара кырдьык бэрт эбиккин. Аҕыс улууһу аргара сырыттым даа, сэттэ улууһу диэлийэ сырыттым даа эн курдук үчүгэй дьахтары көрбөтөҕүм. Мин эйигин атаҕастыы даа баттыы даа кэлбэтэҕим, аҥардас үтүө аатыҥ иһин ону көрө кээлтим даа санаабын ситтим. Мин даҕаны ааттаах суоллаах киһибин. Аны биһиги көрсөрбүт баһа биллибэт, онон мин биир ырыата ыллыахпын көҥүллээ.

Мин даа кэпсээн оҥосто сылдьыам оннук хотуну дьахтары кытта көрсөн баран ол курдук ыллаабытым диэн, эн даҕаны оннук киһи өлөр тыынын харыстаабакка кэлэн мийиигин көрөн баран ыллаабыт ырыата диэгиҥ!

МААРЫЙА. Чэ ыллаа, ылыҥ эрэ, ноколоор, быатын мөлтөтөн биэриҥ!

МАНЧААРЫ. (Ыллыыр.)

Мин, эн

Халыҥ халҕаҥҥын

Хааннаһарга баҕаран аспатаҕым,

Суон-модун модьоҕоҕун

Ороскуоттуурга оҥостоммун атыллаабатаҕым.

Эн

Үтүө сураҕыҥ

Үс дойдуну бүрүүкээтэ,

Албан аатыҥ

Аҕыс улууска тарганна;

Оол иһин

Эрэйдээх эрэйин сэрэйдэҕинэ

Эйигин сэрэйиэ,

Санаалаах санаатын сабаҕалаатаҕына

Эйигин сабаҕалыа диэн кэлбитим.

Ыалдьартан илии арахсыбатын кэриэтэ,

Эрэйдээх иһиллэтэрин таптыыр,

Муҥнаах муҕатыйарын таптыыр…

Хаһан эрэ мин даҕаны Орто дойду

Дьоллоох олоҕор олорсорго,

Аан-дайды

Саргытыгар дьайыҥнаһарга

Күн-сирин

Күҥүл олоҕор көрүлэһэргэ

Сананар баарым,

Этинэр этим.

Оол,

Бэйэ бэлэмнэммитин,

Санаа баҕарбытын,

Сүрэх сөбүлүөбүтүн

Курдук буолбат эбит:

Одун хаан оҥоһуута улахан,

Чыҥыс хаан ыйааҕа ыксары буолар эбит;

Үөһэ бөҕө төлкөтө үлүгэрдээх,

Аллараа бөҕө анабыла

Алдьархайдаах буолар эбит.

Муҥ бөҕөнү

Муннубунан булсарга

Оҥоһуллубут уһун сордоох,

Санаа баҕадьыны

Санныбынан аалсарга

Анаппыт айыы саҥнаах,

Эрэй диэни

Эҥэрбинэн тэлэйэргэ

Этиниллибит эристиин

Арай мин баарбын.

Ийиэримэ дьиэни иччилээбэтэх,

Аал уокка анаппатах,

Хотун ойоҕу хойноспотох,

Төрөтөр оҕону төлкөлөөбөтөх,

Иитэр сүөһүнү билгэлээбэтэх

Арай мин баарбын.

Орто туруу-дьаҕыл дойду

Дьоллоох олоҕуттан муммут,

Атааннаах аан-дайды

Саргылаах айылгытыттан маппыт,

Кэрэ-дьаҕыл дайды

Киэргэллээх кэскилиттэн

Киэр турбут эрэйдээх

Арай мин баарбын.

Ханна даҕаны

Хааннаах ыт курдук атыҥыранар,

Туохха даҕаны

Сотуун өлүү курдук сурагырар,

Сир ахсын

Сидьиҥ өлүү курдук сиргэниллэр

Мин баарбын.

Ама мин билигин,

Орто-дойду долгунугар огустаран,

Остуруок дойдуламмытым иһин,

Ама

Түмэн дойду

Түннэстигэс дьүүлүгэр түбэһэн,

Түүнүктээх түрмэгэ

Төлкөлөммүтүм иһин,

Ама аан-дайды

Хара дьайагар хаптаран,

Хайыргастаах хандалыга,

Хараҥа хаайыыга

Хааттарбытым иһин,

Мин даҕаны

Өйдүүр өйдөөх,

Саныыр санаалаах,

Тэбэр сүрэхтээх,

Ыалдьар эттээх,

Айыҥат-хаан сиэнэ,

Урааҥхай-саха

Буоллаҕым дии…

Ону эһиги бэркэ кэлэйимэҥ-сиргэнимэҥ,

Алыс атаҕастаамаҥ,

Олус тутунумаҥ.

(Быыс түһэр)

БЭҺИС ОЙНЬУУТА

ОЙНЬУУР ДЬОН:

Улуус кулубата.

Улуус хорохоото.

Ыспыраабыньык тойон.

Казак, ыспыраабыньык киһитэ.

Улуус суруксута.

Манчаары.

Үс-түөрт саалаах каһаактар, хас даа мунньах дьоно.

Кулуба дьиэтэ, тойон кэлиэ диэн, от тэлгэтэн, дьиэлэрин оҥостон олороллор.

КУЛУБА (олорор). Кэл эрэ бэттэх, нокоо, кэпсиэ, тойону хантан куоттуҥ?

ХОРОХООТ (уот кытыытыгар турар). Тойон ки­нээскэ кэлэн хаалла!

КУЛУБА. Дьэ! Хайтаҕый, тугу диир, тугу саҥарар. Үчүгэйдик кэпсиэ эрэ?

ХОРОХООТ. Бэрт ынырык суостаах тойон быһыыта. Кэлээт кинээһи сэттэтин ылла: ыраахтааҕыҥ суолун киллэрэ иликкин диир, сапаас оккутун бурдуккутун куттара иликкин диир. Маны барытын бүтэртэрбэтэххитинэ куоракка туттаран ылан, хаайыыга уктарыам диир.

КУЛУБА. Онуоха кинээс тугу гынар, тугу биэрдэ дуу, суох дуу?

ХОРОХООТ. Хайтах биэрбэт буолуоҕай, биэрдэ сүүрбэ биэс сүүһү.

КУЛУБА. Тыый! Ол туох буоллаҕай, иирдэҕэ дуу? Урут кинээстэр тойоҥҥо уон биэстии сүүһү биэрэллэрэ эбээт!

ХОРОХООТ. Кинээс да бастаан оччону биэрээри гыммытын, каһаага эппит сүүрбэ биэс сүүстэн аччыгыйы ылыа суоҕа диэн.

КУЛУБА. Дьэ, оччоҕо мин төһөнү биэриэхпин сөбүй, суруксуот?

СУРУКСУТ. Эн арай оччоҕо биэс уон сүүһү биэрэргэр тийэҕин.

КУЛУБА. Оччо харчыны билигин мин хантан ылабын?

СУРУКСУТ. Кинээс оччону биэрбитин кэннэ онтон итэҕэһи хайаан биэриэҥий! Суол харчытыттан ылан биэрэн баран тардыыга түһэриэххэ сөб буоллаҕа диибин.

КУЛУБА. Арай иннэ гыныахпыт. Бар эрэ, нокоо, тахсан көр эрэ, иһэллэрэ буолаарай!

ХОРОХООТ (тахсан баран, сотору төттөрү киирэн этэр). Саҥалара иһиллэр!

КУЛУБА (тура эккириэн баран). Ханна иһэллэр, чугаһаабыттар дуо?

ХОРОХООТ. Чугас, чугас, кэлиэхчэ буоллулар.

КУЛУБА. Чэ, оччоҕо үөһэ-аллара туруҥ! (бэйэтэ эмиэ таҥнан баран тахсар.)

Ааны аһаннар, бастаан тойон киирэр, ол кэнниттэн каһаага, ити гэннэ кулуба, суруксут киирэннэр тэйиччи тураллар. Каһаага тойонун сыгыньахтыыр.

ТОЙОН. Где голова?

КАҺААК. Кулуба ханнаный диир, тойон?

КУЛУБА. Мин кулубабын. (Тоҥхолдьуйар.)

КАЗАК. Я, говорит, голова. (Ыйар.)

ТОЙОН. Ну, голова, как поживаешь?

КАҺААК. Тойон ыйытар, хайтах олороҕун диир.

КУЛУБА. Ээ, үчүгэйдик олоробун, тойонуом. (Тоҥхойор).

КАЗАК. Говорит, что живет хорошо.

ТОЙОН. А на счет податей как? Взысканы и внесены ли все?

КАҺААК. Ыраахтааҕы суолун хайаатыҥ диир, барытын иэстээн киллэрдиҥ дуо?

КУЛУБА. Суох тойонуом, кыаттаран ситэри иэстэнэ илик!

КАЗАК. Говорит, что еще не мог взыскать.

ТОЙОН. Как??? Почему до сих пор он не взыскал? Разве он не получал предписаний начальства, чтобы немедленно взыскать и внести ­подати?

КАҺААК. Тоҕо аныаха диэри иэстээбэтэ диир. Кини сууттан ыйааҕы ылбатаҕа дуо? Ыраахтааҕы суолун тардан киллэрэ тартын диэн, диир, Тойон.

КУЛУБА. Ыларын ылбытым даа, дьон күүһэ кыайбат. Бу сайын сут буолан от бурдук үүнүмнэ, дьон суолларын хайаан даа кыайан биэрбэт өттүлэригэр тийдилэр.

КАЗАК. Говорит, что летом не было урожая сена и хлеба, почему народ совсем не может платить податей.

ТОЙОН. Знаю я эти басни. Скажи ему, что никакого неурожая летом не было и подати с инородцев собраны все давно. Если он в течение трех дней не внесет податей сполна, то я доложу губернатору и он его посадит на гауптвахту.

КАҺААК. Тойон этэр бу сайын ханнык даа сут суоҕа диир, суолу бэйэтэ барытын хамыйан сии сылдьара буолуо диир. Аны үс хонук иһигэр тардыы­тын барытын түһэрбэтэҕинэ мин кинини туттаран ылан хаайыыга бырагыам диир.

КУЛУБА. Тойон бэйэтэ көҥүлэ тугу даа оҥо­роругар.

ТОЙОН. Что говорит?

КАЗАК. Говорит, что Ваша воля как угодно поступить.

ТОЙОН. То-то и есть! А спроси-ка запасы хлеба и сена пополнены ли?

КАҺААК. Бурдуккут, оккут кутулунна дуо диир тойон?

КУЛУБА. Суох, кутулла илик. Дьэ тардыахпыт диэн эрдэхпитинэ, бу Манчаары түөкүн кэлэн хаайда.

КАЗАК. Говорит, что еще не собраны. Разбойник Манчаары помешал.

ТОЙОН. Я им такого разбойника Манчаары покажу, что потом будут меня благодарить. Сами же приютили и скрывали его, а потом валят на него. (баран олорор).

КАҺААК. Манчаарыны бэйэлэрэ саһыаран сылдьан баран албынныыллар диир, ол иһин улаханнык тылга иҥниэхтэрэ диир.

КУЛУБА. Тойону көрсүөм этэ, төһөҕө көрүстэххэ сөб буолуой?

КАҺААК. Ким билэр, бэркэ саҥарар, кыыһырар этэ аара, ылыа суоҕа эбээт?

КУЛУБА. Тойонуом, онуоха кытаатан көмөлөс эрэ мийиэхэ, санаатын бил эрэ?

КАҺААК. Кырдьаҕаас, ол туһугар мийиэхэ, тугу саныыгын, мин эйиэхэ атчыгый арыгы кэһиилээх­пин эбээт.

КУЛУБА. Сөб үчүҕэй буоллаҕа диибин, эйигин матарыллыа дуо.

ТОЙОН. 0 чем ты там с ними тараторишь.

КАЗАК. Нет ничего, барин. Голова говорит, что у него имеется маленький гостинец для барина.

ТОЙОН. А-а-а, а что у него там?

КАЗАК. Чэ, көрүс! Я, барин, сейчас чай приготовлю. (Антах барар. Кулуба тоҥхойо-тоҥхойо харчытын илиитин иһигэр тутан уунар.)

ТОЙОН. Ну, здравствуй, здравствуй, голова. Садись, сейчас чай будем пить. Николай, давай чаю поскорей, устал с дороги!

КАЗАК. Сейчас, барин! (Чай аҕалан каһаак тойонноох кулубаҕа иһэрдэр.)

ТОЙОН. А вон, там, кто стоит?

КАЗАК. Писарь, барин.

ТОЙОН. А, писарь?! Ты улусный писарь?

СУРУКСУТ. Да, Ваше Благородие, улусный письмоводитель!

ТОЙОН. А ну скажи, ведомости готовы? Все дела в исправности, я сейчас буду ревизировать!

СУРУКСУТ. Все в исправности, Ваше Благородие, только дела в управе.

ТОЙОН. А, в управе? Ну, хорошо, я заеду в обратном пути. Садись, писарь, будем чай пить. Николай, угости его чаем! Скажи, писарь, чем здесь инородцы занимаются?

СУРУКСУТ. Скотоводством, немного хлеба сеют.

ТОЙОН. Гм! Скотоводством? А еще чем зани­маются?

СУРУКСУТ. Рыбу промышляют зимой неводами, а летом мордами.

ТОЙОН. Гм! Рыбу промышляют? А еще, ничем больше не занимаются?

СУРУКСУТ. Ничем не занимаются.

ТОЙОН. Как ничем, а разве звериным промыслом не занимаются?

СУРУКСУТ. Как же, как же занимаются Ваше Благородие.

ТОЙОН. То-то! А лисиц убивают? Кстати, нельзя ли здесь купить лисиц на мех?

СУРУКСУТ. Можно Ваше Благородие.

ТОЙОН. А почем будет стоит?

СУРУКСУТ. По рублю, по полтора можно купить.

ТОЙОН. Неужели так дешево. Тогда нельзя ли, писарь, постараться для меня купить лисиц на шубу. Штук двадцать я думаю хватит?

СУРУКСУТ. Можно купить Ваше Благородие. Штук двадцать хватить.

ТОЙОН. Ну, теперь спроси, Николай, голову: где у него разбойник Манчары?

КАҺААК. Тойон ыйытар: Манчаары түөкүн ханна баарый диир?

КУЛУБА. Манчаары манна дьиэ таһынааҕы ыалга, каһаактар манаан олороллор.

КАЗАК. Манчары здесь в соседней юрте, говорит, караулять казаки.

ТОЙОН. Ну, а спроси его, при аресте Манчары много вещей было найдено?

КАҺААК. Манчаарыны тутаргытыгар элбэх үбү, сэби булбуккут дуу диир?

КУЛУБА. Эх, элбэги! Көмүс симэх даа элбэх, таҥас сэб даа элбэх.

КАЗАК. Много, говорит, нашли разных вещей и одежды.

ТОЙОН. Ну, а денег не было найдено?

КАҺААК. Харчыны булбатаххыт дуо?

КУЛУБА. Харчы даа баар, биир ымыйаны толору маньыат, хаһын даа аахпатахпыт.

КАЗАК. И деньги, говорит есть. Серебряными монетами полна одна посуда, но сколько не считали.

ТОЙОН. Ну хорошо! Пусть все это мне представят. Я потом в городе составлю им опись и вышлю ему приложить печать, а теперь пусть приведут МАНЧААРЫ.

КАҺААК. Тойон этэр, ону: барытын мийиэхэ агалан туттардыннар диир, мин онно куоракка киирэн уопус оҥорон баран кини бэчээтин уурдарыам диир. Билигин баран Манчаарыны аҕалтар.

КУЛУБА. Сөб үчүгэй! (Хаҥас диэки барар.) Ба­рыҥ, доҕоттоор, бараҥҥыт аҕалыҥ.

Биир киһи тахсан барар, сорохтор сэрэммит дьон курдук биир сиргэ чөмчөхтөһөллөр. Дьиэ таһыттан илиитэ кэдирги баайыллыбыт Манчаары киирэр. Кинини кытта киирэллэр саалаах каһаактар.

МАНЧААРЫ. Дорообо, тойон ньууча!

ТОЙОН. Здравствуй, здравствуй! (Куттаммыт киһи быһыытынан.)

МАНЧААРЫ. Тойон, бу каһаактарыҥ илиибин кэдирги баайаннар, сор бөҕөбүн көрдөрдүлэр. Маны сүөрдэр, мин бачча саалаах дьонтон ханна барыамый.

КАЗАК. Просит Вашего распоряжения, чтобы освободили его от привязывания веревкой.

ТОЙОН. Передай ему, что я такого распоряжения дать не могу.

КАҺААК. Мин оннук дьаһабылы оҥоруохпун сатаммат диир, тойон.

МАНЧААРЫ. Хайтах сатаммат үһү, хата бараммын быарын быһа үктүөм эбээт, ынайа туолбутун! (Бараары гынар.)

ТОЙОН. Держите, держите его, не подпускайте ко мне. Голова, сейчас же распорядись, лошадей, чтобы отправить их в город!

КАҺААК. Кулуба! Атта бэлэмнэтэ тардыаҥ үһү, бу дьону сибилигин куоракка атаараары гынар.

КУЛУБА. Аттар бэлэм тойонуом!

КАЗАК. Лошади, говорит, готовы.

ТОЙОН. Ну, тогда везите его прямо в острог, нигде по дороге не останавливаясь. За вами поеду и я.

МАНЧААРЫ. Аан дойдум бырастыы, бар дьонум бырастыыларыҥ! Ийиэрэмэ дьиэм бырастыый, аал уотум бырастыый! Арахсар күнүм анаан тийэн кэллэ, барар күнүм баттаан тийэн кэллэ! Хараҥа хаа­йыыга хаптарарым, түүнүктээх түрмэҕэ түмүллэрим тийэн кэллэ! Ол эрээри сүрэҕим быарым бөҕөх, өйүм санаам сэргэх! Ким даа хара хаанын тохпут айыым суох, ким даа хара көлөһүнүн сиэбит айыым суох; сордооҕу соҥоппотоҕум, муҥнааҕы муҥатыппатаҕым. Хата кинилэр хаарыан олохторун харыһыгар, хата кинилэр көҥүлүнэн олороллорун көмүскэлигэр хара хааным тохторун харыстаабакка, чэгиэн этим сэймэктэнэрин кэрэйбэккэ сылдьа сатаатым даа бэйэм дьонум бэйэлэрэ түһэн, охтон биэрдилэр. Хайтах гыныамый! Кинилэр өрөҕөйдөрө үрдээтэҕэ, мин сор суолум тосхойдоҕо; дьон ситэн кыайан өйдүү илик буолуохтара: хараҕа суох хараҥа баттабылы, муҥура суох муҥутуур муҥнабылы. Ол эрээри мин сылдьыбытым, мин эрэйдэммитим си-дьүгээр мээнэ хаалыа суога. Кэнэҕэһин кэнэҕэс, хойутун хойут, кэнчээри оҕолор кэпсээннэрэ, ороһу оҕолор олоҥхолоро буолуом. Бар дьонум бырастыыйдарыҥ! (Тахсар.)

(Быыс түһэр.)

Чолбон. – 2019. – №7

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *