ВАСИЛИЙ ЕГОРОВ-ТУМАРЧА: АЛМААС КИСТЭЛЭҤЭ

Пролог

Былыргы Эллада олохтоохторо алмааска чуолкай ис хоһоонноох олус чуордук иһиллэр дорҕоонноох ааты булан иҥэрбиттэр: АДАМАС – сынтарыйбат кытаанах, ньыгыл; АДАМАНТОС – тулхадыйбат, булгуруйбат. Алмааһы итинник Гесиод, Платон, Гераклит, Плутарх ааттыыллара үһү. Ити ааттар гректэртэн эрдэтээҕи славян тылыгар көспүттэр. Нуучча былыргы летопистарыгар, литературнай пааматынньыктарыгар (холобур, «Изборник», 1073 с.) адамас, адамантос диэн тыллар хайалара даҕаны бэрт чаастатык көстөллөр эбит. Ол эрээри кэлин кэм-кэрдии ааһан истэҕин аайы, ити терминнэр улам эргэрэн, туттуллубат буолбуттар.

«Адамас» диэн гректэр тылларын араабтар эмиэ ылыммыттар да, өр-өтөр кэминэн кинини кылгатаннар – АЛМАС диэҥҥэ кубулуппуттар. Араабтартан ити тылы түүр норуоттара ылбыттар, оттон кинилэртэн нууччаларга тиксибит. «Алмаз» диэн тыл аан маҥнай Афанасий Никитин «Хождение за три моря» (1466-1477 сс.) кинигэтигэр ахтыллыбыт.

Алмаас араас ювелирнай киэргэллэри оҥорууга эрэ туттуллар буолбатах. Планета саамай ньыгыл, кытаанах минерала промышленность эйгэтигэр биир саамай киэҥник туттулларынан биллэр. ХХ үйэ саҥатыттан ыла араас кытаанах эттиктэри үүттүүргэ, быһарга-оторго аналлаах эрэһэлэри, биилээх тэриллэри оҥорор буолбуттара. Аныгы кэмҥэ ядернай промышленность, билиҥҥи электроника эмиэ алмааһа суох сатамматтар.

Россияҕа бу күндү минерал алҕаска көстөн турар. Бастакы алмааһы 1829 сыллаахха от ыйын 4 күнүгэр 14 саастаах Павел Попов диэн крепостной уолчаан Ураал хайатыттан түһэр Койва өрүс көмүстээх кумаҕын сууйа сылдьан булбут. Карат аҥаардаах (0,1 грамнаах) кристалл аата-суола оччолорго бүтүн Россия империятын үрдүнэн ньиргийбит, крепостной уолчаан көҥүл буолуу быраабын ылбыт. Ити сабыытыйа кэнниттэн бүтүн сүүс сыл устата Ураалтан уонна Енисей биэрэгиттэн баара-суоҕа 220 алмаас тааһын булбуттар. Кинилэртэн сыччах биир эрэ таас үс каракка тиийэр ыйааһыннаммыт. Ити соһуччу көстүбүт аҕыйах таастан ураты Россияҕа алмаас хостооһуна кыайан салгыы тэнийбэтэх. Арай Россия промышленноһыгар техническэй алмааска наадыйыы күүһүрбүтүнэн (үүттүүр-аалар, быһар-отор тэриллэри, кинилэр бастыҥаларын, о.д.а. тэриллэри оҥорорго) бу боппуруос биир улахан кыһалҕаҕа кубулуйбут.

ХХ үйэ 30-с сылларыгар судаарыстыба кыраныысса таһыттан алмааһы атыылаһыыга сыллата мөлүйүөнүнэн солкуобайы төлүүргэ күһэллэрэ. Хас сыл аайы атыыласпыт 50 киилэ кэриҥэ техническэй алмаастара промышленность наадыйыытын 50 % эрэ толуйара.

Оччолорго алмааһы сүнньүнэн Бразилияҕа уонна Англия Соҕуруу Африкатааҕы холуонньаларыгар хостууллара. Алмаас ырыынага куруук кыараҕас, кэлтэй биирдиилээн эрэ дойду бас билиитэ буолан, үп баарын да үрдүнэн, күндү тааһы төһө наадыйаргынан атыылаһыы кэбэҕэс кыаллыбат этэ. Алмааһы кууһунан дэлэччи атыылаһыы дьиҥнээх анал операция көрүҥэр кубулуйбута. Ол курдук, ССРС бу кыһалҕаны быһаарыыга Португалияҕа көрүнньүк фирманы туһанара.

Ол эрээри 1939 сыллаахха Аан дойду иккис сэриитэ саҕаланыытыгар Англия разведката бу кистэлэҥи арыйбытын түмүгэр Сэбиэскэй Сойуус техническэй алмааһа суох хаалбыта. Былаастар стратегическай минералы көрдөөһүҥҥэ суһал дьаһалы ылыммыттара. Оччотооҕута үөскээбит номох этэринэн, Лаврентий Берия 1940 сыллаахха Минеральнай сырье Бүтүн Сойуустааҕы институтун геологтарын «хонууга» атаарыытыгар, тугу да булбакка төннөр түбэлтэлэригэр барыларын бэйэтинэн ытыалаан кэбиһиэх буолан «эрэннэрбитэ» үһү. Урааллааҕы алмаас экспедицията тэриллибитэ, онно бүтүн дойду үрдүнэн сүүһүнэн геологтары, учуонайдары сыһыарбыттара. Ураалга эрэ буолбакка, Енисей тайҕатыгар, Казахстаҥҥа, Кольскай тумул арыыга үлэлээбиттэрэ. Геологтар, сэдэхтик көстүбүт аҕыйах ахсааннаах күндү таастартан ураты, Сэбиэскэй Сойууска алмаас баайдаах сирдэр баар буолуохтаахтарыгар соччо эрэллэрэ суоҕун да үрдүнэн, көрдүүргэ күһэллэллэрэ.

1942-1945 сылларга ССРС Британия империятын кытары байыаннай сойуустааҕынан туһанан, киниттэн алта туонна кэриҥэ алмааһы атыылаһан, Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр промышленноһы онуоха-маныаха диэри техническэй алмааһынан хааччыйбыта. Тэҥнэбилгэ, АХШ промышленноһа ити сылларга алмааһы оруобуна сүүрбэ төгүл элбэҕи атыыласпыта. Аргыардаах дьыбардаах «тымныы сэрии» саҕаланыаҕыттан, балаһыанньа өссө уустугурбута. АХШ Сэбиэскэй Сойууска алмааһы атыылааһыны төрдүттэн бобон (эмбарго) кэбиспитэ. Онон техническэй алмааһы кистээн, үспүкүлээннэр нөҥүө, ыарахан сыанаҕа Бельгия Конготыттан атыылаһарга күһэллибиттэрэ.

Ити кэмҥэ аан дойду сэриитигэр быста дьадайбыт Сэбиэскэй Сойууска бу күндү сырьену суһаллык булуу кыһалҕата кыһарыйбыта. Судаарыстыбаҕа куттал суоһаабатын, тутулуга суох буолуутун, экономиката туруктаахтык сайдыытын туһугар бэйэ сиригэр-уотугар алмаас баайдаах сирдэри арыйыы биир сүрүн сыал-сорук буолбута. Онон бу кэмтэн Сэбиэскэй Сойууска алмааһы көрдөөһүн уһун унньуктаах, олус сыралаах үлэтэ саҕаламмыта, манна сүүһүнэн ахсааннаах үгүс геолог кыттыбыта. Олор ортолоругар геолог дьахталлар эмиэ бааллара. Кинилэр Россия алмааһын бастакы арыйааччыларынан буолбуттара. Кинилэр ортолоругар Наталия Владимировна Кинд, Екатерина Николаевна Елагина, Наталия Николаевна Сарсадских, Лариса Анатольевна Гринцевич-Попугаева бастакы алмаастаах сирдэри, чорботон туран, алмаас үөскүүр төрүт боруодатын, кимберлит туруупкаларын арыйыыга ураты миэстэни ылаллар. Бу, көнөтүнэн санаатахха, олус ыарахан үлэҕэ, эт-хаан өттүнэн кыайыгас-хотугас буолууну, улахан тулууру, үгүс сыраны-сылбаны эрэйэр эр дьоҥҥо эрэ аналлаах ыарахан идэҕэ хайдах, туох төрүөттэн сылтаан, киһи аймах нарын-намчы кэрэ аҥаардара ылсан, маннык үлэҕэ хорсуннук инники күөҥҥэ тахсыбыттара бэйэтэ таайыллыбат таабырын, дьиҥнээх феномен курдук эрэ сыаналаныан сөп. Аны ырыҥалаан, ыатаран көрдөххө, бу сэдэх түбэлтэ Россияҕа эрэ баар буолбута бэйэтэ туспа, дьикти көстүү. Атын дойдуларга геолог идэлээх дьахталлар биирдиилээн эмэ бааллар да, кинилэр, нуучча дьахталларын курдук, көхтөөхтүк күргүөмүнэн ылсан ситиһиилэммиттэрэ биллибэт. Маннык араастаһыы көрүҥүн тугунан быһаарыахха сөбүй? Биллэн турар, Аан дойду иккис сэриитин үгүс өрүттээх сабыдыала: күүстээх патриотизм тыына, норуот маассабай героизма, сэрии соҥнообут ыарахаттарын, аас-туор олоҕун утары туруулаһыы күүһэ, доҕордоһуу, хардарыта көмөлөсүһүү, өйөһүү үтүө өрүттэрэ дьону, ордук дьахталлары, кыргыттары өй-санаа өттүнэн буһууну-хатыыны баралларыгар, ыарахаттары, мэһэйдэри туоруулларыгар дьиҥнээх олох оскуолатынан буолбута. Кинилэр Александр Матросов, Ульяна Громова, Зоя Космодемьянская көлүөнэтин дьоно этилэр.

Россия историятыгар, Сэбиэскэй Сойууска аан маҥнайгынан алмаас төрүт (коренной) сирин – кимберлит туруупкатын арыйбыт Лариса Гринцевич– Попугаева дойдуга бүрүүкээбит ХХ үйэ бастакы саамай кырыктаах дьайыытын этинэн-хаанынан толору билбитэ. Кини аҕатын 1937 сыллаахха «норуот өстөөҕө» оҥорон ытан өлөрбүттэрэ. 1941 сыллаахха Лариса Гринцевич Ленинград университетыгар геология факультетыгар туттарса барбыта, киирии эксээмэнин туттарар кэмигэр сэрии саҕаланыытын саамай аймалҕаннаах күннэрэ бүрүүкээбиттэрэ. Онтон салгыы оскуола бэҕэһээҥҥи үөрэнээччитэ, 17 саастаах Лариса Гринцевич баата тардан, блокадаҕа түбэспэккэ Ураалга эвакуацияланан, геолог үөрэҕин Пермь университетыгар салгыыр дьолломмута.

1942 сыллаахха саас кыысчаан баҕа өттүнэн тылланан аармыйаҕа барбыта. Аҕа дойду Улуу сэриитин младшай сержант чыыннаах зенитнэй оруудьуйа расчетугар хамандыыры солбуйааччы дуоһунастаах түмүктээбитэ. 1944 сыллаахха буомба дэлби тэбиититтэн хамандыыра өлбүтүгэр, кини кыл мүччү тыыннаах ордубута. Даҕатан эттэххэ, «А зори здесь тихие» диэн Борис Васильев аатырбыт сэһэнин оруобуна маннык зенитнэй расчет дьахталларын уобарастарыгар олоҕуран суруйбута биллэр.

Кэлин фроннааҕы дьүөгэтэ Лариса Гринцевич сэрии кэминээҕи сылларын туһунан маннык ахтыбыт: «Хаһан да санаатын түһэрбитэ суоҕа, арыый курус соҕустук көрбүт ангел курдук, кэрэ сэбэрэлээҕэ». 1945 сыллаахха кыыс «Германияны кыайыы иһин» мэтээллээх, «Туйгун артиллерист» бэлиэлээх Ленинградтааҕы университекка төннөн кэлбитэ.

Ити курдук халлаан өҥүнүү күөх харахтаах, сып-сырдык баттахтаах кэрэ кыыс үтүөкэннээх геолог буолбута. 1950 сыллаахха Красноярскай, Иркутскай, Саха сирин кыраныыссалара быысаһар түҥ тайҕа быыһыгар Тунгус-Ленскэй экспедицияҕа алмаас көрдөөһүнүгэр үлэлээбитэ.

Оччолорго геологтар бастакы алмааһы Саха сиригэр хайыы-үйэ булбут кэмнэрэ этэ. 1949 сыллаахха атырдьах ыйын 7 күнүгэр Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн бөһүөлэгиттэн аллара кумах тумустан хас даҕаны бытархай кристалы булбуттара. Ол эрээри промышленность наадыйыытын хааччыйарга элбэх алмаастаах төрүт (коренной) сири – кимберлиттээх туруупканы арыйыахха наада этэ. Бу сүҥкэн соругу толорууга туох үлэ-хамнас барбытын, бастакы төрүт алмаас баайдаах сири кимнээх, хайдах арыйбыттарын туһунан сиһилии сэһэргээһини мантан аллара билсиэххит.

1

1953 сыл сайынын тиһэх сылаас күннэрэ сыыйа-баайа уостан, балаҕан ыйынааҕы сөрүүн хараҥа түүннэр саба халыйан, Мархаҕа түһэр Далдын үрэх убаҕас мастаах нэлэгэр хочото, кэҥээбиккэ дылы буолан, тугу эрэ иһиллиирдии чуҥкуйан, иһийэн сытара. Тулалыыр айылҕа көтөрө-сүүрэрэ барара баран, хаалара кыһыҥҥыга бэлэмнэнэн хасааһын хаҥатынар, уйатын, хороонун сэлбинэр түбүккэ бүкпүтэ. Арай ханнык да хаһааска хараҥарбат хара суор хаһан эмэ халаатыы көтөн куолайын көбүөхтэтэн кулук-халык саҥаран иһийбит чуумпуну бурайан ааһара.

Лариса Попугаева, ыарахан үрүсээгин сиргэ түһэрээт, сыгынах үрдүгэр олоро түстэ. Сүгэһэрин быата быһа киирэн баттаабыт икки саннын ытыстарынан хардары-таары имэринэн уоскуйа быһыытыйда. Эмиэ биир сайын аастаҕа, кураанаҕы куустарбыт биир үлэ сезона бүттэҕэ ити. Ааспыт кыһыны быһа эрэнэ санаабыт баҕата эмиэ туолбата. Инникигэ угуйар таба туттарбат баҕа санаа кыыма ханна эрэ чугас саһан, бүгэн сыттаҕа. Арай киниэхэ эрэ таба тайаннарбат там татаххай. Атыттар тоҕо эрэ таба тайаналлар дии. Холобур, хаһан да уҕараабат көрдөөх-нардаах Григорий Файнштейн геологоразведочнай баартыйата түөрт сыллааҕыта, ол эбэтэр 1949 сыллаахха, Бүлүүчээн диэн саха бөһүөлэгин аттыгар Сибииргэ аан маҥнайгы промышленнай суолталаах алмаастаах кумаҕы арыйбыта. Сайын устатынааҕы көхтөөх үлэ түмүгэр сүүрбэ биэс кристалы булбуттара. Кристаллар төһө да бытархайдарын, миллиграммынан ыйааһыннаахтарын иһин, бу улахан булумньу этэ. Кэлин Бүлүү сүнньүнэн эмиэ хас да алмаастаах кумах сирдэри булбуттара. Онтон былырыын сайын Марха орто сүүрүгэр оннук сири арыйбыттара. Лариса сылаарҕаабыт быһыынан хараҕын сабан, Владимир Белов килэрийэ хараарбыт чэрдээх кэтит баппаҕайыгар килэгир муус кыырпахтарыныы дьикти сардаҥанан чаҕылыһа сандаарар туох эрэ кистэлэҥ абылаҥнаах бытархай таас эттиктэри илэ-бодо көрөргө дылы буолбута.

– Марха – балым баайдаах сиэдэрэй өрүс, – Владимир кугастыҥы хойуу бытыгын быыһыгар саспыт дьоллоох мичээрин кистии-саба иҥиэттэн кэбиспитэ. – Бу – бараммат быйаҥыттан бэрсибит быйылгы бэлэҕэ.

Ити былырыын күһүн киэҥ тайҕа киэлититтэн көрдүүр-чинчийэр баартыйалар төннүүлэрин кэмигэр этэ. Биирдиилээн кыырпахтары булуу атын бөлөхтөр үлэлэригэр эмиэ баара. Ол эрээри Белов үлэтин түмүгэ чахчы чаҕылхай булумньу буолбута. Марха өрүс тардыытын тута сүрүн болҕомтоҕо ылбыттара. Кыһын устата саҥа маршруттары, киэҥ хайысхалаах үлэлэри былааннаабыттара. Таһаҕаһы, аһы-үөлү дэлэччи аҕалбыттара. Мархаҕа көстүбүт бытархай кристаллаах сирдэри «олохтоох хаһаайыттар» – Амакинкатааҕы экспедиция геологтара үллэстибиттэрэ. Дуогабар быһыытынан наймылаһан кэриэтэ үлэлиир Ленинградтан сылдьар геологтар бөлөхтөрө талымастыыр кыаҕа суоҕа.

Онон Марха орто сүүрүгүн үөһээ өттүгэр Арктикатааҕы геология научнай чинчийэр институтун көрдүүр бөлөҕө үлэлиир буолбута. Онтон үөһээ, өрүс саамай баһыгар Бүтүн Сойуустааҕы геология институтун (ВСЕГЕИ) Киин баартыйата үлэлии барыахтааҕа быһаарыллыбыта. Лариса Попугаева бу бөлөххө геологынан ананан сылдьара.

Лариса туран салгыы барардыы, үрүсээгин түүрэ баайыллар быатын сүөрэ тардыы гына чиҥэтэн биэрдэ. Олорор сыгынаҕыттан туруохча-турбакка, сырдык уулаах тайҕа үрэҕин халдьыгырас түргэн сүүрүктээх элэҥнэс долгунуттан курус харахтарын араарбакка одуулаамахтыыр.

– Эх, Далдын, Далдын… Туох диэн суолталаах ааты иҥэрбиттэрэ буолла… Туох да көдьүүһэ суох, кураанах талыгыр дойду диэбиттэрэ буолуо дуо? Биһиги эмиэ уһун сайыны быһа сыралаһан, муҥур уһугар тиийэн кураанаҕы куустахпыт…

Тула өттө барыта чуҥкук, киһи кулгааҕа чуҥкунуур иһийбит чуумпута. Онно эрэ кыһаллыбатахтыы, арай, түҥ тайҕа толуу үрэҕин тохтолу билбэт тоҥ буору суурайар көдьүүстээх күлүмэх үлэтин күрүлэс күүгүнэ биир күдьүс күрүлүүр. Үрэх икки кытылын батыһа мас араас көрүҥэ барыта, сэппэрээктэр, бөлкөй талахтар, күһүҥҥү дьэрэкээн өҥүнэн ситэри симэммит сэбирдэхтэринэн сиккиэр тыалга биллэр-биллибэттик ибирдэһэ хамсыыллар. Кинилэри барыларын эрэллээхтик иитиэхтээн биһигэр бигээн үөдүппүт Сир Ийэ туохха да аралдьыйбакка тыаһа-ууһа суох иҥиэттэ иһийэн сыттаҕа.

Лариса кэнникинэн бу чуҥкуйа иһийбит хаҕыс тыыннаах киэҥ нэлэмэн дойдуну бэйэтэ да билбэтинэн ис-иһиттэн таттаран сөбүлүөх курдук буолла. Хайдах эрэ бу улаҕата-туората биллибэт уһун тымныы кыһыннаах курус кыраайы тугунан эрэ сылытыах, уһугуннарыах баҕа санааҕа ыллардар ылларан иһэр.

Кини туох эрэ улаханы, суолталааҕы оҥоруохтааҕын сүрэҕинэн-быарынан, этинэн-хаанынан билэр, таайар курдуга уонна онтуката туоларыгар бүк эрэллээҕэ. Сүрэҕэр, өйүгэр-санаатыгар хаһан эрэ иҥэринэн кэбиспит туох эрэ улаханы, үтүөнү оҥоруохтаах күүстээх, ураты истиҥ иэйиилээх баҕа санаата иһиттэн субу төлө көтүөхтүү өрө мөхсөр курдуга. Ол күүстээх баҕа санаата олоххо киирэрин туһугар туохтан да толлубакка, чугуйбакка, бэйэтин харыстаммакка эрдээхтик туруулаһарга кини бэлэм этэ. Хаһан да кэхтибэт, уостубат баҕа санаата уонна сыралаах үлэтэ бииргэ алтыһан, кини бу сиргэ кэлбит аналын, олоҕун сүрүн өйдөбүлэ, соруга ол буоларын бигэтик билинэрэ.

Лариса бу сыгынах үрдүгэр уһуннук дуоһуйа сынньанан тулатын көрүнэр, кэрэхсиир кыаҕа суоҕа. Кини хаһан эрэ бу улук уутугар баттатан нуктуу сытар иччитэх дойду уһуктарын, саҥалыы сэргэх олоххо үктэнэрин туһугар наҕылыйары билбэккэ, сылайары-элэйэри аахсыбакка харса суох үлэлиэхтээҕин дьэҥкэтик өйдүүрэ.

2

Лариса хас да чаас устата дьаныһан туран тохтообокко шлих сууйда. Үрэх тоҕойдоруттан, ууга үтэн киирбит чай таастаах кумах тумустартан кумахтаах тааһы тутаахтаах ылтаһын тарыырынан лотогар толору тарыйан ылан, сототун ортотугар диэри ууга киирэн туран, харса суох төттөрү-таары сууралаан сууйар, туһата суох үрүт бөдөҥ таастары илиитинэн хаһыйан түһэрэр. Иһитин түгэҕэр хаалбыт бытархай матырыйаалы кичэйэн, лотогун икки өттүгэр эйэҥэлэтэн, бытархай эттиктэр хаалыахтарыгар диэри уунан сайҕаан ыраастаан баран, онтукатын хараҕар чугаһатан көрөр. Туох эмэ килбэчийэр сырдык эттик көстөөрөй диэн кичэйэн кыҥастаһа сатыыр да, онуоха маарынныыр көстүбэт. Бэл, алмаас быстыспат арыалдьыта (спутнига) платина, платиновай минераллар хараҥа эттиктэрэ суохтар. Ол оннугар хараҥатыҥы кыһыл өҥнөөх кристаллар дэлэйдэр. Бастаан кинилэри рубин күндү таастарыгар холуу санаабыта да, сыныйан көрүүгэ атын буолан биэрбиттэрэ. Рубин манна баар буолуох туһа суох, геологиятын туруга, боруодалара атыттар. Маннык хараҥа өҥүнэн кытара кыыспыт минераллар Федя Белкин – Федюня үрдүк сирдэртэн хаһан ылбыт боруобаларыгар кытта бааллара. Кини эмиэ рубиннары буллум дии санаан, Ларисаҕа аҕалан көрдөрө сылдьыбыта. Онтукалара атын буолбутуттан хомойо быһыытыйбыта.

– Оччоҕо туохтарый? – диэн хом санаатын биллэрэн, кэһиэхтээх куолаһынан сөҥүдүйбүтэ.

– Бэйэм да бэркэ мунаара сылдьабын, Федюня, ханнык эрэ гранат минералларын биллибэт көрүҥэ быһыылаах, ону дьиэбитигэр тиийдэхпитинэ эрэ чуолкайын быһаарар кыахтаахпыт.

Дьиэбитигэр диэн Ленинградка тиийдэхтэринэ лабораторнай аналиһынан быһаарылларын этэр. Дьиктитэ, ити кристаллар хас сууйбут боруобатын аайы бааллар. Лариса оннооҕор биирдэ үрэх уутугар туора сытар улахан көһөҥө таас улаҕатыгар кытарымтыйа кылахачыһар кулахы саҕа бөдөҥ хас даҕаны кристаллары эт хараҕынан көрөн, ытыһынан сомсон ылан сууйан, ыраастаан булан турардаах. Ону лупанан улаатыннаран көрбүттэрэ, кристаллар айылҕаттан чочуллубут кырыылара-кылааннара, уһуктара-биилэрэ соччо мүлүрүйбэтэх, уу, сүүрүк охсуутугар бэриммэтэх көрүҥнээхтэрэ. Уопуттаах геолог хараҕар ити кристаллар үгүс кэрэхсэбиллээх сонуну кэпсииллэрэ. Ол аата бу кристаллар үөскээбит төрүт, ийэ боруодаларыттан ырааппатах, чугас сыталларын туоһулууллара. Дьэ дьикти, туох, ханнык боруодаттан төрүттээхтэрэ буолуой? Ону бу гранаттарынан сирдэтэн үгүс үлэни көрсөн, чинчийэн булуохха сөп этэ.

– Да, Федюня, бу туохтан, ханнык боруодаттан төрүттээх кристалларын, дьиэбитигэр тиийдэхпитинэ, хайаан да билиэхпит, эһиил манна кэллэхпитинэ, чуолкай хайысханан үлэлиэхпит, – Попугаева оробуочайын санаатын көтөҕөрдүү эрэмньилээхтик эппитэ.

– Оннук эрэ буоллун, Лариса Анатольевна, – оробуочайа эгди буолбуттуу чобуотук хардарбыта, – значит, баста?!

– Баста, Федюня, былааннаах үлэбит туолла. Эһиил күүс-уох мунньунан кэлэн баран, саҥалыы өйүнэн-санаанан үлэлиэхпит.

Сарсыныгар эрдэ туран сып-сап хомунан, икки эрэһиинэ тыынан Далдыны таҥнары анньынан кэбиспиттэрэ. Алтыс күннэригэр ыраас халлааҥҥа ыраах буруо туруору бургучуйан тахсара көстүбүтэ. Сотору, үрэх тоҕойун мүччү түһээт, үрдүк көнө сиргэ балааккалар туралларын көрөн сэргэхсийэ, эгди буола түспүттэрэ. Кытыл дьара уутугар хас да эрэһиинэ тыылар айанныырга бэлэм тураллара.

Күһүҥҥү уһун ардахтар кэннилэриттэн уу таһыма үрдээн, үгүс тумус арыылар, тоҕойдор көстүбэт буолбуттар этэ. Үрэх уута кэҥээн, бэйэтэ кыра өрүскэ кубулуйан, ыраахтан мэндээрэ долгуйан көстөрө.

Айанньыттары уу кытыытыгар киирэн баартыйа салайааччыта Наталья Сарсадских бэйэтинэн көрсүбүтэ. Наталья Николаевна кыыс оҕолуу көнө дьороҕор уҥуохтааҕа, бэйэтин сааһынааҕар эдэр көрүҥнээҕэ. Сайыҥҥы уһун, ыарахан үлэ киниэхэ үтүө эрэ өттүнэн дьайбыт быһыылааҕа. Күн уотугар хараарбыт тэнигир сэбэрэтэ, тэбэнэттээх хара харахтара сырдаабыкка дылы буолбуттар.

– Хайа, Неля, дьыала хайдаҕый?

Неля диэн Лариса иккис таптал аата этэ. Өссө университет саҕаттан дьүөгэлэрэ Ленин диэни кэнниттэн төттөрү ааҕан, кэлин сүһүөҕүн сымнатан Нинель диэн бэртээхэй ааты иҥэрбиттэрин, өссө кылгатан Неля диир буолбуттарын бэйэтэ даҕаны сөбүлүүрэ.

– Киһи үөрэрэ суох, – Попугаева, симиттибит курдук, умса туттубута.

– Ээ, эн эрдэттэн санааҕын түһэримэ, – начальнига уоскутардыы унаарыппыта. – Шлихтэргитин этэҥҥэ аҕаллыгыт дуо, ууга былдьаппатыгыт ини?

– Ханна барыахтара буоллаҕай, этэҥҥэлэр.

– Ол аата эрэл баар. Биһиги дьыалабытыгар сүрүнэ эрэл уонна тулуур наада. Рентгеҥҥэ тыктарыахпыт, баҕар, биир эмэ кыырпах күөх сардаҥанан сандаарыа.

– Саарбах, алмааска маарынныыры тугу да булан көрбөтүбүт, – Лариса сүөм түспүт куолаһынан хардарбыта, – саатар арыалдьыт эттиктэр – платина уонна минераллар суохтар.

– Миэхэ даҕаны эмиэ киһи үөрэрэ суох, – Наталья Николаевна, Лариса ууммут хас да шлихтээх мөһөөччүктэрин сүөрэн, лупанан көрөрүн быыһыгар хардарбыта.

– Туох да пэрспэктиибэтэ суох оройуон. Ньурбаҕа Амакинскай экспедиция ыстаабыгар дьиҥнээх адьырҕалар олордохторо, биһиэхэ тугу биэрэллэрин билэ-билэ анаатахтара.

Наталья Николаевна, дьүөгэтэ тугу этэрин истибэтэхтии, шлихтэри хас да төгүл улаатыннарар күүстээх лупанан сирийэ көрүтэлээбитэ.

– Эйиэхэ гранаттарыҥ тоҕо элбэхтэрэй…

– Онтон туох туһа тахсыа буоллаҕай, – Попугаева курустук хардарбыта.

– Мин боруобаларбар эмиэ гранат аҕыйаҕа суох, ол эрээри эйиэнинээҕэр быдан бытархайдар.

– Үрүҥ көмүс ньуоскалары эбэтэр бииккэлэри эрэ атыылаһарбыт хаалла.

– Туохха? – Сардсарких өйдөөмүнэ ыйыппыта.

– Ювелирга биирдии бэйэбитигэр гранатовай бөҕөх сакаастыахпыт, – Лариса эҕэлээхтик хоруйдаабыта.

– Сакаасчыт бэйэтин матырыйаалыттан, – Наталья Николаевна киниэхэ дьүөрэлээхтик эппитэ.

Иккиэн күлсэ түспүттэрэ. Онтон атын туох кэлиэй, онто суох Наталья Николаевна бигэргэтэринэн, күлүү диэн санаа түһүүтүттэн эмп буоллаҕа дии.

Эбиэккэ тото-хана аһаан баран, туох баар малларын-салларын эрэһиинэ тыыларга чөмөхтүү тиэнэн, киин бөлөх үлэһиттэрэ бары айаҥҥа туруммуттара. Курдаттыы ыйдаҥаран, саһарамтыйа харааран көстөр убаҕас мастаах тыа үрдүнэн туох да сылааһын биэрбэт намыһах күн өлбөөдүйэ сырдаан турара.

Марха өрүскэ киириилэригэр кытылы батыһа хайыы-үйэ бөһүйбүт хойуу сиҥэ халыҥ халҕаһанан уста сытара. Икки нэдиэлэнэн Солоҕоҥҥо маҥнайгы хаар үллүктүү турар кытылыгар тиксибиттэрэ.

Үс ыйтан ордук кэм устата киэҥ тайҕа быыһыгар сылгытыйа быһыытыйбыт дьоҥҥо Солоҕон оскуолалаах, маҕаһыыннаах, остолобуойдаах, почталаах улахан бөһүөлэги санаппыта. Көннөрү бэрэбинэлэринэн тутуллубут мас дьиэлэр кириэпэстэртэн туох да итэҕэһэ суох көстүүлэммиттэрэ. Дьиэлэр турбаларыттан бургучуйар күөх буруо бэйэтэ туспа кэрэ көстүү этэ. Сылаас дьиэ иһигэр, ороҥҥо, бырастыыналаах таҥаска утуйартан ордук туох кэлиэй.

Солоҕоҥҥо хас даҕаны бэйэлэрин кэллиэгэлэрин, киин баартыйа дьонун, көрсүбүттэрэ. Манна рентген установката үлэлиирэ.

Наталья Николаевна, Лариса иккиэн бэрт тиэтэлинэн сууйбут боруобаларын рентгенхоһугар таспыттара. Кинилэр сиидэс мөһөөччүктэрдээх шлиховой боруобаларын прибор сардаҥатыгар тыктара охсуохтарын баҕараллара. Икки дьахтар аппарат аттыттан арахпакка, бэл, тыыммакка да иһийэн турбуттара.

Рентгенолог, соччо улахаҥҥа уурбатахтыы, хас биирдии боруобалаах мөһөөччүгү бииртэн-биир аппаракка ууран уһаты-туора күүстээх сардаҥанан тыктаран көрөөт, тохтообокко аһаран иһэрэ.

– Атын баартыйаны аҕалыҥ…

Төһөнөн мөһөөччүктэрин ахсаана аҕыйаан иһэр да, оччонон дьахталлар барахсаттар санаалара түһэн иһэрэ.

Наталья Николаевна уонна Лариса Ньурба араадьыйатынан Амакинкатааҕы экспедиция ыстаабыттан онтон-мантан кэлэр араас үчүгэй сонуннары истэ-билэ сылдьаллара. Ол курдук, саҥа инникигэ эрэллээх сирдэр, алмаастаах кумахтар, дьоһуннаах булуулар көстүтэлээбиттэрин билбиттэрэ. Кинилэр Наталья Владимировна Кинд туһунан үөрүүлээх сураҕы истэн ис сүрэхтэриттэн үөрбүттэрэ. Наталья Кинд эмиэ Ленинградтааҕы университеты бүтэрэн баран, Бүтүн Сойуустааҕы геология институтугар «алмаасчыттар бөлөхтөрүгэр» түбэһэн, Аллараа Тунгусканы барытын сыыйбыта, Бүлүүнү чинчийбитэ. Амакинкатааҕы экспедицияҕа номнуо үһүс сылын үлэлиирэ. Кини Бүлүү уҥа салаата Аччыгый Ботуобуйаттан, 1950 сыллаахха Юрий Хабардин алмааһа суох диэн түмүк оҥорбут өрүһүттэн, быйыл алмаас булбутун туһунан соһуччу сурах кэлбитэ.

3

Лариса Попугаева саас «хонууга» барыахтарын иннинэ Николай Бобков диэн геологы көрсөн кэпсэппитин санаан кэлбитэ. Ол күн киэһэ хойукка диэри волейбол оонньообуттара. Олус үлүһүйэн остолобуойга хойутаабыттарын билиминэ да хаалбыттара. Онон уопсайдарыгар киирэн эт кэнсиэрбэтин хобордооххо сылытан аһыырга күһэллибиттэрэ. Онно Бобков кини дууһатыгар иҥэн хаалбыт умнуллубат тыллары эппитэ.

– Мин санаабар, биһиги экспедициябыт сыыһа сиргэ чинчийиини ыытар, – Николай саарбахтыырын биллэрбитэ. – Алмааһы ханна көрдүүбүтүй? Бүлүү хаҥас эрэ салааларыгар, бары алмаастаах сирдэр трапповай магманы кытта эрэ сибээстээхтэр диэн өйдөбүл баар. Оттон ити дьапталҕалар Бүлүү хаҥас эҥэригэр, кини салааларынан тайаан сыталлар эбээт. Ол эрээри, Лариса, чахчы оннук буолбата-ах…

Попугаева, соһуйбутун кистээбэккэ, Николай диэки, кинини саҥа көрбүттүү, дьиктиргээбиттии одууласпыта. Кини тойоннооһунун аахайбатаҕа. Хаһан да алмаастаах сири арыйбатах, куруук лабораторияттан тахсыбакка көстүбүт алмаастары чинчийиинэн эрэ муҥурдаммыт киһи туох көдьүүстээҕи сүбэлиэн сөбүй? Ол да буоллар туох да диэн мөккүһүөн, хомотуон баҕарбатаҕа.

– Николай, билиҥҥитэ алмаастаах сирдэри өрүс хаҥас эрэ салааларыгар, элбэх мүлүркэй таастардаах (галькалаах), валуннаах дьапталҕаларга булаллар, ону бэйэҥ да бэркэ билэҕин.

– Ол эрээри, онно баай россыптар, туруупкалар даҕаны суохтар, онтон көрдөөбүппүт үс сыл буолла. Улахан кыахтаах экспедиция – сыалай тэрилтэ уонна үгүс киин институттар баартыйалара үлэлииллэр.

– Бүлүү уҥа салаалара кэскилэ суохтарын бэйэҥ билэҕин дии, өссө биэс уонус сыллаахха Юрий Хабардин Аччыгый Ботуобуйанан маршрут оҥорбута эрээри, алмаас булбатаҕа. Оттон Григорий Файнштейн, онно олоҕуран, Бүлүү уҥа салаалара алмааһа суохтарын туһунан түмүк отчуотун аахпатаҕыҥ дуо?

– Оттон эн кини сыыспыта буолуо дии санаабаккын дуо?

– Ону эн билэҕин…

– Билэбин уонна итэҕэйэбин. Бэйэм кырдьыкпар эрэллээхпин, чахчыларга олоҕуран. Математическай анализка уонна дьиҥнээх чахчыларга тирэҕирэн. Оттон миигин ким да истиэн баҕарбат, – Николай ыксалынан, бэйэтин санаатын тиһэҕэр тиэрдээри, сорох тылларын кэлин дорҕооннорун ситэ эппэккэ, тутуу былдьаһан омуннаахтык саҥарара. – Билэҕин дуо, Неля, мин өссө устудьуоннуу сылдьан ааспыт үйэ биллиилээх кристаллограба Евграф Федоров идиэйэлэринэн үлүһүйэ сылдьыбытым. Кини этиилэригэр олоҕуран хас да ыстатыйаны бэчээттэппитим – кристаллография боппуруостарыгар математическай сыһыан туһунан. Манна Михаил Андреевич Гневушевтыын кыһыны быһа лабораторияҕа олорон, Бүлүүттэн көстүбүт алмаастары хасыһан тахсыбытым. Кинилэр хатыламмат ураты формаларын, статистика быһыытынан улаханнарын-кыраларын наардаталаан үөрэппитим. Мин илиибэр чахчылар, дьиҥнээх чахчылар уонна математическай түмүктээһиннэр эрэ бааллара. Олор сотору кэминэн бэйэлэрин туһунан дьиҥнээҕи билиһиннэрбиттэрэ, – Николай, кэнникинэн уоскуйа быһыытыйан, бэйэтин кытта кэпсэтэрдии, холкутуйан олорон кэпсиир.

– Тугу? – Лариса кэпсэтиини күөдьүтэн ыйыта охсор.

– Саамай кылаабынайы. Биһиэхэ суолталаах, олус улахан суолталаах түмүккэ кэлэрбитигэр көмөлөспүттэрэ. Мин эйиэхэ этэн турабын, биһиги атын сиргэ көрдүүбүт диэн. Ону сиһилии кэпсиэхпин сөп, – Николай туран төттөрү-таары хаамыталаабыта. – Атын сиргэ, өйдүүгүн дуо? Сүрүн россыбы уҥа биэрэккэ көрдүөххэ наада, уҥа салаа үрэхтэргэ. Математическай анализ орто Бүлүү россыптара араас салаа үрэхтэр кристалларыттан, ол эбэтэр араас источниктартан үөскүүр диэн этиини төрдүттэн түөрэ эргитэр. Кристаллографическай чинчийиилэр көрдөрүүлэринэн, ити россыптар соҕотох биир источниктан төрүттээхтэр. Өйдүүгүн дуо, биир!

– Ол соҕотох источник ханна баарын этиэҥ буолаарай? – Лариса тэһийбэккэ ыйытар.

– Этиэм, – Бобков кини эҕэлээх ыйытыытыгар кыһаллыбакка хоруйдаабыта. – Ол источник сытар сирэ ханан эрэ Сүлдьүкээр бөһүөлэгин үөһээ уонна Улахан Хаан харгы алын өттүгэр баар.

– Оттон ол бэйэлээх баай сир ханна сытара буолуой?

– Кэл, каартаны көрүөх. Сүлдьүкээр үөһээ өттүнэн үс улахан салаа үрэхтэр түһэллэр. Хаҥас өттүттэн Ахтаранда, оттон уҥа өттүттэн Улахан уонна Аччыгый Ботуобуйалар. Кинилэртэн хайалара алмаастааҕый? Мин саныахпар, Ахтаранда туоратыллар. Кини түһэр сиринэн алмаас суоҕун кэриэтэ. Көрдөөһүнү Аччыгый Ботуобуйаттан саҕалыахха наада. Киниттэн чугас көстүбүт алмаастар кырыылара-кылааннара бүтүн кэриэтэлэр, улаханнык мүлүрүйбэтэхтэр – ыраас, чэбдик көрүҥнээхтэр. Өйдөөтүҥ дуо, ол аата ханна эрэ чугас төрүт баайдаах сир – туруупка баарын бэлиэтэ.

Николай сабаҕалааһына туох да мөккүөрэ суох итэҕэтиилээх этэ. Лариса күлүү-элэк курдук, эҕэлээх сыһыана тута симэлийбитэ. Кини Николай кырдьыгы этэрин ис сүрэҕиттэн итэҕэйбитэ, ылыммата. Оччоҕо экспедиция салалтата манна тоҕо сөптөөхтүк сыһыаннаспата буолуой диэн ыйытыы бэйэтинэн үөскээн тахсар дии…

Бобков Лариса санаатын таайбыттыы өрө тыынан кэбиспитэ:

– Көрдөөһүн хайысхатын кииҥҥэ быһаараллар. Онно баар учуонайдар мөккүөр бөҕөнү мөккүһэллэр да, биир санааҕа кыайан кэлбэттэр. Ол миигин, боростуой геолог этиитин, ылымматтара биллэр. Арай Гневушев бэрт улахан эрэйинэн Аччыгый Ботуобуйаны разведкалааһын былааныгар киллэттэрбитэ, ол да үчүгэй. Ол эрээри Ахтаранда кэнниттэн былааннаммыт. Оттон сүрүн саппаас Аччыгый Ботуобуйаҕа сытар. Эн сотору мин тылбын өйдүөҥ, Неля, уонна кырдьыгы эппиппин итэҕэйиэҥ!

4

Лариса Попугаева ити кэпсэтиини билигин бу баар курдук өйдүүр. Ама, Николай кырдьыгы эппитэ буолуо дуо? Наталья Кинд булбут алмааһа алҕаска буолбатаҕа буолуо дуо? Эбэтэр улахан баайдаах сир бастакы хараҥаччыта эбитэ дуу?.. Онно, бука, чинчийии үлэтин кичэллээхтик ыыталлара буолуо.

Кини оннук дириҥ толкуйга киирэн туран, рентгенолог холку сөҥ куолаһын өйдөөн истиминэ да хаалбыта.

– Есть!

– Что есть? – Попугаева соһуйбучча ыйыппыта.

– Күөх сардаҥа.

– Ол аата кристалл? – Наталья Николаевна уһуутуу түспүтэ.

– Күөх уотунан алмаас кристала эрэ сыдьаайар.

– Ой, Наталья Николаевна! – Лариса кини моонньугар ыйааста түспүтэ. – Какая радость!

Иккиэн тута аппаракка төҥкөйбүттэрэ, өстүөкүлэ курдат быыкаа сулустуҥу күөх уот кылахачыйбыта. Алмааһы арааран ыйаан көрбүттэрэ, оруобуна тоҕус миллиграмм буолбута. Сиэдэрэс буолбатар даҕаны, бэйэ учаастагыттан булуллубут айылҕа сэмэй бэлэҕэ. Эрэл уота иккистээн кылам гыммыта. Баҕар, хаалбыт шлихтэргэ эмиэ көстөөрөй… Хас да чаас үлэлээбиттэрэ даҕаны, хаалбыт мөһөөччүктэргэ туох да көстүбэтэҕэ. Хомойбуттара да, туох кэлиэй? Атын баартыйаларга холоотоххо, ленинградецтар булумньулара бэрт сэмэй буолбута.

– Бэл, дьиэҕэ да барыах санаа кэлбэт, – Лариса тыастаахтык өрө тыыммыта, – сайыны быһа мээмэйдэнэн баран, барыта кураанахха… Туһата суох сезон!..

Наталья Николаевна кинини оҕо курдук санныттан кууһан ылбыта.

– Да, Неличка, алмаастаах бөҕөҕү буолбакка, эн этэриҥ курдук, гранаттан сакаастыырга тиийиллэр…

Кинилэртэн хайалара даҕаны сотору кэминэн бу «туһата суох» сезоннара хайдахтаах курдук бааттаах өттүнэн эргийэн тахсыаҕын таайар кыахтара суоҕа. Ленинградка илдьибит сиидэс мөһөөччүктэригэр улуу баайдаах сирдэр кистэлэҥ таабырыннарын таайыыта баарын оччолорго ким да билбэт этэ.

5

Солоҕоҥҥо Наталья Кинд үөрүүтэ хомолтоҕо кубулуйбута. Кини булбут алмааһа оруобуна Николай Бобков эппит сириттэн көстүбүт этэ. Оттон Николай бэйэтэ ол кэми кыайан баттаспатаҕа, ууга былдьанан суорума суолламмыта…

Бастаан Ахтаранда төрдүн чинчийии саҕаламмыта. Манна ССРС наукаларын Академиятыттан профессор П.Е. Оффман этэрээтэ үлэлиирэ. Ахтаранда төрдүгэр гранат бииһин-ууһун үтүөкэннээх кристалларын бөлөҕө көстүбүтэ: күөх гранат – гроссуляр, вилюит уонна ахтарандит. Оффман профессор бу сиргэ алмаас төрүт баайдаах туруупкатын булуон олус баҕарара. Кини дэлби тэбии дьиҥнээх кимберлит туруупката манна баар диэн үлэһиттэрин итэҕэтэ сатыыра. Ону геологтар «Оффман туруупката» диэн элэк оҥостоллоро. Ол да буоллар дьүккүөрдээх профессор сайыҥҥы киэҥ далааһыннаах көрдөөһүнү ала-чуо бу сиргэ ыытары ситиспитэ. Былаан аата былаан, ону толоруохха наада. Оффман этэрээтин кытта көрдөөһүн үлэтигэр Бобков эмиэ кыттыбыта. Кинилэртэн ырааҕа суох, өрүс үөһэ өттүгэр Наталья Владимировна Кинд салайааччылаах москвичтар этэрээттэрэ үлэлиирэ. Оффман санаата табатын эбэтэр сыыһатын дакаастыахха наада этэ. Этэрээттэр, сарсыарда хараҥаттан киэһэ хараҥаҕа диэри үлэлээн, тоҕус ханаабаны уонна тоҕус дириҥ шурфалары хаспыттара да, туруупка көстүбэтэҕэ. Сайыҥҥы былдьаһыктаах күннэр кураанаҕы куустарбыттара. Өссө Ахтаранда салаатын Батар үрэх төрдүн чинчийиэххэ наада этэ. Ол эрээри тайҕаҕа улахан уот туран, ол үлэ кыаллыбатаҕа. Уоту умуруорууну Николай Бобков салайбыта. Хас да күнү быһа уоту утары тэҥэ суох сыралаах үлэ ыытыллыбыта. Олорор бараактарын тула элбэх ханаабалары хаспыттара, просекалары солообуттара, утары уот ыыталлара. Атырдьах ыйыгар Ыспааһаптар күүстээх ардахтара абыраабыттара, онон уоту умуруорбуттара.

Наталья Кинд уонна Бобков ындыылаах аттарынан умайбыт тыа устун айаҥҥа туруммуттара. Умайан көрдүгэннээбит муох, охтон буруолуу сытар тииттэр быыстарынан буруоҕа тумнаста сыһан айанныыр олус ыарахана. Батар үрэҕи эмиэ чинчийбиттэрэ да, киһи үөрүөҕэ көстүбэтэҕэ.

– Бу халтай үлэни түмүктүү охсон, Аччыгый Ботуобуйаҕа барыахха, – Бобков, барыларын тиэтэтэ сатыыра, – хаарыан сайыммыт үтүөтэ бүттэ. Хаалбыт аҕыйах сылаас күннэри баттаһа, кыраны эмэни да буоллар, оҥоро охсуохха наада.

Кинилэр дьоллоругар, үлэһиттэр лааҕырдарыгар бородуукта тиэммит «ПО-2» сөмөлүөт түспүтэ. Ол сөмөлүөтүнэн Кинд уонна Бобков тута Сүлдьүкээргэ көппүттэрэ.

– Сүлдьүкээр алын өттүнээҕи кумахха Журавлев бөдөҥ бөлөҕө үлэлиир, – Николай бүөмчү санаатын үллэстибитэ, – кини биһигини Аччыгый Ботуобуйаҕа тиийэрбитин өйүөхтээх.

Сэрэйбиттэрин курдук, Журавлев Бобков былаанын сэргии истибитэ.

– Манна биһиэхэ саппааспыт олох татым, – кини кырдьыгынан билиммитэ, – биир-икки сылынан бу үлэбитин тохтоторго эрэ тиийэбит. Бачча эрэйинэн тэриллэн баран, оробуочайдарбытын босхолуурга күһэллэрбит буолуо. Оттон бэйэбит разведка ыытарбыт булгуччу бобуулаах. Арай, Аччыгый Ботуобуйаҕа россыпь булларгыт, биһиги быыһаныа этибит.

Журавлев наадалаах тэрилинэн, өйүөнэн хааччыйан, атырдьах ыйын 27 күнүгэр сөмөлүөтүнэн болдьоммут сирдэригэр бырахтарыах буолбута. Ити сырыттахтарына, көтүөхтэрин икки хонук иннинэ Бобков суох буолбута. Кини Бүлүүнү туораан иһэн ууга түспүтэ, өлүгүн хас да күн көрдөөбүттэрэ…

Онон былааннаммыт маршруттарынан Наталья Кинд салайааччылаах айаннаабыттара. Сирдьитинэн олохтоох киһи, «тайҕа бырапыассарынан» аатырбыт Матвей Афанасьев анаммыта. Кини үгүстүк сылдьыбыт сирин-уотун бэйэтин биэс тарбаҕын курдук билэрэ.

Туох баар малларын – эрэһиинэ тыылары, балааккалары, өйүөлэри барытын аттарга ындан баран, тайҕаны быһа түһэн, үлэлиэхтээх сирдэригэр «тайҕа бырапыассара» чопчу тиэрдэн биэрбитэ.

Аччыгый Ботуобуйа олус дохсуна суох эрээри, түргэн сүүрүктээх үрэх курдук көстүбүтэ. Сирдьиттэрэ этэринэн, Ботуобуйа – эбэҥкилии аата «Улахан уу» диэн суолталаах эбитэ үһү. Онон буоллаҕына саас, бука, улаханнык халааннаан эрдэҕэ буолуо.

Лааҕырдарын хочо иҥнэри биэрэгэр тутарга былааннаабыттара. Аттар ындыыларын түһэртээн, малларын-салларын сааһылаан, балааккалары туруоруохтарыгар диэри Кинд хочону сирийэ көрөн, үрэх ортотугар баар уһун-синньигэс улахана суох кумах арыыны бэлиэтии көрбүтэ.

Бокуонньук Бобков аһыыр тумпаал миискэтин, таарыччы сууйуом диэн туппутунан, үрэҕи оломноон арыыга туораабыта. Боруобаҕа анаан кумахтаах тааһы сомсон ылан сууйбутунан барбыта. Миискэ түгэҕэр хаалбыт боруобаны кыҥастаһаат, көрбүтүн итэҕэйбэтэҕэ. Кумахтаах бытархай эттиктэр быыстарыгар алмаас күлүмүрдэс сардаҥаларынан чаҕылыйа түспүтэ. Наталья Владимировна дьоллоох мичээрин быыһынан икки иэдэһинэн хараҕын уута саккырыы тохтубута. Алмаас сандаарар сардаҥаларыгар кини Николай Бобков чаҕылхай харахтарын көрөргө дылы гыммыта. Кулгааҕар: «Сылаас күннэри баттаһа, кыраны эмэни да буоллар оҥоро охсуохха», – диэн сипсийэрэ иһиллэр курдуга.

Оо, Дьылҕа Хаан ыйааҕа тыйыс да буолар эбит… Бу тоҕо сөмөлүөт кэлиэ икки эрэ хонук иннинэ, кинини Бүлүү Эбэҕэ бэлэх кэриэтэ бэриллэр гына дьылҕата ыйаахтаабыта буолуой?.. Ити икки хонугу мүччү түспүтэ буоллар, билигин манна төһөлөөх үөрэ-көтө, өрөгөйдүү олоруо этэй?! Төһөлөөҕүн кини идеята, кырдьыга кыайан, аатырыа, сураҕырыа этэй?! Дьикти, дьиибэ да буолар эбит… Манна туох эрэ баар… Өскөтө Николай Бобков манна тыыннаах, уруй-айхал үрдүгэр өрөгөйдүү олороро эбитэ буоллар, туох эрэ табыгаһа суох быһыы-майгы үөскүө эбитэ буолуо. Ол курдук, Оффман профессор сыыһа этиитэ дакаастанан, билигин сир-буор сирэйдэнэн, сааттаах балаһыанньаҕа түбэһэн олорор буолуо этэ. Оттон Москва учуонайдара, профессордара, академиктара… Алмааһы Бүлүү хаҥас эрэ эҥэригэр көрдөөһүн идеологтара… Оо, букатын табыгаһа суох быһыы… Саат-суут!.. Ханнык эрэ биллибэт геолог кинилэр ааттарын-суолларын, чыыннарын-хааннарын барытын биирдэ дьукку соторо ханан сатаныай?.. Табыллыбат буоллаҕа!.. Онон бу киһи тыыннаах сырыттаҕына табыгаһа суох быһыы эбии сэтэрээн, улахан айдаан, аймалҕан тахсыа турдаҕа!.. Дьылҕа Хаан оннук буолуон бохсубута дуу!.. Дьикти… Дьиибэ да буолар эбит…

Николай Бобков баҕа санаатын кини батыһааччылара Наталья Кинд, коллектор Арсений Панкратов олоххо киллэрбиттэрэ. Нэдиэлэ устата кинилэр Аччыгый Ботуобуйаны биэс көс таҥнары чинчийэн киирбиттэрэ. Улахан кэскиллээх, үгүһү эрэннэрэр сирдэри: кумахтаах арыылары, налыы кытыллары, чай таастаах тумустары барытын каартаҕа бэлиэтээн киллэрбиттэрэ. Барыларын сиһилии чинчийиэхтэрин, күн-дьыл, халлаан ыган, ол үлэ кыаллыбатаҕа. Ол да буоллар сезону сабар бу кылгас маршрут улахан кэскиллээх түмүктэри оҥорууга сүдү суолталаммыта. Кини Бобков өтө көрүүтүн бигэргэппитэ. «Бүлүү уҥа салаалара кэнэҕэскитэ суохтар» диэн хас да сыл устата сыыһа соҥноммут өйдөбүл букатыннаахтык киэр илгиллибитэ.

6

Лариса уонна Наталья Николаевна Солоҕонтон Ньурбаҕа диэри сөмөлүөтүнэн бырахтарбыттара. Манна арыый сылаас күннэр тураллара. Аэродрому, киэҥ, көнө хонууну, тулалыыр от-мас сэбирдэҕэ ситэ хагдарыйа, түһэ илигэ. Манна киин куорат аэродромуттан туох да итэҕэһэ суох үлэхамнас күөстүү оргуйара. Сөмөлүөттэр быыстала суох түһэ, көтө тураллара. Араас таһаҕас, мал-сал эгэлгэтэ: дьааһыктар, кууллар, бауллар, буочукалар араастаан чөмөх-чөмөх кыстанан сыталлара. Куораттыы элбэх тутуулаах улахан бөһүөлэк өрүс үрдүк кытылыгар турара.

Геологтар Ньурбаны дойду оҥостон олоруулара бөһүөлэккэ сэргэх хамсааһыны таһаарбыта харахха тута быраҕыллара. Хомуллар щиттэртэн тутуллубут дьиэлэрдээх уулуссалар баар буолбуттар. Көһөрүллэ сылдьар станцияттан дьиэлэргэ сырдык уоттар тырымнаспыттара. Биэрэк үрдүгэр экспедиция ыстаабын икки этээстээх дьиэтэ, чугас соҕус кэккэлэһэ саҥа кулууп тутулла тураллара.

Саас уонна күһүн Ньурбаҕа саамай кэлиилээх-барыылаах кэм, манна элбэх дьон аамыллаһар, сүпсүгүрэллэр. Сааскы өттүгэр геологтар этэрээттэрэ араас хайысханан тайҕаҕа тарҕаһаллар, ыраах оройуоннарга көтөллөр, өрүс устун баржаларынан, тыыларынан усталлар. Оттон күһүн сезон сабыллыыта үлэлэрин-хамнастарын үмүрүтэн, ыраахтан-чугастан көлө араас көрүҥүнэн тайҕаларыттан тахсаллар.

Хас да ый устата, саас хаардаахха арахсан баран, күһүн хаар түһүүтэ төннөн, үгүстэр сылгытыйа быһыытыйан, киһи дэбигис билэ охсубат, бүтүннүү бар түү, хойуу бытык буолан кэлэллэр. Онон бастакы күннэр күүтүүлээх көрсүһүү, сонун-нуомас үллэстии омунун-төлөнүн ухханыгар ааһаллар. Ол быыһыгар сорохтор, холобур, Николай Бобков курдуктар, түҥ тайҕа быыһыгар, улахан өрүстэр, сүүрүктээх үрэхтэр, кыыл-сүөл аһыҥастаах адьырҕаларын сиэртибэлэрэ буолан, букатын даҕаны эргиллибэт хомолтолоох түбэлтэлэрэ ханна барыай. Дорҕоонноох, хомолтолоох түгэннэри кэпсэтии-ипсэтии уоҕа ааспытын кэннэ, хаһан да умнуллубат үтүө үгэскэ, кэрэ кэпсээҥҥэ, номоххо кубулуйбут уопсай түмсүү, үөрүү-көтүү өрөгөйө – «Полевиктар биэчэрдэрин» көрдөөх-нардаах, тыастаах-уустаах бырааһынньыга кэлэр. Дьэ манна нэдиэлэни-нэдиэлэнэн бэлэмнэнии эрдэттэн саҕаланар.

Лариса Попугаева, Наталья Сарсадских бу бырааһынньыгы баттаһа кэлбиттэрэ. Кинилэри кытта Наталья Кинд бииргэ түбэсиһэн, үс дьахтар мааныга кэтэр уурумньу таҥастарын-саптарын чымадааннарыттан таһааран, ыраастаан-өтүүктээн, ох курдук оҥостон, кустук курдук куоһанан биэчэргэ кэлбиттэрэ.

Суруллубатах сокуон быһыытынан, биэчэргэ дьон барыта тэҥ, бочуоттаах миэстэ, бастыҥ олох диэн суох. Ким ханна сөбүлээбитинэн, тугу таба тайаммытынан олорор. Дьүөгэлиилэр хас да эрээтинэн тардыллыбыт толору астаах остуоллартан ортотун диэки талан олорбуттара. Дьон лыык курдук симсибитэ.

Үгэс быһыытынан, ким да аһы тыыппакка, бастакы туос этиллэрин күүппүттэрэ. Бастакы туоһу, куруук буоларын курдук, экспедиция начальнига көтөхтөрөрө. Кини ортоку миэстэҕэ буолбакка, остуол хаҥас уһугар олороро. Онтон саала иһэ барыта үчүгэйдик көстөрө уонна кини улахан тойон буолан соччо биллэ-көстө чорбойо сатаабат. Кинини кытта сэргэстэһэ наһаа мааныта суох таҥныбыт эрээри, маҥан ырбаахылаах, хаалтыстаах сэргэх сэбэрэлээх саха киһитэ олороро.

Экспедиция начальнига, бас-көс киһи быһыытынан, туран сааланы кэриччи көрөөт, үрүүмкэлэри толороллоругар көрдөспүтэ уонна бу сырыыга үгэһи тутуспакка саҥарбыта.

– Бастакы тылы этиэ уонна туоһу көтөхтөрүө биһиги ыалдьыппыт, олохтоох хаһаайын Семен Захарович Борисов.

Борисов нууччалыы ыраастык саҥарара. Кини этиитэ кылгас да буоллар, мындыр ис хоһоонунан, боростуой истиҥ тылларынан мустубут дьоҥҥо барыларын биһирэппитэ. Сэмэн Сахаарабыс геологтары улахан ситиһиилэринэн эҕэрдэлээн туран, хом санаатын кистээбэккэ биллэрбитэ: Саха сирин территориятыгар Бүлүүгэ Григорий Файнштейн бөлөҕө алмааһы булбутун туһунан сураҕы Саха сирин обкома, хас да ый буолан баран алтынньыга, кэллиэгэлэриттэн – Иркутскай обкомуттан истибиттэр. Хом санааны биллэрии сиэрдээх этэ, баартыйа нөҥүө геология бары тэрилтэлэрэ олохтоох былаастарга бас бэринэллэрэ.

– Итиннэ мин буруйдаахпын, – Файнштейин симиттибит быһыынан алҕаһын билиммитэ, – Сунтаар райкомуттан бырастыы гыналларыгар көрдөспүтүм.

– Сунтаарга мин өссө сэрии иннигэр райисполком бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитим, онон эһиги чинчийии ыытар сиргитин үчүгэйдик билэбин, – Сэмэн Сахаарабыс салгыы эппитэ.

– Сэрии иннинэ?.. – Попугаева соһуйбутун биллэрбитэ, – бырастыы гыныҥ, киһи итэҕэйимиэн курдук, хас саастааххыный?

– Соторутааҕыта түөрт уон үспүн туолбутум, оттон Сунтаарга уон сэттэ сыл олорбутум. Интэриэһиргиир буоллаххытына, боростуой арифметика. Оччолорго алмаас буолбакка сэллик, трахома бэбиэскэҕэ тураллара. Бытархай хаһаайыстыбалары бөдөҥсүппүппүт. Украинаттан уонна Молдавияттан доброволецтары ыҥыртаан, сахалары оҕуруот аһын олордорго үөрэттэрбиппит. Бу хаппыыстаны, хортуосканы, моркуобу олордорго, оттон билигин бэйэбит биллиилээх оҕуруоччуттардаахпыт, – Сэмэн Сахаарабыс тохтуу түһэн ылбыта. – Сезон түмүктэммитинэн уонна саҥа разведкалыыр үлэлэр тустарыгар. Эһиги ситиһиилэргит уонна бииргэ үлэлэһии туһугар. Дьокуускайдааҕы территориальнай геологическай управление туһугар!

Бары көхтөөхтүк туран эрэ испиттэрэ. Эмиэ үгэс быһыытынан, остуолу ким да дьаһайбат этэ. Ким тугу, төһөнү сөбүлүүрүнэн бэйэтэ куттара. Ол эрээри бэйэтин билиниэхтээх, холуочуйдаҕына, тыаһа-ууһа суох биллибэтинэн дьаадьыйан биэриэхтээх.

Аһыы олорон геология управлениетын туһунан обком сэкирэтээрин иһитинннэриитин дьүүллэспиттэрэ. Чуолкай быһаарыы наада этэ. Баччааҥҥа диэри экспедиция Москваҕа, министиэристибэҕэ бас бэринэрэ. Бары чуумпура түспүттэрэ, дьон хараҕа экспедиция салайааччытыгар хатаммыта.

– Куттаргытыгар көрдөһөбүн, – тойонноро, сүрдээх бөдөҥ-садаҥ, саҥа ананан кэлбит киһи, бытааннык түөһүллэн туран кэлбитэ. – Ити кырдьык. Семен Захарович эппитин курдук, сотору кэминэн Дьокуускайга территориальнай геологическай управление тэриллиитэ олоххо киириэҕэ. Баартыйа обкомун туруорсуута быһаарыллар туруктаах. Дойдуга алмаас наада. Экспедиция улаатар, үлэ фрона кэҥиир кэриҥнээх. Судаарыстыба харчы биэрэр, сөптөөх каадырынан хааччыйар. Улахан эрэл биһиэхэ сүктэриллэр, учуонайдар өтө көрүүлэрин эһиги алмаастаах бытархай боруоданан бигэргэттигит. Билигин тиһэх хардыыны оҥорорбут хаалла – алмаастаах төрүт туруупкалары булуу. Кинилэр ханна баалларын билиҥҥитэ ким да билбэт. Мин туоһум инники ситиһиилэр тустарыгар!

Ситиһии туһугар, буоларын курдук, бары сүһүөхтэригэр туран эрэ саҥата суох испиттэрэ. Хас биирдии киһи тус бэйэтин уонна уопсай ситиһии туһугар. Өссө төгүл туран эрэ «хонууттан» кэлбэтэх Николай Бобков туһугар үрүүмкэлэрин охсуһуннарбакка испиттэрэ.

Дьэ онтон саҕаланнаҕа эбээт… Туостан туос: геологтар, геофизиктэр, лүөччүктэр, табаһыт сирдьиттэр, каюрдар тустарыгар… Биллэрин курдук, профсойуус мунньаҕар, онтон да атын үлэ-хамнас туһунан мунньахтарга, этээччи элбэҕэ суох буолааччы. Оттон манна тыл этээччи элбэҕиттэн бүтүн уочарат субуллааччы. Сыыйа бырааһынньыктааҕы уопсастыба тус-туспа бөлөхтөргө, бөлөхтөр остуолларга арахсыталаан, ким да кими да соччо истибэт моргуора, мөккүөрэ саҕаланар. Бары бэйэ-бэйэлэринэн, сэргэстэһэ олорор биир идэлээҕиниин астыныы-дуоһуйуу, үөрүү-көтүү өрөгөйө күөдьүйэр.

Бырааһынньык сарсыарда халлаан сырдыар диэри салҕанар. Бүлүү Эбэ Хотун үрдүнэн өссө түүҥҥү хойуу туман астыан иннинэ, биэрэк үрдүгэр туран, салют ыталлар. Ити эмиэ – үгэс. Манна ханнык да бирикээс, быыгабар туһалаабат. Ким туох саалааҕынан, бэрдээниттэн бэстилиэтигэр тиийэ, сайыҥҥы хаһаастан хаалбыт ботуруон бүтүннүүтэ халлааҥҥа эстэр. Бу үгэс ааспыты кытта арахсыы, кэлэри кытта эҕэрдэлэһии бэлиэтин быһыытынан сылтан сыл аайы хатыланара.

7

Бу күһүн Аччыгый Ботуобуйа үрэҕиттэн Наталья Кинд булбут алмааһа Журавлев өйүттэн тахсан биэрбэт этэ. Остуолун дьааһыгар кини отчуотуттан быһа тардан устубут кумааҕыта ууруллан сытар: «Үрэх арыы кумаҕыттан сууйуллубут 409 нүөмэрдээх шлиххэ тоҕус миллиграмм ыйааһыннаах алмаас кристала көһүннэ».

Семен Максимович ол кристалы илиитинэн тутан, олус сэргээн көрбүтэ-истибитэ. Өстүөкүлэ бытархайын курдук, ып-ыраас. Ханан да кырыыта-кылаана аалыллыбатах, мүлүрүйбэтэх. Уопуттаах геолог сылыктааһынынан, уу сүүрүгэр, тааска аалыллыбатах ыраас кристалл, төрүт ийэ боруодатыттан, туруупкаттан олох ырааҕа суох сиргэ сыппыт буолуохтаах. Ол аата көрдөөһүн үлэтин ол хайысханан, Аччыгый Ботуобуйа үрэҕэр ыытыллыахтаах!

Оттон Ньурбаттан сүүһүнэн килэмиэтир ыраах олорор экспедиция салалтата тоҕо эрэ ону өйдөөбөт. Оннооҕор кини бэйэтин солбуйааччыта, кылаабынай геолога, өһөспүттүү наар биири кэбэрэ: «Биһиэхэ көҥүллэммэт, биһиэхэ былааннамматаҕа… Биһиги үөһэттэн көҥүлэ суох бэйэбит көрдөөһүн үлэтин ыытарбыт булгуччу бобуулаах…» Уонна бырайыактан туоруур сатамматын туһунан, соторутааҕыта тахсыбыт бирикээскэ сигэнэрэ.

Семен Журавлев олох соторутааҥҥа диэри кыһыл көмүһү разведкалааһыҥҥа үлэлээбитэ. Онно разведкалааһын методиката олох кыра ымпыгар-чымпыгар тиийэ көрдөрүллэр. Оттон манна алмаасчыттарга киһи өйдөөбөтө, саарбахтааһына элбэх.

Учуонайдар өссө биир санааҕа кэлэ иликтэр, Сибиир алмааһа үөскээһинин туһунан мөккүөр бөҕө. Науканан бигэргэммит, практикаҕа олоҕурбут разведкалыыр систиэмэ суох. Уонна баран, манна миэстэтигэр ылыллар сөптөөх быһаарыылары, үлэ-хамнас барарын харгыстаһаллар. Манна баартыйа салайааччытын быһыытынан, кини иннигэр куруук араас боппуруос, кыһалҕа үөскүүр.

Холобур, Аччыгый Ботуобуйаттан аллара алмаас кристаллара элбэхтик көстөллөр, оттон киниттэн үөһэ Бүлүү устун суоҕун кэриэтэ. Тоҕо сатамматый, холобур, Бүлүү салаатын Аччыгый Ботуобуйа устун разведканы ыытар? Киниэхэ куруук «алмааһы көрдөөһүн үлэтэ кыһыл көмүһү разведкалааһын буолбатах» диэн өйдөбүлү соҥнуу сатыыллар. Оттон Журавлевка ити өйдөбүлү соҥнооһун соччо итэҕэтиитэ суоҕа. Кини саныырынан, алмаас уонна кумах кыһыл көмүһүн үөскээһиннэрэ бэйэ-бэйэлэригэр олус майгыннаһаллар. Ити өйдөбүл киниэхэ бүк эрэмньини үөскэтэрэ, ол иһин Семен Максимовичка дьорҕоот санаа киирэн, улахан тымныылар түһэ иликтэринэ, сэтинньигэ биир үлэ биригээдэтин Аччыгый Ботуобуйаҕа ыыппыта. Бу салаа үрэх уратыта диэн Бүлүүгэ түһэр төрдө хочото суох, хаспах курдук кыараҕас, оттон үөһэ диэки таҕыстахха, хочото кэҥиир. Наталья Кинд этэринэн, ол диэки алмаастаах бытархай боруодалар көстүөхтэрин сөп.

– Мин эн авантюраҕар кыттыспаппын, – Журавлев баартыйатын кылаабынай геолога дьаһалга илии баттаабатаҕа.

– Биһиги манна холостуойга кэриэтэ үлэлиибит буолбатах дуо? Онно сөбүлэһэҕин?

– Да, алмаас аҕыйах, ол оннугар былааннаах дьаһалы чиэһинэйдик толоробут.

– Биһиги массыына буолбатахпыт, дьоммут. Санныбытыгар толкуйдуур, ону-маны буһарар бу устууканы илдьэ сылдьабыт, – Журавлев сөмүйэтинэн сүүһүн тоҥсуммута. – Судаарыстыбаҕа кураанах сыыппаралар, туонналар наадалара суох, үтүмэннээх үбү кумахха көмөр оннугар көдьүүстээх түмүктэр наадалар. Эн биһикки өссө баартыйа иннигэр эппиэтинэһи сүгэбит!

– Буот, Семен Максимович, ол туһунан мин умнубаппын. Кураанах самодеятельность туһугар быыгабар ылыахпын баҕарбаппын, өссө баартыйа хайысхатынан.

Журавлев кинини бирикээстиир кыаҕа суоҕа. Кылаабынай геолог былааннаах дьаһал уонна бирикээс ньыгыл истиэнэтин нөҥүө туох да куттал суоһаабатын билэрэ, онон Журавлев эппиэтинэһи соҕотоҕун ылынарыгар тиийбитэ.

– Бирикээспин көтүрбэппин. Сүүс куб боруобаны сууйдуннар, алмаас буллахтарына, ороскуота сотуллуо.

– Арай булбатыннар?

– Эппиэтин бэйэм сүгүөм.

– Оттон ороскуота ким суотугар сотуллар?

Журавлев кылаабынай геологын тымныынан хаарыйар сырдык харахтарынан өтөрү-батары көрбүтэ.

– Ким музыканы сакаастыыр да, ороскуоту эмиэ кини сүгэр.

Биригээдэ Аччыгый Ботуобуйа төрдүттэн өрө, хочо кэҥиир кумахтаах налыы кытылыгар тиийэн бастакы боруобаларын ылбыта. Халлаан тымныйбытын үрдүнэн, биригээдэ хотуулаахтык үлэлээн сүүсчэкэ куб кумаҕы хостообута. Боруобалар кытылга чөмөхтөнөн сыталлара. Аны сүрүн үлэтэ хаалбыта: сууйан шлихтэрин аҕалан аппаракка чинчийии.

Кытылга сытар боруобалар күн аайы Журавлев өйүттэн тахсыбатахтара. Өскөтүн сааскы ууга диэри хостоммут кумаҕы ситэри сууйбатахха, халаан уута ньылбы сотон барара саарбахтаммат. Тугу гыныахха? Былыргы ыстарааталлар ньымалара эрэ баар – илиинэн лотуокка сууйуу.

Маннык дьыалаҕа саамай эрэллээх уонна уопуттаах, эт-сиин өттүнэн чэгиэн, хоргуһа суох дьону талыаххын наада. Балай да сыымайдаан, ыараҥнатан көрөн баран Семен Максимович хоһугар Черниченко диэн билиилээх-көрүүлээх, бэйэтин үчүгэй эрэ өттүнэн көрдөрбүт маастары, төрөппүт уолун Юрийы, тайҕаһыт Агафон Чохины, өссө демобилизацияламмыттартан икки оробуочайы ыҥыртаан киллэрэн балаһыанньаны кэпсээн баран ыйыппыта:

– Тугу сүбэлиэххит этэй? Хайдах буолабыт?

Черниченко, кэтэҕин тарбанан, бары ыарахаттары бэйэтин кыаҕын ыараҥнатан көрөн баран:

– Хаарыан боруобалар хаалыахтара дуо? Сууйуохха наада! – диэбитэ.

Кинини оробуочайдар өйөөбүттэрэ.

– Кырдьык, сууйуохха наада.

– Ылсыһаҕыт дуо? – Журавлев туруору ыйыппыта.

– Бирикээскин суруй, начальник. Биллэн турар, ыарахан дьыала да, манна даҕаны чэпчикитэ суох. Сөбүлэһэбит.

Сотору кэминэн саас кулун тутарга ыраас чаҕылхай халлааннаах күн наарталаах табаларынан дьоҕус этэрээт Аччыгый Ботуобуйаҕа айаннаабыта. Кинилэри сирдээччинэн эмиэ «тайҕа бырапыассара» Матвей Афанасьев барсыбыта.

8

Бу баһа-атаҕа биллибэт дьалҕааннаах кэмҥэ кый ыраах Ленинград куоракка алмааһы көрдөөччүлэргэ сүдү суолталаах наука арыйыыта буолбута. Арыйыыны профессор Александр Александрович Кухаренко оҥорбута.

Сайыҥҥы хонуу үлэтэ киниэхэ үчүгэй түмүктээх буолбута. Кини салалтатынан Кольскай тумул арыыга үлэлээбит экспедиция боччумнаах ситиһиилэммитэ. Кухаренко, научнай төрүөккэ олоҕуран, эрэмньилээх сабаҕалааһыны оҥорбут сириттэн, алмаас бытархай кристалларын булбуттара. Ол аата өссө биир алмаастаах провинция арыллыбыта. Буолаары буолан, дойду Европаҕа чугас промышленнай оройуоннарын таһыгар.

Профессор бэйэтин научнай отчуотун бэрт өр кичэйэн сиһилии ойууламмыт каартанан, үлэтигэр сыһыаннаах атын араас бигэргэтэр докумуоннарынан хааччыйан бэлэмнээбитэ. Онон кини салайар кафедратын кэлэктиибэ наукаҕа сыаналанар ситиһиилэммитэ.

Александр Александрович, бэйэтин үлэтигэр түбүгүрэ сылдьар буолан, кэргэнэ Наталья Сарсадских уонна кини эдэр дьүөгэтэ Лариса Попугаева сайын устата хонууга сылдьан хомуйбут матырыйаалларын чинчийэр камеральнай үлэлэригэр болҕомтотун соччо уурбакка сылдьыбыта.

Сибиирдээҕи платформаҕа алмаас арылынна. Кини доҕоро Соболев сабаҕалааһына толору бигэргэнэн эрэр диэххэ сөп. Оттон атыттар өрөгөйдөөһүннэрэ сорохтору соччо үөрдүбэт. Сибиирдээҕилэр кинилэри ырааҕынан хааллардылар. Бүлүүгэ саҥаттан саҥа алмаастаах сирдэр сыл аайы арыллаллар. Кэлэр кэм дьиҥнээх кыайыылааҕы быһаарара чугаһаата…

Профессор билигин аҕай геология фондатын экспонаттара хараллан сытар музейдарыттан кэлбитэ. Онно кини дьаныһан туран сэдэх, холобурга эрэ туруоруллубут дьиҥнээх кимберлит кыра лоскуйдарын кичэйэн көрүтэлээбитэ. Итилэри сэрии эрэ иннинэ Соҕуруу Африка алмааһы хостуур шахтатыттан аҕалбыттара. Халлаан саһарҕатыныы от күөҕэ өҥнөөх, онон-манан араас кристаллар хам хатана сылдьар, алмаастаах, олус кытаанах төрүт боруода – аатырбыт кимберлит. Кимберлит туруупкаларын Соҕурууҥҥу Африкаттан ураты атын ханнык да дойдуларга кэлиҥҥи кэмнэргэ диэри була иликтэрэ. Ол эрээри олох соторутааҕыта кимберлит туруупкатын Индияҕа булбуттара.

Александр Александрович геологияҕа сыһыаннаах тас дойдулардааҕы научнай үлэлэри, литератураны болҕомтолоохтук кэтээн көрөрө. Атын дойдулар учуонайдара бары кэриэтэ «Индияҕа көстүбүт туруупка Соҕуруу Африка туруупкаларыттан туох да атына суох» диэн түмүккэ кэлбиттэр. Ол аата алмаастаах төрүт боруодалар – кимберлиттээх туруупкалар сир ханнык баҕарар муннугар көстүөхтэрин сөп буолан тахсар.

Ол иһин кини Африкаттан аҕалыллыбыт таастар лоскуйдарын кичэйэн үөрэппитэ. Туох билиэй, баҕар биһиги дойдубутугар, ССРС ханнык эмэ оройуонугар, холобур, кини үлэлиир сиригэр Кольскайга да, көстүөн эмиэ сөп буоллаҕа. Итинник санаалаах үлэлиир хоһугар киирбитэ. Онтон эмискэ кини төбөтө эргийэн барбыта. Саҥаны арыйыы хаһан баҕарар киһи күүппэтэх өттүттэн тахсааччы эбээт.

Профессор остуолун дьааһыгын соччо аахайбакка эрэ арыйа таппыта. Онно дьоҕус кумааҕы хоруопка сытарын, мэһэйдэтэ санаан, ылан ыскаапка угаары гынан иһэн тохтоон, иһигэр туох баарын көрөөрү арыйбыта. Онто били Попугаева Саха сириттэн аҕалбыт кытара кыыспыт кыһыл гранаттара этэ. Таастары сэргээн көрүөх курдук гынан иһэн, эмискэ өйүгэр туох эрэ кылам гынан тохтуу биэрбитэ. Ханна эрэ олох соторутааҕыта, быһа холоон чаас анараа өттүгэр, бу кыһыл гранаттарга олус маарынныыры көрбүтүн өйдүү түспүтэ. Ээ… Били, Соҕуруу Африкатааҕы кимберлиттэргэ… Онно эмиэ маннык кытара кыыспыт гранаттар – пироптар хас образец аайы хойуутук кылахачыһаллара дии.

– Ама дуу!.. Ама дуу!.. – профессор өйүгэр кылам гыммыт көстүүтүн үргүтүмүөхтүү үрүт-үөһэ аргыый сибигинэйбэхтээбитэ.

Онтон улахан лупаны хаба тардан ылан хоруопкаҕа сытар гранаттары эргитэ-урбата сылдьан хос-хос көрүтэлээбитэ… Төһөнөн кичэйэн көрөр да, оччонон саарбаҕа суох бигэ өйдөбүлгэ кэлбитэ. Кристаллар бары ууга, тааска аалыллыбыт, мүлүрүйбүт көрүҥнэрэ суоҕа. Кинилэр ууллаҕас, ньалҕархай көрүҥнээхтэрэ. Оруобуна били Африка таастарын курдуктар! Туох да саарбаҕа суох бу – пироптар.

Ок-сиэ!.. Буолар да эбит!.. Чахчы пироптар!!!

Бэрэбиэркэлиэххэ наада. Түргэнник дьиҥнээх кимберлиттэр пироптарын кытта тэҥнээн көрүөххэ. Химическэй анализ оҥоруохха. Төбөтүгэр пироптары бэйэ-бэйэлэригэр тэҥнээн көрөргө араас соругу, үлэни толорор санаа киирэн кэлбитэ.

Геология музейын фондатын үлэһиттэрэ Кухаренко иккистээн тиийэн кэлбитин соһуйа көрсүбүттэрэ. Оттон Александр Александрович били чаас эрэ анараа өттүгэр чинчийбит Соҕуруу Африкатааҕы кимберлиттээх туруупка таастарын иккистээн көрдөөбүтүгэр, өссө ордук соһуйбуттара.

Түннүк аттыгар кэтит остуол нөҥүө биллиилээх минералог Иван Иванович Краснов тугу эрэ микроскобунан көрө олорон, доҕордуу мичээрдээн ылбыта.

– Манна тугу эрэ умуннуҥ дуу, Александр Александрович?

– Ыйытыма даҕаны, хата, көмөлөс, – Кухаренко остуолга кимберлит лоскуйун уурбута, – сэрэнэн икки пиробы арааран ылыахха наада.

– Музей образецтара, мин өйдүүрбүнэн, тыытыллыа суохтаах этилэр дии, – Краснов ситэ эппэккэ, киһитэ долгуйбутун көрөн, туох эрэ олус суолталаах быһыы буолбутун өйдөөбүтэ.

Кини Кухаренкоҕа кимберлит лоскуйуттан икки ньолбоҕордуҥу соҕус кытархай кыһыл кристаллары арааран ыларга көмөлөспүтэ. Киһитэ, «булумньутун» кумааҕыга суулаат, хоһун диэки харбыаласпыта.

Александр Александрович олус тиэтэйэн, алҕаһы оҥорбута. Кини, ыраас кумааҕыга ууруллубут Лариса Попугаева кристалларыгар аахайбакка, били, музейтан кимберлит тааһыттан хасыһан аҕалбыт икки пироптарын холбуу ууран кэбиспитэ. Өйдүү охсон, туспа араарыах буолбута, кристаллара мэлийбиттэр этэ. Сүтэн хаалбыттар… Ах бэрдэрэн, тохтуу түспүтэ. Онтон кристалларын ахсаанын ааҕан көрбүтэ, суох, хата, ханна да барбатахтар, көннөрү икки эттигинэн эбиллибиттэр этэ. Долгуйбут учуонай мэктиэтигэр чэпчээбиттии өрө тыыммыта. Бытархай кыһыл таастары хайдах да бэйэ-бэйэлэриттэн араарар кыах суоҕа. Бары игирэлэр курдук үүт-үкчүлэрэ. Кухаренко, бэл, микроскобунан көрөн, хайалара Попугаева, хайалара Африка киэннэрэ буолалларын кыайан быһаарбатаҕа. Кристаллар бары төгүрүктүҥү ууллаҕас, ньалхарҕайдыҥы көрүҥнээхтэрэ. Ол аата аллараттан магма, туруупка курдук хайдыгастарынан үөһээ дэлби тэбэн тахсыытыгар ууллаҕас магмаҕа бэйэтигэр үөскээбит кристаллар – пироптар буолаллара өйдөнөрө.

Билигин Кухаренко ыксаабакка бүтэһиктээх түмүк оҥороро эрэ хаалбыта. Кини бэйэтин туттуна сатыыра да, иһиттэн өрө үтэн тахсар муҥура суох үөрүүтүн, дьолун хайдах да туттуна, хааччахтыы сатыыр кыаҕыттан тахсан, уһуутаан ылбыта.

Көр эрэ, доҕор, дьэ үчүгэй да дьыала буолла. Саныахха үчүгэйин, кини үөрэнээччитэ Лариса Попугаева, саҥардыы хотоҕой анньынан эрэр геолог, букатын эдэр кыысчаан, Соҕуруу Африка уонна Саха сирин геологияларын туруга маарыннаһыыларын туһунан гипотезаны дакаастаабыт эрэ буолбакка, өссө алмаас үөскүүр төрүт боруодаларын арыйарга улуу кистэлэҥнээх күлүүһү буллаҕа үһү! Дьэ-э үчүгэй дьыала-а!..

Кухаренко тэҥнээн көрүү чинчийиитин салгыы бэйэтэ ыыппыта. Кини сакааһынан химическэй уонна онуоха сыһыаннаах атын лабораторнай анализтары оҥорбуттара. Олор көрдөрүүлэрэ биллибитин кэннэ, Кухаренко бигэ түмүктэри оҥорор кыахтаммыта. Лариса Попугаева булбут кыһыл минераллара кырдьык гранаттар этилэр. Оттон гранат минералларын көрүҥэ элбэх, Лариса киэннэрэ оһуобай, ураты, магнезиальнай кыһыл гранаттар – пироптар.

Кухаренко кэбиниэтин иһигэр төттөрү-таары хаамыталыы сылдьан, бэйэтин уоскутуна сатыыра. Саамай сүрүнэ, баччааҥҥа диэри Саха сириттэн, онтон да атын сирдэртэн, алмааһы көрдүүр биир да сэбиэскэй геолог илиитигэр дьиҥнээх пиробы тутан көрө илигэ. Пироптар кимберлиттергэ, алмаастаах төрүт ийэ боруодаларга көстөллөр. Оттон кимберлиттээх туруупкалары биһиги дойдубутугар өссө хаһан да була иликтэр. Ол аата пиробы даҕаны ким да була илик.

1953 сыллаах сайын Далдыҥҥа Лариса Попугаева уонна Наталья Сарсадских булбут кытархай кыһыл өҥнөөх кристаллара Сэбиэскэй Сойууска көстүбүт бастакы пироптар этилэр.

9

Камеральнай үлэ түбүгэ-садьыга түмүктэнэрэ чугаһаабыта. Попугаева бэйэтин оройуонун шлиховой каартатын оҥоһуута бүтэн эрэрэ. Сиидэс мөһөөччүктэртэн сүөкэммит бүтэһик шлихтэри аппараакка чинчийэн бүтэрдилэр. Барыта буоларын курдук, киһи сэргиирэ туох да көстүбэтэ. Саатар биир эмэ алмаас кыырпаҕа да суох. Тиһэх эрэл сүттэ. Марха баһыгар алмаас суоҕа бигэргэннэ. Ол туһунан бэйэтин отчуотун тиһэх түмүктээһинигэр суруйара эрэ хаалла. Кыһыылаах баҕайы, систэрин көннөрбөккө сайыны быһа үлэлээбит тиһэх эрэллэрэ кураанахха симэлийдэҕэ. Санаарҕабыллаах курус түгэн саба кууспута…

– Лариса Анатольевна, эйигин төлөпүөҥҥэ ыҥыраллар.

Попугаева төлөпүөн туруупкатын ылбыта, билэр куолаһа:

– Эн миэхэ киирэ сылдьар кыахтааххын дуо? Эйиэхэ үчүгэй сонуннаах олоробун.

– Арай, үчүгэй эрэ буоллаҕына… Обязательно, Алексан Саныч!

Бу кэпсэтии кэнниттэн Попугаева дьылҕата тосту уларыйбыта. Остуоруйа түүлүгэр курдук, кини олоҕо араас түгэннэринэн доҕуһуолланан, бу түгэҥҥэ бэйэтэ тугу да билбэтэр-сэрэйбэтэр даҕаны, иннин хоту дьулурҕатык сыҕарыйбыта. Кухаренко дьиэтин боруогун атыллаат, бырааһынньыктааҕы остуол тардыллыбытын дьиктиргии көрбүтэ. Остуол тула олорор билэр дьоно, геологтар, преподавателлэр кинини сэргии, айхаллыы көрсүбүттэриттэн кыыс олус соһуйбута.

– Бырааһынньыгынан, Лариса Анатольевна! – профессор Кухаренко кинини мичээрдии көрсүбүтэ. – Үөрүүлээх эҕэрдэни кытта!

Лариса симиттэн хаалбыта, туох диэн этиэн билиминэ таалан турбута.

– Туох үөрүүлээх сабыытыйата буолла? – Попугаева кэргэнниилэр хайаларын төрөөбүт күнэ буоларын өйдүү сатаата.

– Эн тускар, Лариса Анатольевна!

– Элэк гыныма, Алексан Саныч. Миэхэ ханнык да бырааһынньыгым суох. Этэргэ дылы, сезоммун даҕаны кураанахха атаардым…

Ити кэмҥэ шампанскай бүөтэ төлө биэрэр тыаһа иһилиннэ, Ларисаҕа кыынньа кырылыы сылдьар бакаалы туттардылар.

– Ис сүрэхтэн эҕэрдэлиибит, Лариса Анатольевна!

Наталья Николаевна, сүрэҕин анныгар оҕо бүөбэйдии сылдьар киһи, эмиэ эр дьону кытта бакаал көтөхпүтэ:

– Ларисочка, биһиэхэ улахан үөрүү, дьол! Улахан арыйыы!

Барыларын модьуйуутунан Попугаева, бакаалын иһэн баран өрө тыынаат, ыксаабыт куолаһынан ыйытта:

– Тугу да өйдөөбөтүм… Саатар, быһааран кулуҥ!

Биллиилээх геологтар, «сур бөрөлөр», аатырбыт минералогтар Шестопалов, Краснов уонна Кухаренко бэйэлэринэн Ларисаны эҕэрдэлээн, илиитин ыгыта туппахтаатылар.

– Туох иһин?! Тугунан эһиги болҕомтоҕутун таарыйдым?

Александр Алексадрович кинини тоҥолоҕуттан ылан остуолга аҕалла.

– Лариса Анатольевна, эн Далдыҥҥа ханнык кыһыл минералы булбуккун өйдүүгүн дуо?

– Туох да уратыта суох… Көннөрү гранат, – Попугаева өйдөөмүнэ өрө тыынан кэбистэ, туохха наадыйан ол таастары санаабыттарын ситэ өйдөөбөтө.

– Эн кинилэри көрөн билиэҥ этэ дуо? – Иван Иванович Краснов ыйыппыта.

– Билиэм этэ, – Попугаева эрэллээхтик хоруйдаабыта.

– Дьэ быһаар эрэ, – Александр Александрович кыра тэриэлкэ үрдүгэр сытар салфетканы арыйбыта: фарфоровай тэриэлкэҕэ кини билэр ньолбоҕордуҥу кыһыл таастара сыталлара.

– Эйиэннэрэ дуо?

– Биллэн турар миэннэрэ.

– Оттон балар? – Кухаренко кэккэлэһэ тэриэлкэҕэ икки кытархай кыһыл кристаллары уурбута.

– Эмиэ миэннэрэ.

– Эн онно кырдьык эрэллээххин дуо? Болҕойон көр эрэ, – Шестопалов эксээмэннээн эрэрдии ыйыппыта. – Лупата ыл. Толкуйдаа.

– Туох диэн эттэххиний? – Попугаева тулуйбатахтыы хардарбыта. – Мин көннөрү да көрбөт үһүбүн дуо? Истиэххитин баҕардаххытына, мин кинилэри уу түгэҕиттэн илиибинэн ылҕаан ылбытым. Сыппыт сирдэрин аадырыһын да этиэхпин сөп. Истиэххитин баҕараҕыт?

– Истиэххэ да син этэ.

– Марха өрүс хоту салаата Далдын, уҥа кытыл тумус кумаҕа, – Попугаева салгыы этэрин Кухаренко тохтоппута.

– Сөп буолуо, Лариса Анатольевна, эн алҕаһыыгын. Ити кристаллар Саха сирин киэнэ буолбатахтар, Соҕуруу Африкаттан кэлбит кимберлит лоскуйуттан ылыллыбыттара.

– Соҕуруу Африкаттан да-а?! – Попугаева итэҕэйбэтэҕэ.

– Да, Соҕуруу Африкаттан, – уонна өрөгөйдөөхтүк быһааран эппитэ. – Бу, эн этэриҥ курдук, гранаттар буолбатахтар, дьиҥнээх пироптар!

Попугаева аттыгар турааччылар бары олус болҕойбут көрүҥнээхтэрэ, кристаллары көрөн баран, кини тугу этэрин сүрдээҕин кэтэспит быһыылаахтара.

Лариса эмискэ атахтара сири билбэт буолан хаалбыттара, кыайан уйуттуммакка олоппоско олоро түспүтэ. Тугу эрэ өйдүү сатыырдыы сүүһүн аалыммыта уонна аргыый ыйыппыта.

– Пироптар?

– Да, пироптар. Кинилэр мүлүркэйэ суохтар, ууллаҕастар. Эһиги Сахаҕыт сирин кристаллара эмиэ мүлүркэйэ суохтар, ууллаҕастар. Итэҕэйиэххин сөп, биһиги барытын бэрибиэркэлээбиппит.

Лариса, халлаан күөҕүнэн сандаарыччы көрбүт киэҥ харахтарын эбии кэҥэтэн, олорбохтуу түспүтэ. Сөмүйэтин төбөтүнэн эмискэ сыаналана уонна улаханнык суолталана түспүт таастарын сэрэммиттии бигээн көрбүтэ. Өссө төгүл аргыый хатылаан ыйыппыта:

– Ол аата, пироптар? Да-а?

– Да, кинилэр илэ бэйэлэринэн.

Попугаева, харахтарын симэн, төбөтүн илиилэринэн хам тутан олорбохтообута, онтон тура эккирээбитэ. Харахтара уунан чаҕылыспыттара. Кини дьоллоохтук саһыгыраччы күлбүтэ. Күүтүллүбэтэх үөрүүтэ олус улахана.

– Ой, миленькие! Ой, родненькие! Ол аата мин таастарым дэлби тэбии кэмигэр магманы кытта бииргэ сылдьыспыттар эбит буоллаҕа, дии? Ол аата, төрүт ийэ эттиктэн уу сүүрүгүнэн араарыллыбыттар, да-а?.. Оччоҕо, олох кэккэлэһэ… кимберлиттээх туруупка баар буоллаҕа?!

Нөҥүө күнүгэр сакааһынан Москваҕа төлөпүөннээбиттэрэ. Министиэристибэни уонна саамай кылаабынай алмазник Александр Петрович Буровы кытары кэпсэппиттэрэ. Саҥа экспедицияны тэрийэргэ көҥүл көрдөөбүттэрэ. Былырыыҥҥы Далдын оройуонугар пироптаах төрүт боруоданы көрдөөһүн үлэтин иккистээн ыытар булгуччулааҕын төһө кыалларынан быһаара сатаабыттара.

Буров сөбүлэҥин тута биэрэ охсубатаҕа. Сайыҥҥы үлэ былаана бигэргэтиллибитэ өр буолла, үбэ үллэһиллэн бүппүтэ ыраатта. Саҥа үлэҕэ харчы хантан көстүөй? Ол да буоллар Буров Бурова өппүтэ. Кини балаһыанньаттан тахсар суолу тобулбута. Ороскуот сорҕотун Киин экспедиция бэйэтигэр ылыммыта. Аһынан-үөлүнэн, туттар тэрилинэн хааччыйыыны Амакинкатааҕы экспедицияҕа сорудахтаабыттара. Арай сирдьиккэ көрүллэр үп кыаллыбатаҕа.

– Сирдьитэ да суох сылдьыахпыт, – Попугаева тута хоруйдаабыта, – бэркэ билэр оройуоммут.

Наталья Николаевна барсар кыаҕа суоҕа, кини оҕолоноору сылдьара.

– Эйигин ордугургуу саныыбын, Неля, ис сүрэхпиттэн ситиһиини баҕарабын!

Онон Лариса Попугаева уонна оробуочай Федор Белкин иккиэн кыра бөлөх тэринэн саас ыам ыйыгар Саха сиригэр көппүттэрэ.

10

Журавлевка сарсыардаттан ыла табыллыбатах күнэ үүммүтэ. Киэһэ баартыйа мунньаҕа саҕаланыахтааҕа. Сунтаартан райком бастакы сэкирэтээрэ Веревкин кэлбитэ. Аны бэйэтин салалтата – экспедиция салайааччыта бүтүн арыалдьыттарыныын.

Урукку доҕоро Григорий Файнштейн сибигинэйэ охсубута:

– Түүгүн үргүүллэрэ буолуо, сэрэн, бас бэринээччилэриҥ үҥсүбүттэр.

Семен Максимович Аччыгый Ботуобуйаҕа былааны таһынан ыытыллар үлэлэр тустарынан экспедицияҕа хайыы-үйэ билэллэрин бэйэтэ даҕаны сэрэйэрэ. Аны оруобуна бүгүн үрдүк сололоохтор харахтарын ортотугар биригээдэ Аччыгый Ботуобуйаттан төннүбүтэ. Бэйэтэ даҕаны чаҕылхай тымныы күн буолан, төннөн иһээччилэр ыраахтан көстөллөрө. Ыараханы тиэммит наарталар кэннилэриттэн сылайбыт дьон аат харата үнүөхтэһэллэрэ.

Түннүк аттыгар турар экспедиция салайааччыта этэрээти тарбаҕынан ыйан туран ыйыппыта:

– Эн дьонуҥ дуо?

– Миэннэрэ, – Журавлев кыйахаммыттыы хоруйдаабыта.

Кини Черниченкоҕа уонна атыттарга булан-булан бүгүн кэлэр буоллахтара диэн кыыһыра санаабыта. Элэс курдук, уолун көрөн аһарбыта. Юрий, сылайан-элэйэн, бырда быстыбыт киһилии, бэрт ыараханнык хааман иһэрэ. Таҥараҕа махтал, этэҥҥэ эбит, аһаҕас халлаан анныгар киһи эрэ кыайбат ыарахан үлэтин тулуйаахтаабыт.

– Кинилэр, тугуй, чугастааҕы учаастак кумаҕын тиэйэн иһэллэр дуо? – тойон элэктээбит куолаһынан ыйыппыта.

– Суох, ыраахтан… – Журавлев, кырдьыгынан билиммитэ, атыны тугу да этэр кыаҕа суоҕа.

– Главка бигэргэппит, техническэй бырайыагынан дуо? – начальник, балталаан эрэрдии, нүһэрдик ыйыппыта.

– Суох, бэйэм быһаччы быһаарыыбынан, – Журавлев «быһаччы» диэн тылы лаппыйан этиитэ тойону эбии кыынньаабыта.

– Дьэ сөп, барытыгар бэйэҥ быһаччы эппиэттиэҥ, бу иһин, – тойон этэрээт дьонун көрдөрөн түннүгү тоҥсуйбута. Онтон ытыһын отчуоттаах паапка үрдүгэр уурбута. – Уонна бу иһин. Бары ыстатыйаларынан барытынан. Бары былааннаммыт уонна былааннамматах үлэлэр иһин. Судаарыстыба харчы биэрэр, элбэх харчыны техническэй бырайыагынан бигэргэммит биллэр үлэлэр иһин, самодеятельность туһугар буолбатах.

Тойон, бэйэтиттэн бэйэтэ тэптэн, Журавлеву, мыык да дэппэккэ, муннукка хаайбыта. Анарааҥҥыта, тугу да саҥарбакка, сирэйэ дьэс алтан курдук кытаран баран умса туттан турбута.

– Көр эрэ маны, киниэхэ бэйэтин кумахтаах боруобалара аҕыйах үһү, сүүсчэкэ килэмиэтирдээх сиргэ дьону үүрэр, – начальник тохтуох быһыыта суоҕа. – Дойду биһигиттэн алмаас эрэйэр, боруобалар түмүктэрин кэтэһэр, баҕар, промышленнай россыптары арыйыахтара диэн. Оттон табаарыс Журавлев былааннаммыт соругу аахайбат, тус быһаарыытын улахаҥҥа уурар.

Журавлеву Сунтаар райкомун сэкирэтээрэ көмүскэспитэ. Веревкин обкому, Сэмэн Сахаарабыс Барыыһабы бэйэтин кытта, кэпсэтиигэ сигэммитэ. Кини Журавлеву өйүүр туһунан эппитэ.

– Биһиги судаарыстыба алмааһы көрдүүргэ элбэх харчыны биэрэрин, биллэн турар, өйдүүбүт. Судаарыстыбаҕа да үлэ көдьүүстээхтик барара уонна түмүктээх буолара наада, кураанах былаан туолуута буолбатах. Бу эҥэр алмаас олус аҕыйах, биирдиилээн эрэ кристаллар көстөллөр. Мин Журавлеву өйдүүбүн, кини инникини көрөр. Аччыгый Ботуобуйаҕа былырыын биир алмааһы булан тураллар.

– Эх, табаарыс райком сэкирэтээрэ, соҕотох хараҥаччы өссө сааһы аҕалбат… Биирдиилээн кристаллар Бүлүү былаһын тухары кэриэтэ бааллар.

Ыкса киэһэ айдааннаах мунньах кэнниттэн аһылык кэмигэр сынньаммыт көрүҥнээх, сууммут-тарааммыт Журавлев уола киирэн аҕатыгар кумааҕы бакыаты туттарбыта.

– Эйиэхэ бэлэх аҕаллым.

Журавлев бары көрөн турдахтарына кумааҕыны арыйбыта, элэктричество уотугар ып-ыраас кыра кристалл чаҕылыйа түспүтэ.

– Хантан? – начальник ыйыта тоһуйда.

– Онтон, – Юрий хардарда.

– Бэйэҥ буллуҥ дуо? – аҕата ыйытта.

– Суох, табаарыһым Афоня.

– Биир алмаас өссө тугу да эппэт, – начальник эҕэлээх соҕустук саҥарбыта, – онно алҕаска баар буолан хаалыан сөп, ханнык эмэ көтөр, холобур, кус куолайыттан.

Журавлев тута старшай геолог Юрий Кудрявайга оһоҕу отто охсоругар дьаһал биэрбитэ, сылааска рентгенинэн кэлбит концентраттары көрө охсор баҕалааҕа.

Сарсыарда үрдүк сололоохтор барыталаабыттара. Григорий Файнштейн эрэ тардылла түспүтэ, кини кэккэлэһэ баартыйаны бэрибиэркэлии барыахтааҕа.

– Уопсайынан, Семен Максимович, чугастааҕы үс ыйга бириэмийэҕиттэн матар буоллуҥ быһыылаах, – Файнштейн өйдүүрдүү эйэ дэмнээхтик эппитэ, – тойонуҥ бирикээһин төлөрүтүө суоҕа.

– Антах туох эрэ баарыгар итэҕэйиэх курдукпун. Бобков Коля, Гневушев этиилэрэ олохтоох, Кинд биир кристалы булбута.

– Бобков үчүгэй уол этэ, бокуонньугу сэмэлиир аньыы да буоллар эн өйдөө, кини алмааһы сытын да ылбатаҕа. Теоретик! Кэбиниэккэ олорон микроскобунан көрдөөһүн сүрүн хайысхатын быһаарбыта. Тайҕаны билбэт, лотуогу сатаан туппат эрээри биһигиннээҕэр буолуох сураҕырбыт, геология мааманнарын, алмаас зубрдарын үөрэтэ сатаабыта.

Журавлев Бобкову көмүскэһэрдии саҥаран эрдэҕинэ, приемнайга туох эрэ тыас-уус буоларын кытта кэбиниэт аана тэлэллэ түспүтэ.

– Бу бааллар, көрүҥ!.. – Юрий Кудрявай хатырыктыйбыт кэтит баппаҕайын үрдүгэр үс кристалл сытара.

– Хантан ыллыҥ? – Журавлев үөрэн хаһыытыы түспүтэ.

– Онно рентгенологтарга бастакы сууйуллубут боруобаттан…

Файнштейн ойон турбута. Барыларын кууһан, уураан ылбыта, ситиһиилэринэн эҕэрдэлээбитэ. Бары, бэргэһэлэрин эрэ хаба тардаат, таһырдьа, ренгенологическай аппарат турар балаҕаныгар сүүрбүттэрэ.

Атын боруобаларга алмаас суох этэ. Үөрүү, эрэл сыыйа сүтэн барбыта. Баһыылынай кэлэн Файнштейҥҥа сөмөлүөт көтөөрү турар диэн биллэрбитэ.

– Туох эмэ эбии көһүннэҕинэ, миэхэ тута араадьыйанан биллэрээриҥ, – Файнштейн тахсаары туран Журавлевка туһаайан: – Эн бириэмийэҥ бэйэҕэр хаалара буолуо дии саныыбын. Этэллэрин курдук, кыайыылаахтары сууттаабаттар.

Оттон кыайыы кырдьык буолбута. Нөҥүө күнүгэр бу сиргэ хаһан да булуллубатах баай көстүбүтэ – барыта уон тоҕус алмаас! Бииртэн биир ордук, бары кылбар ыраас кристаллар. Кэлин өссө элбэх, хас биирдии «тыктарыы» аайы күүтүүлээх күөх сардаҥа сандаара саҕыллара.

Балаҕан аттыгар элбэх киһи мустубута. Маастар Черниченко, Юрий, кини доҕоро Агафон, биригээдэ бары чилиэннэрэ бэйэлэринэн киэн тутта өрөйөн-чөрөйөн, өрөгөй-талаан үрдүгэр сылдьыбыттара.

Тэҥнээн көрүүгэ ыллахха, үс сүүстэн тахса киһилээх дизеллээх, байытар массыыналардаах, рентгент аппарааттардаах, онтон да атын араас «өйдөөх» прибордардаах комплекснай улахан баартыйа бүтүн сайын устата туоннанан кумаҕы хостоон, сууйан баран, тымныы кыһын оройугар балааккаҕа олорон, быыкаа биригээдэ дьоно кылгас кэмҥэ кыһыл илиилэринэн үлэлээн булбут алмаастарынааҕар быдан аҕыйаҕы ылҕаан ылбыттара. Бу тэҥнэбиллээх холобур элбэҕи этэр: булугас өй, таба дьаһаныы, хорсун быһыы хайдахтаах сүдү түмүктэри биэрэрий?..

Сир-сир аайы Амакинкатааҕы экспедиция ыстаабыгар, Ньурбаҕа, баартыйа обкомугар, Дьокуускайга, Геология министиэристибэтигэр Москваҕа кодировкаламмыт телеграммалар көппүттэрэ. Барыларыттан үөрүүлээх, хайҕаллаах истиҥ эҕэрдэлэр кэлбиттэрэ.

11

Попугаева Ньурбаҕа көтөн кэлиитигэр бу тыйыс дойдуга саас саҥа саҕаланан эрэрэ. Амакинкатааҕы экспедиция дьоно бэйэлэрин кыһалҕаларынан, инникигэ эрэллэринэн үлэҕэ-хамнаска, саҥа арыйыыларга бэлэм олороллоро.

Лариса манна ситиһиигэ улахан эрэллээх кэлбитэ. Оттон экспедиция ыстаабыгар кинини тардына соҕус көрсүбүттэрэ.

– Көрсүһүүнэн, – салайааччыта илиитин ууммута уонна тута дьыалаҕа киирбитэ, – телеграмманы уонна бирикээһи туппуппут, ол эрээри, бырастыы гын, улахан болҕомтону эрэннэрэр кыахпыт суох. Биһиэхэ бэйэбитигэр соторутааҕыта кэскиллээх баай сирдэр арылыннылар, онон былааннарбыт элбэхтэр.

– Да, ону мин билэбин, эһигинниин үөрүүгүтүн үллэстэбин.

Ньурбаҕа кэлбитэ аҕыйах чаас иһигэр Попугаева Аччыгый Ботуобуйаҕа сүҥкэн алмаастаах бытархай боруодалар арыллыбыттарын туһунан дьон араастаан сөҕөн-махтайан кэпсээбиттэрин олус сэргээн истибитэ. Ол арыйыылар барыта Николай Бобков өтө көрбүт сирдэригэр булуллубуттарын үгүс дьон бигэргэтэн, Ларисаны уйадыппыттара. Кини хараҕар Бүлүү тымныы долгуннарыгар былдьаммыт, уһун синньигэс эдэр геолог умнуллубат мөссүөнэ көстөн кэлэргэ дылы буолбута. Экспедиция салайааччыта Бобкову эмиэ үтүө тылынан ахтан аһарбыта.

– Билигин, бэйэҥ да билэргинэн, биһиги сүрүн болҕомтобутун Аччыгый Ботуобуйаҕа уурабыт. Онно кэнэҕэскилээх баай россыптар арыллыбыттара. Онон хоту диэки өттүгэр сыһыаммыт балай да уларыйда. Оттон эйиэхэ көмөлөһүөхпүт.

– Быһаччы дьыалабытыгар киириэххэ, – Попугаева көнөтүнэн эппитэ. – Киин экспедиция сайаапкатынан, ол туһунан эһиэхэ министиэристибэттэн телеграфируйдаан тураллар, трестэн мин эбии тэрил, ас-үөл ылыахтаахпын уонна сүрүнэ уопуттаах сирдьити.

– Бу өттүгэр төһө да баҕарбатарбын, эйигин хомоторго күһэллэбин. Сирдьити биэрэр кыаҕым суох, трест харчы көрбөтөҕө. Оттон киин экспедиция аһылык уонна сөмөлүөт эрэ иһин төлөөбүтэ.

– Оччоҕо сирдьитэ суох хаалабын дуо?

– Өскөтүн былырыыҥҥы оройуоҥҥутун бэйэҕит үчүгэйдик билэр буоллаххытына, оччоҕо оробуочайгыныын иккиэн бараргытыгар сөбүлэһэбит. Онтон атыныгар Москваны кытта кэпсэтэн, үбүн көрөллөрүн кэтэһиэхпит.

Хас да хонон баран Попугаева экспедиция ыстаабын көрүдүөрүгэр улахан ватман илииһигэр суруллубут биллэриини көрбүтэ. Онно киэҥ ыҥырыылаах геологическай форум кыттыылаахтарын испииһэгэр кини аата эмиэ баара.

Лариса, «бэлэмнэниэххэ наада» дии санаан, гостиницанан аатырар улахан хаарбах дьиэҕэ тиэтэйбитэ. Кини тыл этиэхтээх, өссө Ленинградка суруллубут, Кухаренконан көрүллүбүт тиэкиһин уонна пироп образецтарын бэйэтин кытта илдьэ кэлбитэ.

Кулууп тутуллан бүтэ илигэ, онон баартыйа хаһаайыстыбаннай актыыбын мунньаҕа оскуолаҕа буолбута. Попугаева мунньах аһыллыытыгар кэлбитэ. Президиумҥа Москваттан, Новосибирскайтан, Иркутскайтан ыҥырыллыбыт учуонайдар, обком сэкирэтээрэ Борисов, олохтоох сэбиэскэй, партийнай үлэ салайааччылара олороллоро.

Бастакынан обком сэкирэтээрэ тыл эппитэ. Кини геологтар ситиһиилэрин бэлиэтээбитэ. Үлэҕэ тахсыталаабыт итэҕэстэри ыйбыта уонна хостоммут алмаастар дойду промышленнай интэриэһин толорууга ырааҕынан тиийбэттэрин, бу сыаналаах техническэй, стратегическай сырьену тас дойдулартан атыылаһарга судаарыстыба үтүмэннээх үгүс үбү ороскуоттуурун санаппыта. Сэмэн Сахаарабыс баартыйа уонна бырабыыталыстыба аатыттан геологтарга туһаайан, судаарыстыбаннай олус суолталаах соругу кылгас кэм иһигэр быһааралларыгар эппитэ. Ол инниттэн улахан сыраны, күүһү ууран промышленнай россыптары арыйан, төрүт ийэ сирдэри – алмаастаах туруупкалары – буларга ыҥырбыта.

Мунньах улахан мөккүөрдээхтик барбыта. Наука бэрэстэбиитэллэрэ ким төһө кыахтааҕынан, куоластааҕынан бэйэлэрин көрүүлэрин көмүскүү, соҥнуу сатаабыттара. Урукку сылларга курдук, эмиэ бары тус-туһунан санааҕа кэлбиттэрэ.

Сибиир платформатыгар алмаас россыптара көһүннүлэр. Өскөтүн «оҕолоро» баар буоллахтарына, ол аата чугас ханна эрэ «ийэлэрэ» баар буолуохтаах. Ону ханна көрдүөххэ? Учуонайдар сорох өттүлэрэ: алмаас төрүт боруодалара Сибиир платформатыгар бэйэтигэр бааллар диэн этэллэрэ. Оттон атын бөлөх учуонайдара, төрүт боруодалар тас өттүгэр бааллар диэн дакаастыыллара.

Практик геологтар, учуонайдар киһи өйүгэрсанаатыгар соччо иҥмэт киэҥ эргиирдээх, дириҥ хабааннаах, бутуурдаах мөккүөрдэрин долоҕойдоругар хатыы сатаабакка, чугас эргиннээҕи, олоххо сыһыаннааҕы истэ-билэ сатыыллара. Ол да иһин буоллаҕа, мунньаҕы дьаһайан ыытааччы экспедиция салайааччыта Попугаева аатын биллэрбитигэр сэргэхсийэ түспүттэрэ.

– Тыл барар Лариса Анатольевна Попугаеваҕа, Ленинград.

Бэйэтин аатын истээт, Лариса симиттэн хаалбыта. Кини бу түгэни күүппүтэ да, эмискэ этиллибиттэн соһуйан эрэ хаалла. Туруупка курдук эриллибит тэтэрээтин ыга тутаат, трибуна диэки барбыта. Президиум остуолун уһугар олорор Файнштейн уоскутардыы, хараҕынан имнэнэн сибис гыммыта.

– Чэйиий, Неля, түһүнэн кэбис.

Лариса, күөмэйэ хатан, тыла өҕүллүбэт буолан хаалбыта. Тыастаахтык салгыны эҕэрийээт, саҥаран барбыта. Алмаас арыалдьыт минералларын, Соҕурууҥҥу Африка алмаас баайдаах сирдэрин, кимберлиты кытта бииргэ сылдьар минераллар, пироптар тустарынан чуолкайдык сиһилии кэпсээн барбытыгар, саала иһэ чуумпуран хаалбыта. Сорохтор болҕойон, атыттар сэргээн истэллэрэ.

Попугаева куолаһа чөллөрүйэн, холкутугар түһэн эрэллээхтик сэһэргээн барбыта. Профессор Кухаренко салалталаах Ленинград учуонайдара Африка уонна Саха сиринээҕи Далдын үрэх пироптарын тас көрүҥнэринэн, ис тутулларынан ханан да уратыласпаттарын быһаарбыттар. Онно олоҕуран, «пироповая съемка» диэн үлэ саҥа ньымата науканан бигэргэммит. Ханнык баҕарар гениальнай арыйыы боростуой буоларыныы, бу ньыма эмиэ олус судургу этэ. «Кумахтаах чай тааска, шлиххэ пироп баарын көрдөххүтүнэ, ыллык суолу батыһар кэриэтэ, кинини тутуһан төрүт ийэ боруодаҕа – кимберлиттээх туруупкаҕа чопчу тиийэҕит», – салгыы Попугаева тиэкиһиттэн араҕан, бэйэтин санаатын кумааҕыта суох кэпсээн барбыта.

– Аҕыйах хонугунан оробуочайбыныын иккиэйэҕин Марха хоту салаата Далдын үрэх баһыгар былырыыҥҥы маршруппут салгыытын чинчийэ барыахтаахпыт. Былырыын онно сууйбут шлихтэрбитигэр элбэх кытыастар кыһыл гранат минераллара баалларын пироп буолалларын, быйыл кыһын саҥа биллибит. Онон бу сезоҥҥа, пиробынан сирдэтэн, кимберлит туруупкатын булуохпут диэн бигэ эрэллээхпит.

Саала иһэ суугунуу түспүтэ. Сорохтор биһирээн ытыстарын таһыммыттара. Сорохтор итэҕэйбэтэхтии, саараабыт быһыынан күлэн бастарын быһа илгистибиттэрэ. Лариса дьон кини этиитин араастаан ылыммыттарын буолуохтааҕын курдук ылынан, соччо баардылаабакка санаатын ситэри кэпсээн барбыта.

– Биллэн турар, билигин мин эрэлбин эһиги итэҕэйимиэххитин сөп, ону мин өйдүүбүн. Ол дакаастабылын аны күһүн аҕала сатыам. Онуоха диэри ити хааллын, – Попугаева күөмэйин чөллөрүтэрдии, трибуна үрдүгэр турар ыстакааннаах ууттан биирдэ-иккитэ ыймахтаан ылбыта. – Өскөтүн пироповай ньыма практикаҕа киирэр түбэлтэтигэр санаан көрүҥ, төһөлөөх элбэх үп-харчы кэмчилэнэрин. Билиҥҥи хас эмэ сүүһүнэн, тыһыынчанан киһилээх, былыргы эһэлэрбит ньымаларынан үлэлиир улахан экспедициялар туохха наада буолуохтарай? Онон сотору кэминэн алмааһы разведкалыыр үлэ систиэмэтигэр улахан уларыйыылар киириэхтэрин сөп. Болҕомтоҕут иһин махтанабын!

Попугаева алмааһы көрдөөһүҥҥэ саҥа «пироповай съемка» уонна кини итэҕэтиилээх дакаастабылын туһунан иһитиннэриитэ, урукку олохсуйан хаалбыт күндү таастары көрдүүр ньымаҕа тэҥнээтэххэ, революцияҕа холоонноох этэ.

Ленинград бэрэстэбиитэлэ Попугаева ураты ис хоһоонноох сэргэх этиитин истээччилэр араастаан ылыммыттара. Улуутумсуйа быһыытыйбыт алмаас «зубрдара» сонун иһитиннэриини улахаҥҥа уурбатахтара. Кинилэр тугу барытын, кыһыл тылынан кыырарынан буолбакка, дьиҥ чахчы олоххо баар түмүктэрдээҕинэн, ону эрэ итэҕэйэ үөрэммиттэринэн ылыналлара. Гранаттар Бүлүү өрүс тардыытын бүтүннүүтүгэр кэриэтэ, тыһыынчанан квадратнай килэмиэтирдээх Европа үгүс судаарыстыбата батар сиригэр тарҕаммыттара биллэр. Оччотугар алмаас төрүт ийэ боруодаларын ханна көрдүүгүн?

Саала иһигэр мустубут эдэр дьон, ыччат саҥаны, сонуну тута ылына үөрэммитинэн, Попугаева иһитиннэриитин олус сөбүлүү, улаханнык сэргии истибитэ. Орто көлүөнэ геологтар тардына, олоҕу кытта дьүөрэлии соҕус ылыммыттара. Попугаева этиитигэр олоххо сыһыаннаах туох эрэ баара. Ордук урукку өттүгэр кыһыл көмүс үлэтигэр буһахата эриллибит өттө бэйэтигэр чугастык ылыммыта. Онно эмиэ күндү металы кини арыалдьыттарынан сирдэтэн көрдүүллэрэ.

Ол да буоллар Саха сиригэр пироп диэн урут биллибэтэх саҥа минерал көстүүтэ улахан интэриэһи тарпыта. Субу аҕай «хонууга» бараары сылдьар көрдүүр, чинчийэр этэрээттэр, бөлөхтөр салайааччылара урукку үлэлэрин күннүктэрин, отчуоттарын хат сөргүтэн, рубиҥҥа маарынныыр кыһыл минерал туһунан туох эмэ суруллубута буолаарай диэн көрүтэлээбиттэрэ.

Дьэ манна кэлэн биллибитэ: биир да геолог урут пироп диэн чопчу тугун ханна да түбэһэн аахпатаҕа, ханна да истибэтэх минерала буолара. Барытын гранат диэн уопсай аатынан күннүктэригэр, отчуоттарыгар суруйаллар эбит. Оттон гранат араас көрүҥэ элбэҕэр болҕомто ууруллубатах. Гранаттар уу сүүрүгэр хатайданан мүлүрүйэр, төгүрүктүҥү көрүҥнэнэр буоллахтарына, пироп ууллаҕас итии магма уораҕайыгар төгүрүктүҥү формаланан үөскүүр уонна дэлби тэбии кэмигэр алмааһы кытта бииргэ сир үрдүгэр тахсар. Пироптар ахсааннара алмаастааҕар тыһыынчанан төгүл элбэх. Ол иһин сүүрүгү кытта таҥнары устан, сууйуллубут шлихтэргэ хойуутук көстөллөр. Кинилэринэн сирдэтэн алмаастаах ийэ боруодаҕа – кимберликкэ тиийиэххэ сөп.

Геологтар быйыл «хонууга» баралларыгар илиилэригэр компас баанар курдук алмаас арыалдьыта пироп туһунан өйдөбүллээх, билиилээх туруммуттара. Ларисаны сүгүн хаамтарбат буолбуттара: хонтуораҕа, остолобуойга, гостиницаҕа, уулуссаҕа көрүстэллэр эрэ араас ыйытыынан моһуйаллара. Ааспыт сезоҥҥа сууйан ылбыт шлихтэриттэн төгүрүктүҥү гранаттары аҕалан көрдөрөллөрө. Попугаева лупанан көрөн үксүгэр пироп буолалларын тута быһааран биэрэн үөрдэрэ.

Юрий Хабардин Давыдов диэн саха киһитиниин кэлэн, Попугаева иннигэр остуолга сиидэс мөһөөччүгү таҥнары тутан ытыс муҥунан элбэх хараҥатыҥы кыһыл криссталлары кутан кэбиспитэ.

– Баһаалыста көр эрэ, бу пироптар дуо?

– Да, бу пироптар илэ бэйэлэринэн, – Лариса, лупанан көрөн баран, эрэллээхтик эппитэ.

– Аччыгый Ботуобуйа боруобаларыттан ылыллыбыттара.

– Оччоҕо ханна эрэ чугас алмаастаах кимберлит туруупката баар буоллаҕа.

Хабардин кристалларын хомуйа тутан, мөһөөччүгэр төттөрү куппута.

– Ол аата аны биһигиттэн куоппат, булуохпут…

12

Сотору геологтар этэрээттэрэ уонна партиялар утуу-субуу үлэлиир сирдэригэр көтүтэлээбиттэрэ. Үлэ сезона саҕаламмыта. Бастаан соҕуруу барааччылар айаннаабыттара, онно саас арыый эрдэ кэлэр. Оттон Попугаева кыракый этэрээтэ хоту көтүөхтээх, полярнай эргимтэ чугаһыгар. Ол диэки уу халаана билигин да түһэ илик, таһыма үрдүк.

Кэмниэ-кэнэҕэс кинилэр да уочараттара кэлбитэ. АН-2 сөмөлүөккэ – «Антошкаҕа» көтүөхтэрин иннинээҕи киэһэ таһаҕастарын тиэйбиттэрэ. Сарсыарда эрдэ, халлаан саҥардыы суһуктуйан эрдэҕинэ, сөмөлүөт экиспэдииссийэ аэропордуттан хотугулуу-арҕаа хайысханан көппүтэ. Чөмөхтөммүт таһаҕас аттыгар Попугаева, Белкин уонна Пушок диэн ааттаах саха уонна тэллэх ыта аҥаардаах маҥан дьүһүннээх ыттыын үһүө буолан ыга симсэн олороллоро.

Улаҕата көстүбэт тайҕа үрдүнэн үс чаас холобурдаах киһини дөйүтэр тыастаах-уустаах, үөһэ-аллара түһүүлээх хачайдааһын кэнниттэн, Попугаева былырыын үлэлээбит Далдын үрэҕин үрдүнэн өрө сыыйан, алларанан көппүттэрэ.

Сөмөлүөт түһэригэр сөптөөх тоҕоостоох сири көрдөөн баран, балай да обургу чай таастаах тумус арыыны көрбүттэрэ. Үөрүйэх пилот ону таба туһанан, намыһаҕынан эргийэ көтөөт, этэҥҥэ сири булларбыта. Түһэн малларын барытын хостоот, үһүөн сөмөлүөттэрин төттөрү эргитэн, көтөр ааллара собуоттанан сиртэн хоҥноругар көмөлөспүттэрэ.

– Дьэ, үһүөйэҕин бэйэбит эрэ хааллыбыт, – сөмөлүөт, эргийэ көтөөт, быраһаайдаһан кынатынан «далбаатаан» көстүбэт буолуор диэри батыһа көрөн турбут Федор соҕотохсуйбуттуу өрө тыынан кэбиспитэ.

– Хайыахпытый, аны бэйэбит айаннаан көрдөхпүт, – Лариса чөмөх ортотуттан эрэһиинэ тыылары хостообутунан барбыта.

Федюня үөрүйэх хамсаныыларынан тыылары үрдэрэн малларын, астарын-үөллэрин арааран икки тыыга үллэрэн кэлгийтэлээбитэ.

Киэһээҥҥэ диэри тыыларын үрэҕи өрө соһон хас да километры барбыттара. Уу өссө үрдүк этэ, инчэҕэй, сымнаҕас үктэллээх кытылынан барбахтыы түһээт, улахан тыыны соһон иһэр Федор тохтоон ылбыта.

– Тохтобул оҥоруохха баара, хонор сири көрүөххэ-истиэххэ.

– Оол эргиир кэнниттэн балаакка туруорарга сөптөөх сири көрдүөхпүт, – Попугаева сөбүлэһэрин биллэрбитэ.

Кинилэр киэһэ хойукка диэри үнүөхтэспиттэрэ, күннэрэ тайҕа үрдүнэн намтаабыта да, киириэх көрүҥэ суоҕа. Эргиир кэнниттэн тэйиччи уһун кумах тумус көстүбүтэ. Ырааҕырҕатталлар да онуоха диэри тыыларын соһорго күһэллибиттэрэ.

– Уу түһүөр диэри манна лааҕырданыахпыт, Федор Алексеевич, – Попугаева тыытын чай таастан балай да өрө тарпыта.

– Соччо үчүгэйэ суох да буоллар, син олорон эриэххэ сөп сир, – Федор ылбат-биэрбэт икки ардынан хоруйдаабыта.

– Манна сайылаабаппыт биллэр, – Попугаева үрүсээгиттэн улахан нэлэгэр миискэни таһааран үрэх диэки барбыта. – Бүгүҥҥү аһылыгы эн бэлэмниигин, маҥнайгы боруобаны мин сууйабын.

– Аһылыгы мин бэлэмниир буоллахпына, кыратык күүтэ түһэргэр тиийэҕин, Лариса свет батьковна, бастакы күн тушенканы иһим ылыммат, – Федор синньигэс илими хостуу туран эйэ дэмнээхтик хоруйдаабыта. – Балык бэйэтэ күөскэ киириэх курдук.

– Талбыккынан дьаһан, Федюня.

– Оттон эйиэхэ ситиһии тосхойдун.

– К черту! – Попугаева эгди буола түспүтэ.

Тумус кумах кытылыгар киирэн, уу саҕатыгар үктэнээт хараҕа дьиримнии түспүтэ. Обургу мүлүккэй таас кэтэҕэр бэркэ билэр хараҥа кыһыл өҥнөөх бытархай таастара, ким эрэ сиэбиттэн ылан ыһан кэбиспитин курдук, кылапачыһа түспүттэрэ. Кинилэр оннук элбэхтэрэ. Попугаева сүрэҕэ нүөлүйэн ыларга дылы гыммыта.

– Федор, Федюня!

Оробуочайа, илимин хааллараат, сүүрэн кэлбитэ. Попугаева илиитин уунан ыйан көрдөрбүтэ.

– Ух ты!.. Тоҕо элбэхтэрэй! – анарааҥҥыта омуннаахтык саҥа аллайбыта.

Кинилэр тыыммакка да, саҥата суох, кыһыл сулус кыырпахтарыныы кылапачыһар пироптары көрөн турбахтаабыттара. Онтон түүн хараҥарыар диэри саамай улахаттарын, үчүгэйдэрин илиилэринэн итигэстээн барбыттара.

Киэһээҥҥи аһылыктарын, чаанньыктара оргуйарын кэтэспэккэ да, суухаранан уонна тушенканан хоччохойдуу аһаабыттара. Сылайбыттарын даҕаны умнан кэбиспиттэрэ. Буолумуна, бастакы күн, бастакы булумньу үөрдэрэ, эрэли үөскэтэрэ.

Сарсыарда, Федор өссө бэҕэһээ киэһэ амсатыах буолбут балыга буһуор диэри Попугаева тумус кумаҕы уонна үрэх икки кытылын болҕойон чинчийбитэ. Тумус арыы, үрэх икки тэҥ салааҕа арахсар сиригэр үөскээбит. Хайатын тутуһабыт, ханнык салаа пироптары аҕалла диэн санаа үүйэ туппута.

Попугаева икки салааттан биирдэстэрин тутуһан, Федюня балыга буһуор диэри көрө-истэ түһүөххэ диэн, өрө тахсан бара түһэргэ сананна. Чаҕылхай күннээх сарсыарда сибиэһэй салгыҥҥа хаамарга чэпчэки этэ. Бэл, бырдах хойуу үөрэ улаханнык мэһэйдээбэккэ дылыта. Километр курдугу барарын кытта, кыра салаа үрүйэ түһэр сиригэр кэлбитэ.

– Боруобаны ылары үрүйэ төрдүн үөһэ өттүттэн саҕалыахпыт, – Лариса иһиллэр гына уоһун иһигэр ботугураабыта. – Туох эмэ пироп курдук баар буоллаҕына үрэҕи батыһыахпыт, суох буоллаҕына, үрүйэни чинчийиэхпит.

Боруобаны ылыы үс күнтэн итэҕэһэ суох сыралаах, дьаныардаах үлэни эрэйэрэ. Хас да кубометр таастаах кумаҕы сууйуохха наада. Үлэ бэрээдэгэ, ирдэбилэ оннук, ханнык да саарабыла суох буолуохтаах. Көрдөөһүҥҥэ сүрүна тулуур уонна дьүккүөр наада.

Бастакы боруобалара санаа хоту пироптаах буолбута. Сөптөөх хайысханы талбыппыт диэн Попугаева үөрэ санаабыта уонна онтун полевой дневнигэр бэлиэтэммитэ. Күнтэн күн сарсыардаттан киэһэ хараҥарыар диэри биир кэм салгымтыалаах сыралаах үлэ салҕаммыта. Элбэх кубометр кумах сууйуллубута. Боруобалары хас километр аҥаарын бара-бара ылаллара. Ол аайы балааккаларын, малларын-салларын көһөрөн иһэллэрэ. Хата, пироптара сырыы аайы баар буолан, санаалара көтөҕүллэрэ. Кыһыл пунктир картаҕа ойууланан, ыллык курдук, иннин диэки сирдээтэр сирдээн испитэ. Ханна эрэ тиэрдэр…

Салгына суох тууйуллаҕас куйаас күннэр саҕаламмыттара. Иккис нэдиэлэ бүтүүтэ сөмөлүөт тыаһа түҥ тайҕа быыһыгар дьонтон-сэргэттэн тэлэһийэн муунтуйа быһыытыйбыт кыракый этэрээт үлэһиттэригэр күүтүүлээх музыка курдук кэрэтийэн иһиллибитэ.

– Сөмөлүөт!.. Арааһа, биһиэхэ иһэр быһыылаах, – Федор, сиһин көннөрөн, өрүтэ тыыллаҥнаабыта, бырдахха сиэппит халыҥ уостарын ыттатан мичээрдээн ылбыта.

Попугаева эмиэ кумахтаах лотогун хаалларан, ууттан тахсан, күөх кырааскалаах билэр «Антошката» түһэрдии намтаан эргийэн эрэрин көрөн, балаакка диэки барбыта. Бэл, ыттара Пушок билбиттии, сүүрэкэлии сылдьан хантайан үрэн ньаҕыйбыта. Бары ыалдьыттары көрсө сүүрбүттэрэ.

Сөмөлүөттэн маҥнайгынан экиспэдииссийэ муҥур тойоно ыстанан түспүтэ. Кини кэнниттэн Краснов уонна обком бастакы сэкирэтээрэ Борисов түһүтэлээбиттэрэ.

– Түмүк хайдаҕый? – Экиспэдииссийэ начаалынньыга кытаанахтык илии тутуспута.

– Пироптаах ыллыгы тутуһан иһэбит, пироба элбэх.

– Ол аата үчүгэй.

Лүөччүк сөмөлүөт иһиттэн хордуоҥка дьааһыктаах аһы-үөлү сүөкээбитэ. Харах далыгар сибиэһэй оҕурсу, киһи төбөтүн саҕа күөх хаппыыста көстөн ааспыттара.

– Ленинградтан бэйэтиттэн илдьэ кэлбитим, – Краснов күөх үүнээйилэр диэки кэҕис гыммыта. – Онно биһиэхэ элбэх.

– Биһиэхэ даҕаны баар буолуохтара, – Борисов хаалсыбаттыы тыл кыбыппыта. – Соторутааҕыта олордон бүтэрбиппит, тахсыыта үчүгэй. Оҕуруот аһынан бэйэбитин хааччынар кыахтаахпыт, табаарыс алмазниктар.

Попугаева уонна Федор Белкин, ыалдьыттар мээнэҕэ кэлбэтэхтэрин биллэллэр да, үөрбүттэрэ. Кинилэр көрдөөһүн үлэтэ хайдах баран иһэрин, «пироповай сьемка» тугу көрдөрбүтүн билиэхтэрин баҕараллара кэмнээх буолуо дуо?

Экиспэдииссийэ начаалынньыга уонна Краснов лупаларын таһааран сууйуллубут боруобалары кичэйэн кыҥастаспыттара.

– Лариса, манна ильменит эмиэ элбэх эбит ээ, – Краснов хараҥа өҥнөөх төгүрүктүҥү минераллары ыйан көрдөрбүтэ, мантыкаларыҥ даҕаны ийэ боруоданы, кимберлити кытта сибээстээхтэр.

– Ол аата манна алмаас иккис аргыһа баар буоллаҕа дии, – Борисов, ыраас кумааҕы үрдүгэр туспа ууруллубут хара эттиктэри көрөн ыйыппыта. – Ильменит диэтигит дуу?

– Ильменит, – начаалынньык бигэргэтэн эппитэ. – Икки аргыс билигин алмаас баарыгар бигэ эрэли үөскэтэр.

– Наталья Николаевна кыыстаммыта, Елена диэн ааты биэрбиттэрэ, – Иван Иванович Ленинградтааҕы сонуну кэпсээбитэ. – Кухаренко Кольскайыгар баар, аҕыйах хонукка кыыһын кэлэн көрөн барбыта.

Экиспэдииссийэ начаалынньыга бэйэтин сонунун эмиэ билиһиннэрбитэ:

– Аччыгый Ботуобуйаҕа Наталья Кинд бөлөҕөр эмиэ бүтүннүү пироп. Аччыгый Ботуобуйа уһун үрэх, онон быйыл баһыгар диэри тиийбэттэрэ буолуо.

– Биһиэхэ билигин биир да алмаас кристала көстө илик, – Попугаева курус санаатын биллэрбитэ.

– Алмаас көстүө, хайаан да көстүө! Мин эппиппин өйдөө! – Сэмэн Сахаарабыс дойдутун күндү баайын үчүгэйдик билэр киһилии эрэллээхтик эппитэ.

– Үрэхпит уһуна өссө да уонча километр хаалла, үгүс тоҕойдордоох, кус очоҕоһунуу эриллэн-буруллан айанныыр, – Попугаева отчуоттуур быһыынан инники соругун сиһилии кэпсээбитэ. – Ый кэриҥинэн баһыгар тиийиэхпит дии саныыбын.

– Салаа үрүйэлэргэ туораамаҥ, сүрүн хайысхаҕытын тутуһуҥ, эн туһаайыыҥ кэскиллээх, – Краснов эрэмньилээхтик сүбэ-ама биэрбитэ.

– Оруобуна бэйэм санаабытым курдук эттиҥ.

Эбиэттээн баран ыалдьыттар, сөмөлүөттэрин эргитэн, төттөрү көппүттэрэ. Киэһэ хойукка диэри тууйуллаҕас итии салгыҥҥа бензин уонна гаас сыта ханна да тарҕаммакка, окко-маска иҥэн хаалбыт курдуга.

Эмиэ биир күдьүс салгымтыалаах, сыралаах үлэ сарсыарда эрдэттэн күн киириэр диэри салҕанан барар. Күнүскү аһылыктарыгар эрэ кыратык сынньана түһэн ылаллара. Нэдиэлэттэн нэдиэлэ ааһан испитэ. Сууйуллубут боруобаларга пироптар, маҥнайгы күннэргэ курдук, олус үөрдүбэт буолбуттара.

Инники бадарааннаах маар, оборчо сир күүтэрэ сытыган сытыттан-сымарыттан биллэр буолан испитэ. Пироп ыллыга муҥурданан, сытыган маар чугаһыгар тиийэн, сүтэн хаалбыта. Маар киэҥ кэтит иэнэ тугунан да кэмнэммэт, киһи сатыы даҕаны, тыынан даҕаны кыайан сыҕарыйбат, нэдиэлэ да устата эргийбэт сиринэн тайаан сытара.

– Кыратык төннө түһэрбит дуу? Түбэспэтэхпитигэр түбэстибит быһыылаах, – Попугаева сытыган сытынан тунуйбут өлүктүйбүт сири эргиччи курутуйа көрбүтэ.

Федор уот оттон, хойуу пшенка хааһыны буһарбыта. Попугаева уот аттыгар уостан эрэр чохтору одуулуу олорон улахан толкуйга түспүтэ. Хайдах баҕайыный, судургутук санаан көрдөххө, пироп чопчу ийэ боруодаҕа – кимберлитовай туруупкаҕа аҕалыахтаах этэ буоллаҕа. Ол оннугар улаҕата биллибэт кута маарга аҕалан баран, сүтэн хаалла. Ханна барда?.. Тула өттө барыта известняк, кураанах сөҥүү боруода, пироп сыта да суох. Төһөлөөх элбэх уонунан кубометр кумаҕы, тааһы таах кураанахха сууйан сордоннулар? Саатар биир эмэ кыракый алмаас кристала таба харбаппата. Хайыах баҕайыный, төттөрү баран салаа үрүйэни хасыһан көрүллэрэ дуу…

Сарсыарда малларын тыыларга тиэнэн баран төттөрү, үрэхтэрин таҥнары бардылар. Улахан тоҕойу ааһалларын кытта үрэх сүнньэ сыыйа көнөн, кэҥээн сүүрүгэ бытаара быһыытыйда, айаннара эмиэ арыый наҕылыйда. Сотору бастакы салаа үрүйэ төрдүгэр кэлэн тохтоотулар.

– Эмиэ барытын саҥаттан саҕалыыбыт дуо? – Федор, тыыларын кытыыга тардыталыы туран, сөбүлээбэтэхтии буугунаата. – Саатар биир күн сынньаныахха наада, Лариса свет батьковна! Сокуон быһыытынан уонна дуогабарга суруллубутунан сынньалаҥ күннэр баар буолуохтаахтар.

– Биллэн турар баар буолуохтара, Федюня, кинилэрэ суох хайдах сатаныай? Ол эрээри бастаан сүтүгэ суох ирдэбилбитин ситиһиэхтээхпит, күөх боруоданы буллахпытына бырааһынньык тэрийиэхпит! – Попугаева күлүү-элэк аҥаардаахтык хоруйдаата.

– Хаһан да булуоҥ биллибэт. Оттон суунуу-тарааныы күнэ эйэ кэмигэр буолуохтааҕар, бэл, фроҥҥа сылдьар саллаакка көрүллэрэ.

– Бүгүн хаһыс чыыһыланый?

– Бүгүн, мин ааҕыыбынан, атырдьах ыйын тохсус күнэ.

– Сезон бүтэн эрэр, бириэмэбит адьас кылгас кэм хаалла.

– Бээ, инньэ гынан сарсын өрүүбүт дуу, суох дуу, – оробуочайа истэр санаата суоҕа.

– Суох, ама өрүү сытыахпыт дуо! Сарсыардаттан үрүйэ устун өрө барыахпыт.

Саҥа күн үүнэрин кытта саҥа салааны чинчийиини саҕалаабыттара. Кытыл устун барбыттара. Икки сүүс миэтэрэни бараат, бастакы боруобаны ылбыттара. Федор лотуогар пироптар кытара түспүттэрэ.

– Пыы, баҕайылар манна эмиэ бааллар, – оробуочайа үөхсэн ылбыта.

– Үөхсүмэ, манна, баҕар, бааппыт биэриэ.

– Ыт сиэтин кинини!

– Ну и ну! Өссө артиллерияҕа сулууспалаабытым диигин. Онно куруук бэрээдэк уонна дьиссипилиинэ буоллаҕа.

Попугаева оробуочайын кытта кэпсэтэрин быыһыгар төбөтүгэр туох эрэ кылам гыммытыгар тохтоон ылла. Эмиэ эрэл кыыма сахпытыгар сөп. Арааһа ханна эрэ чугас сыаналаах булумньу саһан сытар. Лариса ону сүрэҕинэн таайарга дылы. Кини ардыгар итинник, хараҕар көстүбэтэр даҕаны, аттыгар ханна эрэ чугас баары таба сэрэйэр үгэстээҕэ. Билигин иһигэр ханнык да саарабыла суох эрэл үөскээбитэ. Кини таба суолу тутуһан иһэр! Лариса бииртэн эрэ сэрэхэдийэрэ: таба көрбөккө ааһа эрэ барбатах киһи. Кимберлитовай туруупка диэн тугун-ханныгын хаһан да харахтаан көрбөтөх бэйэтэ, ону эрэ аһары көппөт баҕалааҕа. Ол иһин Попугаева тиһэх быһаарыныыны ылыммыта: уллуҥах да саҕа сири көтүппэккэ сирийэн чинчийии. Онтон атын суолу тутуһар кыах суоҕа. Ол санаатын таһыгар таһааран:

– Боруобалар икки арыттарын кылгатабыт. Хас миэтэрэ сири барытын көрөбүт, – диэтэ.

– Туох да-а?.. – Федор истибэтэх курдук тутунна.

– Хас миэтэрэ сири бүтүннүү чинчийэбит! – Попугаева бирикээстиир куолаһынан хатылаата.

Федор, хаһан да күүппэтэҕин истэн, хотунун диэки өйдөөбөтөх хараҕынан көрдө. Кини санаатыгар, начаалынньыга дьахтар киниэхэ туора-тосту дьаһалы толотторо сатыыр. Урут хаһан да манна, хоту дойду сиригэр-уотугар, киниэхэ ким да итинник туора-тосту дьаһалы толотторбот этэ. Ол иһин сөбүлээбэтэх санаатын аһаҕастык эппитэ:

– Туох үлүгэрэй, бу? Сыылла сылдьан, испитинэн сири өтүүктүүбүт дуо!

Попугаева, онно кыһаллыбакка, кытаанах ирдэбили туруоруммута. Урукку Лариса Анатольевна оннугар эмискэ атын, хаҕыс дьаһаллаах начаалынньык баар буола түһэргэ дылы гыммыта.

– Баҕар, испитинэн даҕаны өтүүктүөхпүт.

Уонна бэйэтэ маҥнайгынан хас уллуҥах сири тиҥсирийэн, харса суох үлэлээбитинэн барбыта. Уоннуу, уон биэстии миэтэрэ буола-буола хойгуонан сири хаһаллара. Улахан таастары түөрүтэ эргитэллэрэ, тоҕонохторо, тобуктара дьуккуруйуор, хаан оҕуолуор диэри дьүккүспүттэрэ. Маннык ньыманан төһө сири хорутуохтарай? Күҥҥэ балтараа, икки биэрэстэни эрэ сыҕарыйаллара, онтон орпотторо. Ол да буоллар Попугаеваны ханнык эрэ биллибэт күүс иннин диэки үтэрэ. Чахчы маннык эрэ ньыманан үнүөхтээн кинилэр баҕа санааларын кистэлэҥэр чугаһыыр кыахтаахтарын ис кута-сүрэ киниэхэ имнэнэн биллэрэргэ дылыта.

– Дьэ, үлэ да бөҕөтүн булан сыралаһан өлөн-хаалан эрдэхпит, – киэһээҥҥи уот аттыгар олорон, Федор суланарын тохтоппотоҕо. – Дьиэбэр кэпсээтэхпинэ, дьонум итэҕэйиэхтэрэ суоҕа.

Тиит мас хаппыт мутуга үөрэ-көтө тачыгыраччы умайара, саппаҕырбыт өйү-санааны ыраастыырга дылыта. Уот кытыытыгар чөмөхтүү быраҕыллыбыт күөх лабаалар буруоларыттан үөн-көйүүр күрэнэрэ, дьон санаалара бэттэх кэлэн, эйэ дэмнээхтик хара килиэп суухаратын чэйгэ илитэн курдурҕаччы ыстаан үссэнэ быһыытыйбыттара.

Оробуочай тыа саҕатыгар тахсан, куруҥах маһы кэрдэн кумалыыра иһиллэр. Күһүҥҥү түүннэр сөрүүдүйбүт, хараҥарбыт кэмнэрэ. Ол иһин Федор түүнүн кылгас долгучуоктары чөмөхтөөн кулуһун оттор. Оччоҕо суоһа балаакка иһигэр кытта биллэр.

Попугаева картатын таһааран, түһэҕэр тэнитэ тутта. Кини ис ойууларын, штрихтэрин, араас бэлиэлэрин барытын кэриэтэ өйүгэр тута сылдьара. Кинилэр батыһан иһэр үрэхтэрэ үөһэттэн көрүүгэ, сэбирдэҕэ-киистэтэ сулламмыт элбэх лабаалаах улахан тиити санатар. Хас биирдии лабаа салаа үрүйэчээннэр. Оттон хас салаа бэйэтин кута бадарааныгар иҥнэр. Онно ирбэт тоҥ ирэн ньалҕарыйар. Ханна эрэ бу бадарааннар быыстарыгар алмаастаах ийэ боруода – кимберлит сытар. Ханан сытара буолуой? Ханнык туһаайыыны талабыт?..

Атырдьах ыйын уон тоҕуһугар үрэх уҥа өттүттэн түһэр үрүйэ төрдүгэр тиийдилэр. Кини, хаһан эрэ толору уулаах бэйэтэ, билигин уола быһыытыйбыт. Сырдык, ыраас уулаах сүүрүк бөдөҥ мүлүркэй таастары үрдүлэринэн тэйиэккэлиир.

Былыттаах, сиккиэр тыаллаах сөрүүн күн турар. Хатыҥ, тэтиҥ мастар хагдарыйбыт сорох сэбирдэхтэрэ сотору халлаан тымныйарын билгэлииллэрэ.

Попугаева сылаарҕаабыттыы сыгынах үрдүгэр олоро түстэ. Ханан барыахха, үрэҕи тутуһуохха дуу, үрүйэҕэ туоруохха дуу? Илиитэ, бэйэтэ да билбэтинэн, үлэлиирин тохтоппокко бииртэн биир обургу гальканы (улахана суох мүлүркэй таас) геологическай молотуогунан ойута охсо олорбута. Эмискэ кини хараҕа биир таас дьэҥкэ ойуттаҕаһыгар хатана түспүтэ. Кини ураты хараҥа от күөҕэ өҥнөөҕө.

Лариса ойуттаҕас тааһы илиитигэр ылбыта. Эриэнниҥи өҥнөөх лоскуй хайдыгаһыгар чопчу хараҥа кыһыл пироп хам хатана сылдьара. Маннык пироптаах боруода лоскуйун хаһан да була, көрө илигэ. Баҕар, пироптаах ийэ боруода лоскуйа буолаарай?.. Баҕар, кини илиитигэр дьиҥнээх кимберлити тутан турара буолуо, бэйэ дойдутун киэнин, сибиирдээҕини!..

– Федюня! Түргэнник!

Федор сүүрэн мэҥилэстээн кэллэ.

Лариса илиитин уунан гальканы көрдөрдө:

– Көрөҕүн дуо? Кимберлит быһыылаах.

– Ээ, эмиэ пироп. Мин алмаас буолуо дии санаабытым…

Попугаева булумньутун үрүсээгэр кистээтэ.

– Алмаас да баар буолуо!

– Мин мөккүспэппин, баҕар, баар буолуо. Оттон эбиэппит кэм да суох. Хааһы хал буолла, тушенкабыт бүппүтэ ыраатта. Онон, күндү начальница, эн тохтуу түһэн төбөҕүн үлэлэт, оттон мин саатар балыкта туттарыым.

– Туттар, – Попугаева сөбүлэспитэ.

Оттон бэйэтэ кумахтаах тааһы лотогар кутан, сууйбутунан барбыта. Чэпчэки матырыйаалы барытын хаһыйан кэбиспитэ, кумахтаах бадараанын суурайбыта. Сыыйа уутун сүөкээбитэ. Лоток түгэҕэр кыһыл пироптар, хара ильмениттэр быыстарыгар эмискэ күн сардаҥатынан алмаас кристала кылапачыйбыта. Лариса хараҕын быһа симпитэ, онтон сэрэнэн арыйбыта. Лотокка алмаас чаҕылыйара. Ыраас, чаҕылхай, чуолкай, тэҥ кырыылардаах. Кини кыайан туттумматаҕа. Суох, үөрүүтүттэн хаһыытаабатаҕа, оробуочайын ыҥырбатаҕа. Попугаева саҥата суох ытаан сыҥсыйбыта. Тыалтан, күн уотуттан, үөн-көйүүр сиэн халыҥаабыт, кытарымтыйа хараарбыт иэдэһин устун хараҕын уута саккыраабыта. Мичээрдээбит уостарынан хос-хос ботугураамахтаабыта:

– Миэнэ!.. Миэнэ!.. Маҥнайгы!.. Кэмниэ-кэнэҕэс!..

Кэннигэр Федор кэлэн турарын билбэтэҕэ. Кини начальницата хамсаабакка лотогун тутан турарын ыраахтан көрбүтэ. Көрөн баран турар да турар. Киниэхэ маарыннаабаттык, хамсаабакка турара. Хаһан да итинник буолбат этэ. Ол аата тугу эрэ буллаҕа. Суолталааҕы.

– Баар дуо? – кини сибигинэйэр кэриэтэ ыйыппыта.

– Аһа-а…

Федор алмааһы бэйэтин саһарымтыйа хараарбыт халыҥ ытыһыгар ылбыта. Алмаас өссө ордук чаҕылыҥнаабыта.

– Ишь, шельма, хайдах курдук оонньууруй!

Федор балыктыах санаата симэлийэн хаалла. Аны кини көрдүөх баҕата батарбата. Үрүйэ уутун кытта эмиэ суухараларын хочугураттылар.

– Аны хайа диэки барабыт?

Попугаева эргийэ сылдьан тулатын көрүммүтэ. Үрдүк биэрэги, үрэҕи, үрүйэ төрдүн. Кини мунаах толкуйга түспүтэ. Атыннык дьаһаныахха наада. Өскөтүн үрэҕи батыһан бара турдахха, нэдиэлэ да устата чинчийэн бүтэрбэккин. Суох, итинник буолбатах. Атыннык. Оччоҕо хайдах? Тугу тобулуохха? «Толкуйдаа, толкуйдаа, – кини бэйэтин соруйбута. – Балаһыанньаны ырытан көр уонна толкуйдаа».

– Чэ, атыннык быһаарынан көрүөххэ, – Лариса бэйэтэ бэйэтигэр эппитэ. – Бастаан балтараа, икки километр курдук үрэҕи өрө барыахха. Пироп баар буоллаҕына, бэлиэ туруоран баран, үрүйэ төрдүгэр төннүөххэ.

– Туох туһуттан?

– Үрүйэни бэрэбиэркэлиэхпит, кини наһаа уһуна суох.

Үрэх устун барбыттара. Тумус кумахтары, кытылы кичэйэн чинчийбиттэрэ. Пироптар сэдэхтик көстүбүттэрэ. Кинилэр чычаас сиргэ бороҥ галькалар быыстарыгар кытара кыыһан көстөллөрө. Километр холобурдааҕы бараат эмиэ боруоба сууйбуттара. Эмиэ пироптар уонна биирдиилээн ильменит минераллара көстөллөрө. Тохтобулга эмиэ хойуу пшено хааһытынан үссэммиттэрэ. Уонна эмиэ үлэлэригэр ылсыбыттара.

Киэһэлик шлихтэри сууйа сылдьан Федор эмискэ дьикти тааһы булбута. Хараҥа от күөҕэ өҥнөөх боруодаҕа кыһыл уонна хара өҥнөөх минераллар хам хатанан сылдьаллара. Попугаеваҕа тиийэн көрдөрбүтэ:

– Бу тугуй?

Лариса, көрөн баран, тылыттан матан турбута. Оробуочайа тымныы ууттан үллэ саһарымтыйбыт кэтит баппаҕайдарынан кимберлити тутан турара, оруобуна били геологическай музейга уонна Кухаренкоҕа эрэ көрбүт күүтүүлээх боруодатын лоскуйун.

– Хантан буллуҥ? – хоруйдуурун оннугар бэйэтэ ыйыппыта.

– Ол кэккэлэһэ сис таастартан,

– Федор аахайбатахтыы кэҕис гыммыта.

– Бу дьиҥнээх ийэ боруода… Кимберлиттэн ойдон кэлбит, – диэбитэ Попугаева сибигинэйэн эрэрдии, дириҥник уһуутуу тыыммыта.

Федор, күүппэтэҕин истэн, биир сиргэ хараҕаланан турбута. Мэктиэтигэр сирэйэ уһаабыкка дылы буолбута.

– Бу минерал, ама, туруупкаттан бэйэтиттэн буолуо дуо?

– Да, туруупкаттан, кырыылара аалыллыбатах, мүлүркэйэ суохтар. Ол аата ыраахтан кэлбэтэх. Туруупка чугас, ханна эрэ аттыбытыгар баар. Өйдөөтүҥ дуо?

Федор шурфалары, хас да сиргэ дьаамалары сир тоҥор тиийэ хаспыта да, атын биир даҕаны лоскуйу булбатаҕа. Попугаева тута өйдөөбүтэ, боруода куһуога хантан эрэ атын сиртэн ууну кытта кэлсибит.

– Үрэхпитин өрө батыһабыт дуу? – Федор салгыы ыйыппыта.

– Суох, төттөрү үрүйэ төрдүгэр барабыт, аны кинини бэрэбиэркэлиибит.

Киниэхэ айылҕа кистэлэҥнээх таабырынын таайыыта көстүөх курдук санаа кыыма кылам гыммыта. Өскөтүн үрүйэттэн пироп эбэтэр боруода куһуога көһүннэҕинэ оччоҕо… Лариса туруору өҥөйөн турар хайаны сирийэ одууласпыта, үрэх уонна үрүйэ икки ардынааҕы кирбии хайаны. Баҕар, онно, хайа оройугар?..

Киэһэ үрэҕи таҥнары түһэн, үрүйэ төрдүгэр кэлэн хоммуттара. Түүн кинилэри ыттара Пушок туруортаабыта. Кини сүүрэкэлии сылдьан, хайа диэки көрө-көрө, тохтообокко үрэрэ. Федор саатын сомуогун туруоран бэлэм турбута. Ол өттүттэн туох эрэ маһы-оту барчалыыр тыас иһиллэн баран тохтуурга дылы гыммыта. Федор киэһэ оттубут уота сөҕүрүйэн эрэр чохторугар хаппыт лабаалары быраҕан сөргүтэн биэрбитэ. Хас да куруҥах мас кылгас долгучуоктарын үрүт-үрдүлэригэр уурталаан, кулуһун оттубута. Халлаан сырдыар диэри кытыаста умайар уот суоһугар олорбутунан хоммуттара.

Сарсыарда пшенка хааһыны кытта суухаранан чэйдии түһээт үрүйэлэрин батыспыттара. Иккилии сүүс миэтэрэ буола-буола боруоба ылаллара. Барытыгар пироп минераллара кытара түһэллэрэ. Икки километры барбыттарын кэннэ, эмискэ пироптара сүтэн хаалбыттара. Үрүйэлэрэ эмиэ оборчо маарга тиийэн кэтиллибитэ.

– Хайдах-хайдах баҕайыный, эмиэ били маҥнайгы киэҥ үрэхпит курдук оборчоҕо иҥиннэхпит үһү, – Федор букатын буккуллубуттуу сөҥ түспүтэ. – Аны ханна барабыт?

– Онно, – Попугаева эрэллээхтик үөһэ кирбии үрдэл диэки ыйбыта.

– Хайаҕа дуо?

– Хайаҕа.

Лариса билигин барытын өйдөөбүтэ. Пироптар уонна били кимберлит лоскуйа хайаттан суураллан түспүттэр. Оччотугар хайаны дабайыахха уонна хас уллуҥах сири барытын көрүөххэ.

Хайаҕа ыттар ыарахан. Хойуутук үүммүт сэппэрээк, ыарҕа талах симилэҕин курдат, инчэҕэй күөх муохха батыллан, аппа-дьаппа сирдэри, муох анныттан быкпыт уһуктаах-кырыылаах таастары тумнан, бэрт бытааннык үөһэ диэки ыттыбыттара. Эбиитин ардах ибирдээн оту-маһы сытытан, инчэҕэй муохтан мүччү-хаччы тирэнэн, таҥастара ибили сытыйан хайа үрдүн илистэн булбуттара. Муннуларыгар оборчо маар сытыйбыт сыта саба биэрбитэ. Маар быыһыгар онон-манан үүнэн турар, наар соҕуруу өттүлэригэр кэлтэй лабаалардаах тиит мастар сиккиэр тыалга былаах курдук иэҕэҥнэһэ тураллара. Онно-манна известняк боруода билиитэлэрэ чөмөх-чөмөх кыстанан сыталлара. Хайа оройун саҕатыгар булчут сахалар холомолорун сиэрдийэ мастара тииттэргэ өйөнөн тураллара. Тэйиччинэн кыыллар ыллыктара хайа быарын эргийэ тыргыллара.

– Аны хайа диэки үнүөхтэһэбит? – Федор кэһиэҕирбит куолаһа иһиттэн нэһиилэ ыгыллан таҕыста.

Ардах тотообокко ибиирэрэ. Киэһээҥҥи хараҥа хойдон, түүн буолара ыган иһэрэ.

– Уотта отун, – Попугаева дьаһайардыы саҥарбыта.

Известняк билиитэтин үрдүгэр сиигирбит мутуктар буруонан ыһааран нэһиилэ сыыгыныы умайаллара. Хойуу буруо, хата, харааннаабыт үөнү-көйүүрү үүрэн, тыынарга арыый да чэпчэки буолбута. Ардах ибирдиирэ арыый тохтуу түспүтүгэр саппыкыларын, чылыгырыайкаларын устан куурда түспүттэрэ.

Киэһээҥҥи аһылыктарыгар куһуок саахары тойон үллэстибиттэрэ. Ыттарыгар кытта бэрсибиттэрин көрүөх бэтэрээ өттүгэр хардырҕата охсоот, уоһун салбаммыта.

Халлаан сырдыыта маары үрдүнэн хойуу туман халыйбыта. Тулалыыр эйгэ уу чуумпуга куустаран ханна да саҥа-иҥэ, тыас-уус иһиллибэт, кыыл-сүөл, от-мас өссө да түүҥҥү уутуттан уһуктуо илик нуурал улук түгэнэ иһийэн турара.

Күн үөһэ ойуута туман арҕам-тарҕам үрэллэн сыыйа симэлийэн барбыта. Лариса тулатын эргиччи анааран ханнык хайысханы тутуһан барыахтааҕын быһаара олорбута. Үрдүк кирбиини ортотунан быһа туораан, хайа уҥуоргу эҥээрин көрөр баҕалааҕа. Эмискэ, атаҕын аннын өҥөйөөт, көрбүтүн итэҕэйиминэ хараҕын симэн таалан турбута. Онтон тугу эрэ үргүтүөм диэбиттии, сэрэнэн хараҕын симириҥнэтэн сыыйа арыйбыта, көрбүт тааһа баар, ханна да барбакка сытар эбит. Кини аргыый саҥа аллайбыта:

– Ой! Ама дуо?! Федюня-я! Күөх таа-ас!!

Известняк билиитэтин аттыгар муох анныттан халлаан икки от күөҕэ икки ардынан өҥнөөх, тыһыынчанан сыллар усталара тыалга-силлиэҕэ оҕустаран, күн уота сиэн кубарыйа хаҕылыйбыт улахан таас уһуга быган сытара. Бүтүннүү аалай кыһыл пироптар, ильменит хара минераллара иҥмит ийэ боруода – кимберлит.

– Күрдьэххин аҕал! Хаһыахха наада!

Күрдьэҕинэн уонна геологическай молотуогунан халыҥ муоҕу быһа охсон, суорҕан курдук арыйа тарпыттара. Ол анна бүтүннүү кыһыл уонна хара туочука ойуулардаах биир кэлим күөх таас килэс гына түспүтэ. Кыһыла элбэх этэ, кинилэр кыһыл чох кыырпахтарын кэриэтэ кылахачыһа сырдыыллара, сылааһынан угуттууллара.

– Бу баар сүрүн боруода…

Кимберлит! Попугаева мөлүйүөнүнэн сыллар анараа өттүлэригэр үөскээбит кистэлэҥнээх күөх таас – кимберлит үрдүгэр хамсаабакка турбута. Кини дойду бастакы кимберлитовай туруупкатын үрдүгэр бастакынан, илиитигэр кистэлэҥнээх боруода бастакы лоскуйун тутан турара. Төһөлөөх күн-дьыл, сыралаах үлэ, эрэй-муҥ барбыта буолуой бу кистэлэҥнээх таас – алмаас көстөрүн туһугар?!

– Алмаас, – Федор хаһыыта-ыһыыта суох холкутук, дьоһуннаахтык саҥа аллайбыта. Кини тутан турар ойо охсуллубут күөх боруодатыгар кыһыл пироптар быыстарыгар сарсыардааҥҥы күн сардаҥатыгар хатат уотунуу саҕыллар күндү таас ыраас кыырпахтарынан ыһыахтанан сандаара чаҕылыйара.

Бу түгэн 1954 сыллаахха атырдьах ыйын 21 күнүгэр буолбута.

12

Хайа разведката ыытар ирдэбиллэрин тутуһан, тула өттүлэрин эргиччи хас да хайысханан икки ардылара тэҥ кээмэйдээх гына дириҥэ суох ииннэри (закопушка) хаһыталаан, күөх өҥнөөх ийэ боруода тайаан сытар иэнин быһаарбыттара. Оннук, километр аҥаарыттан ордук эргимтэлээх төгүрүктүҥү быһыылаах дьиҥнээх кимберлитовай туруупка көҥү көтөн тахсыбыт сирин быһыыта-таһаата быһаарыллыбыта.

Күндү баайдаах сир муох кырсын ортотугар үүнэн турар тииккэ олук охсон «Трубка Зарница. 21 августа 1954 года» диэн Попугаева химиичэскэй харандааһынан көстөр гына дьэрэличчи суруйбута. Известняк билиитэтин анныгар кэнсиэрбэ бааҥкатыгар уган, кини кэнниттэн кэлээччилэргэ анаан, кылгас текстээх кэс тыл суруйан хаалларбыта.

Нэдиэлэ курдугунан Попугаева Федюнятынаан Солоҕоҥҥо Арктика институтун геологическай партиятын ыстаабыгар тиийбиттэрэ. Манна баар рентген аппаратынан аҕалбыт боруобаларыттан биэс алмааһы булбуттара. Амакинскай экиспэдииссийэ аатыгар «Зарница» диэн ааттаммыт кимберлитовай туруупканы арыйбыттарын туһунан телеграмма ыыппыта.

Бу сонун Ньурба геологтарын ортотугар аймалҕан аҥаардаах улахан сэҥээриини ылбыта. Экиспэдииссийэ салалтата, ордук санаан, уолуйа быһыытыйбыта.

– Бу аата хайдаҕый? Биһиги, олохтоох, элбэх көрдүүр партиялардаах улахан экиспэдииссийэ, табыгаһа суох балаһыанньаҕа түбэстибит, – «Амакинка» начаалынньыга, генерал форматын уста илик, кыһыл лампаастаах бүрүүкэлээх муҥур тойон, кабинетын иһигэр төттөрү-таары хаамыталыы сылдьан, сүрүн көмөлөһөөччүлэрин сүрүн геологы уонна сүрүн инженери кыйахаммыт быһыынан өтөрүтэ-батарыта көрүтэлээбитэ. – Ханнык эрэ Ленинградтааҕы партия иккиэйэх киһилээх этэрээтэ, буолаары буолан эдэр, биллибэт-көстүбэт дьахтар геолог Сэбиэскэй Сойууска аан бастакынан алмаастаах кимберлитовай туруупканы арыйар. Оттон биһиги аатырар специалистарбыт, уопуттаах геологтарбыт ханналарый?.. Мэлигир.

– Быһаас мантан хонууга барарыгар Попугаева «пироповай съемка» диэн саҥа сонун методика туһунан дакылаат оҥорон соһуталаабыта дии, онон геологтарга специалист быһыытынан балай да биллибит буолуохтаах, – сүрүн инженер Суматов, «биллибэт-көстүбэт дьахтар» диэҥҥэ сөбүлэспэтин биллэрэн, чуолкайдаан биэрдэ. – Уонна оттон, онтукатын үлэлииригэр туһанан алмаас үөскээбит сирин арыйдаҕа дии, – сүрүн геолог Юркевич, коллегата этэрин өйүүрдүү, ытаһалаан биэрдэ.

– Вот-вот, мин итини этэбин ээ, урут тугу да, бэл, обургу алмаас кристалын да була илик дьахтар эмискэ кимберлитовай туруупканы арыйар, – начаалынньык, Юркевич иннигэр үрдүк көһүүн көрүҥнээх бэйэтэ, бэрт имигэстик нөрүс гынан, улахан моркуоп саҕа кыһыл сөмүйэтин чочоҥнотто. – Саат буолбатах дуо? Биһиги бытархай кристалларынан баай сирдэри арыйбыт аатырбыт алмаасчыттарбыт ханналарый? Тоҕо баччааҥҥа диэри биир эмэ кыракый туруупканы булбаттарый? Министиэристибэ, обком сэкритээрэ Борисов туох диэхтэрэй? Мин итини ыйытабын ээ, эһигиттэн.

Кабинет иһэ чочумча чуумпуран ылла. Тойонноро бардырҕааһыныттан симиттэ быһыытыйбыт икки киһи, аны ким эрэ истиэ диэбиттии, үтүктүспүт курдук, аан диэки көрбөхтөөтүлэр. Ол эрээри киэҥ кабинет истиин-тастыын хара дерматин бүрүөһүннээх халыҥ, киппэ аана ханнык да тыаһы-ууһу киллэрбэт-таһаарбат бигэ-таҕа оҥоһуулааҕа.

– Туох эрэ сүбэ-ама булаары эһигини ыҥырбытым, – экиспэдииссийэ муҥур тойоно бүрүүкээбит чуумпуну үрэйэн, холкутуйа быһыытыйбыт көрүҥнээхтик дьоһумсуйа туттан, куолаһын намтатан салгыы саҥарда. – Үрдүкү инстанция иннигэр сааттан-сууттан тахсар туох эмэ суолу-ииһи тобулуоххайыҥ, онно эһиги туох санаалааххытын истиэхпин баҕарабын.

Дьоно бу да сырыыга тугу да булан этэр кыаҕа суох, мух-мах баран олордулар. Тойон, кэтэспэхтии түһэн баран, туох да тахсыа суоҕун көрөн, эмиэ бэйэтэ саҕалаата:

– Тугу да этэргит суох быһыылаах, оччотугар бэйэм санаабын сыҥалыырбар тиийэбин. Дьиҥин эттэххэ, биһиги экиспэдииссийэбит суолтата, өҥөтө бу туруупка арыллыытыгар сүрүн оруолу ылар. Ол курдук, быһаас полевой сезон саҕаланыытыгар Попугаева оробуочайынаан Ленинградтан турар бэйэлэрэ эрэ кэлбиттэрэ. Аһыыр астара, таҥастара, туттар тэриллэрэ да суох, эгэ, туох эмэ көмө баар буолуо дуо? Ону барытын биһиги тэрийэн, былырыыҥҥы үлэлээбит сирдэригэр сөмөлүөтүнэн бырахтарбыппыт. Сай ортото тиийэн эмиэ эбии бородууктанан хааччыйбыппыт, үлэлэрин туругун көрөн-истэн, ханнык хайысханы тутуһалларыгар сүбэ-ама биэрбиппит. Ол түмүгэр кимберлиттээх туруупка арылыннаҕа дии. Оннук буолбатах дуо?

– Оннук, – бу сырыыга көмөлөһөөччүлэрэ сөбүлэһэн, төбөлөрүн тоҥхоҥноттулар.

– Оччотугар бу сүрүн куоһуру бэйэбит өттүбүтүгэр иэҕэн туһаныахтаахпыт, – тойонноро эмиэ сөмүйэтин чочоҥнотто. – Сөбүлэһэҕит?

Дьоно саҥата суох төбөлөрүн хоҥкуннаттылар.

– Сө-өп, оччоҕо маннык гынабыт, полевой сезон сабылынна, геологтар бары кэриэтэ төнүннүлэр, – начаалынньык уоскуйбут быһыынан кириэһилэтигэр олордо. – Полевиктар биэчэрдэригэр үөрүүлээх сонун быһыытынан биллэрии оҥоробут. Өйдөнөр?

– Туох диэн биллэрэбит? – сүрүн инженер Суматов утары ыйытта.

– Олох судургу, Максим Семенович, официальнай иһитиннэрии быһыытынан эн оҥоруоҥ. «Быйыл биһиги экиспэдииссийэбит өҥөтүнэн кимберлитовай туруупка арылынна» диэхтээххин. Онон бүтэр.

– Оттон ону Попугаева туох диэй? – сүрүн геолог Юркевич саараабыттыы ыйытта.

– Кинини кытта үһүөн кэпсэтэн, биһиги экиспэдииссийэбитигэр көһөрүн курдук, дьыаланы быһаарыахтаахпыт.

– Онно сөбүлэһиэ үһү дуо? Кини Ленинградтааҕы Киин партия геологын быһыытынан алмаастаах сири арыйдаҕа дии. Хайдах эрэ табыгаһа суох буолсу дуу, – Юркевич сэрэхэдийэрин биллэрдэ.

– Ону күһэйиэххэ наада, саас кэлээт да биһиэхэ сайабылыанньа суруйбутун курдук оҥоруохтаахпыт, задним числом. Өйдөнөр? – тойон тургутар быһыынан Юркевич диэки кытаанахтык көрүтэлээтэ. – Балаҕан ыйын бүтүүтэ полевиктар биэчэрдэрин тэрийиэхпит. Тастан ыалдьыттары кими да ыҥырыахпыт суоҕа, бэйэбит испитигэр эрэ ыытыллар тэрээһин буолуоҕа. Тоҕотун эттэххэ, кимберлитовай туруупка уонна баай бытархай алмаастаах сирдэр арыллыылара улахан кистэлэҥҥэ тутуллар суол буоларын быһыытынан, кистэлэҥҥэ тутуллуохтаах.

13

…1954 сыллаахха балаҕан ыйын бүтэһик күннэриттэн биирдэстэригэр Ньурбаҕа сүүсчэкэ киһилээх алмазниктар полевой сезону түмүктүүр мунньахтарыгар Лариса Попугаева бэйэтин өрө күүрүүлээх, киэҥ сэҥээриини ылбыт үөрүүлээх иһитиннэриитин оҥорор. «Экэнэмиичэскэй өттүнэн сүүһүнэн төгүл кыра ороскуоттаах, олох судургу пироповай съемка көмөтүнэн алмаастаах төрүт боруоданы – кимберлитовай туруупканы арыйыахха сөбүн биһиги иккиэйэх киһилээх кыракый этэрээппит көрдөрдө. Ол түмүгэр «Зарница» диэн алмаас үөскээн сытар сирэ арылынна», – диирин кытта саала иһэ ытыс тыаһынан өрө ньиргийэ түһэр.

– Биллэн турар, элбэх үлэ, сыра-сылба барбыта, мунуу-тэнии даҕаны ханна барыай. Холобур, биһиги үрэхпит сүрүн салаатын устун пиробу батыһан, уйаара-кэйээрэ биллибэт киэҥ маарга тиийэн кэтиллэн хаалбыппыт. Ханан да барар, тумнар сир суох, пироппут ыллыга сүтэн хаалла. Хайыахпытый, төттөрү баран үрэхпит салаатын батыстыбыт. Ол салаа пиробун батыһан балай да уһун сири барбыппыт кэннэ, уҥа өттүттэн кыра үрүйэ түһэр сиригэр тиийэн, салаа үрэхпитигэр пироп көстүбэт буолла. Оттон үрүйэни боруобалаан көрбүппүт, пироп баар. Онон үрүйэбитин батыстыбыт, онтукпут эмиэ кута маарга тиийэн иҥнэн хаалла. Пироппутун эмиэ сүтэрдибит.

Рабочайым Федор букатын санаата түһүөх курдук: «Хайдах буолабыт, эргиччи кута маар, пироппут сүттэ…» дии-дии икки илиитин быластаан баран, биир сиргэ эргичиҥниир.

Оттон мин хараҕым сүрүн үрэхпит уонна үрүйэ икки ардынааҕы тумус хайаҕа иҥнэр. Хайаны бэйэтин бэрэбиэркэлиэххэ наада диэн санаа кылам гынар. «Барыахха, Федюня» сорунуулаахтык ньирээйи маһы-оту барчалаан күөх муоҕу ортотунан батыччахтаан, харса суох хайа диэки хаамабын. «Хайда-ах, хайаҕа ыттабыт дуо?» Федор саҥата суох батыспахтаан иһэн, тохтоон илиитин нэлэҥнэппитэ. «Хайаҕа ыттабыт…»

Чаас курдугунан хайа үрдүгэр ыттыахпытыгар диэри, күн киирэн, халлааммыт хара былытынан сабыллан, хараҥарбытынан барбыта. «Уотта отун» диибин уонна сылайаммын сыгынах үрдүгэр олоро түһэн тулабын көрүнэбин.

Федор сыгынах иннигэр сытар известняк билиитэтин аттыгар муоҕу тиэрэн уот оттор. Ити икки ардыгар халлааммыт ардаан ибиирбитинэн барбыта. Нэһиилэ балааккабытын туруорунан чэй иһэн баран спальниктарбытыгар киирбиппит. Сарсыарда туран оттуллубут уот таһыгар, эмиэ сыгынахпар олорон атаҕым аннын көрбүтүм, арай улахан көһөҥө таас муннуга быган сытар. Өйдөөн көрбүтүм, кыһыл, хара минераллардаах күөхтүҥү чуоҕур өҥнөөх ийэ боруода – кимберлит илэ бэйэтинэн көһүннэҕэ ол, – Попугаева сиһилии кэпсээнин көхтөөх ытыс тыаһынан эҕэрдэлээбиттэрэ.

Салгыы олохтоох экиспэдииссийэ үлэһиттэрэ бэйэлэрин үлэлэрин, ситиһиилэрин туһунан кэпсээбиттэрэ. Наталья Кинд этэрээтэ Аччыгый Ботуобуйа хочотугар баай бытархай алмаастаах сири арыйбытын туһунан үөрүүлээх сураҕы иһитиннэрбитэ. Эмиэ оннук сири геолог Иван Галкин салаа үрэхтэн булбута биллибитэ. Өссө хас да киһи иһитиннэриитин кэнниттэн түмүк тылы экиспэдииссийэ сүрүн инженерэ Суматов ылбыта.

– Күндү табаарыстар, быйыл Амакинскай экиспэдииссийэ үтүөтүнэн Сэбиэскэй Сойууска бастакы кимберлитовай туруупка арыллыбытынан барыгытын эҕэрдэлиибин!

Саала ытыс тыаһынан ньиргийэ түспүтэ.

Суматов, дьоһумсуйа туттан туран, дорҕоонноохтук салгыы саҥарбыта:

– Лариса Анатольевна Попугаева, биһиги бюджеппыт суотугар тэрилинэн, аһынан-үөлүнэн хааччыллан, Далдын үрэх баһыгар сөмөлүөтүнэн бырахтарыллан, биһиги көрүүбүт-истиибит, сүбэбит көмөтүнэн «Зарница» диэн туруупканы арыйда.

Саала иһэ эмиэ ытыс тыаһынан хабылла түспүтэ. Попугаева бэйэтэ эмиэ дьон көҕөр кыттан ытыһын таһынан иһэн, үөрүүтэ ханнан, тохтоон хаалла.

«Хайдах-хайдах тылласта? Амакинскай экиспэдииссийэ үтүөтүнэн арылынна диэн өйдөбүлгэ ханарытан эттэ дуу? Хайдах? Оттон кинилэр сыччах министиэристибэ бирикээһин эрэ толорон тэрилинэн, бородууктанан хааччыйдахтара дии. Туох эрэ бөрүкүтэ суох дьыаланы толкуйдаабыттар быһыылаах. Бэйи, кэпсэтии кэнниттэн быһаарыстахха сатаныыһы». Сүрүн инженер салгыы саҥа бытархай алмаастаах сирдэр арыллыбыттарынан Наталья Кинд, Иван Галкин этэрээттэрин эҕэрдэлээн, саала иһэ утуу-субуу хаһыылаах-ыһыылаах, өр уҕараабат өрөгөйдөөх ытыс тыаһынан ньиргийэ олорбута. Суматов этэн бүтэрин аҕай кытта, экиспэдииссийэ начаалынньыга өрүһүспүттүү тута үөрүүлээх мунньах түмүктэммитин биллэрбитэ. Дьон үөрэн-көтөн суугунаһан тахсан иһэн, Попугаеваны ис сүрэхтэриттэн эҕэрдэлээн, утуу-субуу сылаас махтал тыл доҕуһуоллаах илии тутуһан, аалыҥнаһан бары көрүдүөргэ суулаһан тахсыбыттара. Манна даҕаны салгыы ааһан иһээччилэр эҕэрдэлээһиннэрэ, кууспаҕалаан, сыллаан-уураан ылыылара эбии элбээтэ. Лариса, били, президиумҥа тахсан быһаарсыах буолбута, букатын даҕаны умнууга хаалла. Чэ, сарсын кэлэ сылдьыам диэн бэйэтин уоскутунна.

Тута остолобуойга тахсан, ас-үөл эгэлгэтэ тардыллыбыт остуолларынан тарҕаһан дьиҥнээх полевиктар бырааһынньыктарыгар туох баар кыһалҕаны, ааспыт сезон эрэйин-муҥун барытын умнан, үөрүү-көтүү көрүн-нарын көҕүлүттэн туттулар.

Сарсыарда үлэ чааһа саҕаланыыта экиспэдииссийэ начаалынньыга Попугаеваны, бэйэтин санаатын хоту, эрдэ кабинетыгар ыҥыран ылла. Кабинет бигэ ыпсыылаах липпэ аанын тоҥсуйбутугар, бааҕынас сөҥ куолас тута киирэригэр эттэ.

Киирбитэ, балтыһахтыы тардыллыбыт кыһыл сукуна сабыылаах уһун остуол баһык уһугар генерал форматын кэтэн олорор экиспэдииссийэ муҥур тойоно, нөҥүө өттүгэр сүрүн инженер Суматов уонна сүрүн геолог Юркевич кэккэлэһэ олороллорун көрөн, дьиксинэ быһыытыйда.

– Үтүө сарсыарданан, – төһө да салыннар, иһиллэр гына дорҕоонноохтук дорооболоһоот, ыйан биэрбит олоппосторугар тиийэн, үһүөннэрин утары олорунан кэбистэ. Кэпсэтии хара ааныттан тыҥааһыннаахтык саҕаланна.

– Лариса Анатольевна, биллэн турар, эйигин улахан арыйыыгынан эҕэрдэлиибит, – улахан тойон этиитин, үһүөн тоҥхох гынан, эҕэрдэлииллэрин биллэрдилэр. – Ол гынан баран судаарыстыбаннай кистэлэҥи тутуспатаҕыҥ бэйэҕэр омсолоох өттүнэн дьайыан сөбүн этэрбитигэр тиийэбит.

Тойон, толкуйданар түгэн биэрэрдии, балай да тохтуу түстэ. Онтон, тоһоҕолоон этэрдии, хас биирдии тылын чуолкайдаан, дьиппиэнник салгыы саҥаран барда:

– Бастакытынан, Солоҕоҥҥо кэлээт, атын дьоҥҥо Арктика институтун геологическай партиятын үлэһиттэригэр кимберлитовай туруупканы арыйбытыҥ туһунан барытын аһаҕастык ыһа-тоҕо кэпсээн биэрбиккин. Иккиһинэн, аһаҕас тиэксинэн сир аайы ыраах үлэлиир бары партияларга, этэрээттэргэ Сэбиэскэй Сойууска маҥнайгынан арыллыбыт кимберлитовай туруупка туһунан уонна бары «пироповай съемка» ньыматынан кимберлитовай туруупканы көрдүүллэригэр сүбэлээн ыксаллаах радиограммалары ыыталаабыккын! Хатылыыбын, улахан кистэлэҥ иһитиннэриини эфиргэ аһаҕас тиэксинэн биэрбиккин! Өйдөөтүҥ дуо, хайдахтаах ыар буруйга тэҥнээх улахан алҕаһы оҥорбуккун?! Билигин Сэбиэскэй Сойууска баай алмаастаах сир көстүбүтүн туһунан аан дойду барыта билэн олордоҕо.

Начаалынньык ыар-дьиппиэн тыллара, төбөҕө тоһоҕону саайан эрэрдии, Попугаеваны олоппоһугар хараҕалаан кэбистилэр. Тутатына тугу да утары этэр кыаҕа суох, дөйөн олорбохтоото. Тойотторо даҕаны киниэхэ өйүгэр-санаатыгар эрэйдэнэ түһэригэр кыах биэрэрдии, саҥата суох ууну омурдубуттуу, ньимиһэн олордулар.

– Мин тугу гыныахтаах этибиний? – Попугаева иһиттэн нэһиилэ ыган таһаарда, сэрэхэдийбиттии үһүөннэрин эргиччи көрбөхтөөтө.

– Солоҕоҥҥо кэлээт да, биһиэхэ кодировкалаах телеграмма ыытыахтаах этиҥ уонна атыны тугу да ордук-хоһу тылласпакка, биһиги хоруйбутун күүтүөхтээҕиҥ, – сүрүн инженер хоччохой тылларынан судургу хоруйдаабыта.

– Ону мин хантан билиэмий, ханна да оннук быһаарыы баарын истэ да, билэ да иликпин.

– Арктика институтун геологтарын салалтата ону үчүгэйдик билэр. Кинилэри кытта кистээн кэпсэтиэхтээх этиҥ, – сүрүн геолог Юркевич кэм эйэ дэмнээх соҕустук сымнаҕастык эппитэ. – Ол эрэ кэнниттэн сүбэнэн кодированнай радиограмманы ыытыаҥ этэ.

Попугаева ытыахча буолан хараҕын уутун кистээн бүк түһэн саҥата суох олорбохтообута. Онтон утары олорооччулартан сүбэ, көмүскэл эрэйэрдии, аргыый ыйыппыта.

– Оччоҕо хайдах буолабын, тугу сүбэлиэххит этэй?

– Сөптөөх ыйытыы. Кистэлэҥ иһитиннэриини тарҕатыы ыар дьыала, кэлин тугунан чаалыйан тахсара биллибэт. Онон эйигин биһиги эрэ көмүскүүр кыахтаахпыт, өскөтүн биһиги экиспэдииссийэбитигэр көһөр буоллаххына, – начаалынньык, куолаһа сымнаан, арыый ньуолбардык хоруйдаата. – Ол инниттэн эн биһиги ааппытыгар бу саас сиргэ үлэлии барыаҥ иннинэ көһөрүҥ туһунан сайабылыанньа суруйан хаалларбыт курдук, докумуон оҥорон киллэрэриҥ наада.

– Ол аата хайдах? Эрдэ саас суруйбут курдук дуо?

– Оннук эрэ буоларыгар тиийэр.

– Хайдах оннук табыллыай? Мин Ленинградтааҕы институт Киин партиятын үлэһитэ буоллаҕым дии.

– Онтон көһүөххэ сөп буоллаҕа, хас биирдии киһи бэйэтин дьылҕатын бэйэтэ быһаарынар. Биһиги эйиэхэ үлэлииргэр бары усулуобуйаны барытын тэрийиэхпит. Алмааһы көрдөөһүн саҥа ньыматыгар кандидатскайы да суруйуоххун сөп, – тойон эрэннэриилээх тылларынан салгыы кимэн истэ. – Эн үлэлиир ньымаҥ улахан суолталааҕынан барыта кистэлэҥҥэ тутуллар, онон быһаарыныы ылыныаххар диэри спецотделга киириэҕэ. Бүгүҥҥү бэйэ икки ардыгар кэпсэтиибит бу кабинет иһиттэн ханна да тахсыа, тарҕаныа суохтаах. Гостиницаҕар тиийэҥҥин сынньан, толкуйдаа. Сарсын эмиэ бу кэмҥэ көрсүөхпүт.

Попугаева, гостиницатын хоһугар тиийээт, оронугар умса түһэн сытта. Нэһиилэ кыатанан кэлбит хараҕын уута икки иэдэһинэн сарт түстэ. Хаһан да санаан көрбөтөх, күүппэтэх өттүттэн күөмчүлээһиҥҥэ түбэстэҕэ. Күүс өттүнэн күһэйэн бэйэлэрин экиспэдииссийэлэригэр көһөрө сатыыллар. Тоҕо? Ордук санааһынтан дуо? Ол аата «Зарницаны» кинилэрдээҕэр урут арыйбыта төрүөт буоллаҕа. Бу санаан көрдөҕүнэ, кырдьык, ити үлүгэрдээх тыһыынчанан киһилээх, улахан кыахтаах сүүһүнэн ахсааннаах эҥин-эгэлгэ оборудованиелаах, аппараттардаах, прибордардаах баай экиспэдииссийэ баччааҥҥа диэри биир даҕаны алмаас үөскээбит төрүт сирин арыйа илик. Оттон кини Федюнятынаан иккиэйэх бэйэлэрэ арыйдахтара. Чахчы соһумар түгэн. Тоҕо оннугун быһаарар уустуга суох, экиспэдииссийэ олус былыргылыы, ыстарааталлартан ырааҕа суох ньыманан үлэлиир. Наука арыйыыларын, саҥа ньымалары туһаныы суох. Сезон устата хас эмэ уонунан партия, этэрээт дьоно туоннанан кураанах кумаҕы илиинэн сууйан, «баҕар, көстүө» диэн сыра-сылба бөҕөнү көрсөллөр. Аҕыйах кристалы буллахтарына үөрүү бөҕө буолаллар. Оттон кинилэр профессор Александр Кухаренко, кини кэргэнэ, Ленинградтааҕы Киин партия начаалынньыга Наталья Сарсадских айбыт саҥа ньымаларынан «пироповай съемка» көмөтүнэн оробуочайынаан иккиэйэҕин эрэ «Зарницаны» арыйдахтара.

Манна сытар эбит, үлэ ньымаларын сирдээх-халлаан курдук сүрүн уратылаһыылара. Бэйэтэ даҕаны ону бэҕэһээҥҥи үөрүүлээх мунньахха тыл этэригэр ордук чорботон бэлиэтээбитэ, ол буолбут эбит экиспэдииссийэ тойотторун ордук санааһыннарын сүрүн төрүөтэ. Кини улахан ситиһиитигэр күнүүлээн ол иһин бу кинини күһэйэн сордоон эрэллэр эбит. Сарсыҥҥы кэпсэтиигэ хайдах туттуохха-хаптыахха буолла? Ханныгын да иһин бэринэр табыллыбат. Түргэнник Наталья Николаевнаҕа биллэриэххэ, телеграмма ыыта охсуохха. Тураат сирэйин-хараҕын көрүнэ, бэрээдэктэнэ түһээт почтаҕа тиийэн «Кэлиҥ. Көмөлөһүҥ. Кыһалҕаҕа түбэстим» диэн телеграмма оҕуста. Онтон ордук сиһилии суруйара көҥүллэммэтин, уорбалаан ыытыахтара суоҕа диэн санааттан туттуммута.

Сарсыныгар эмиэ үлэ чааһа саҕаланыытыгар тиийбитэ, тойотторо күүтэн олороллор эбит.

– Хайа, туох сонун санаалаах кэллиҥ, кэпсэтиибитин туохтан саҕалыыбыт? – тойон, туох да буолбатаҕыныы, ньуолбардык ыйытта.

– Мин Ленинградтааҕы научнай-чинчийэр институт Киин партиятын геологабын, онон кинилэртэн көҥүлэ суох көһөр быраабым да, санаам даҕаны суох, – Попугаева холкутук, чуолкайдык эппитэ.

– Институккуттан көҥүл хаһан баҕарар баар буолуо, бэйэҥ көһөргө баҕаҥ эрэ наада.

– Эттим дии, оннук санаам суох.

– Оччоҕо кэпсэтиибит атын хайысханан барарыгар тиийэр, – начаалынньык куолаһа тыҥаан ылла.

– Эн кистэлэҥ иһитиннэриини аһаҕас тексинэн ыыппыккын спецотдел билэн олорор, холуобунай дьыала тэриллэрин, эйигин көмүскээн, биһиги тутан олоробут. Ону өйдүүгүн дуо? Саҥата суох тыҥааһыннаах мүнүүтэ кэнниттэн тойон кимиэллээхтик салгыы этэн барда.

– Өйдөөбөт буоллаххына, биһиги эйигин көмүскүүр кыахпыт суох. Оччоҕо мантан антах КГБ уорганнарын кытта бэйэҥ кэпсэтэргэр тиийэҕин. Кинилэр, биһиги курдук, ньээҥкэлэһэ барыахтара суоҕа. Арба даҕаны, аҕаҥ 1937 сыллаахха туох дьылҕаламмытын биһиги эмиэ билэбит.

Попугаева аҕата Анатолий Гринцевич, партия Сочи куораттааҕы кэмитиэтин бастакы сэкирэтээринэн үлэлии олорон, 1937 сыллаахха репрессийэлэнэн ытыллыбыта. 1953 сыллаахха кулун тутар 5 күнүгэр Сталин өлбүтэ да, дьыалата уларыйбакка, уруккутунан дьайа турар кэмэ этэ.

– Бу – шантаж! Эһиги тоҕо миигин бэйэҕит экиспэдииссийэҕитигэр көһөрө сатыыргытын мин билэбин, – Лариса, төһө да тулуйа сатаатар, хараҕын уутун кыамматаҕа.

– Итиччэтигэр аны биһиги билиэхпитин баҕарабыт, эн, норуот өстөөҕүн кыыһа, алмаас промышленноһын курдук кистэлэҥнээх үлэҕэ тоҕо, туох сыалтан киирбиккиний? – горняктарга, геологтарга урукку байыаннай форманы кэтэллэрэ төһө да көҥүллэммэт кэмэ буоллар, генерал форматын устубакка кэтэ сылдьар муҥур тойон күтүр улахан сутуругунан остуолун охсон ньиргиппитигэр, ласпаҕар түгэхтээх чэрэниилэ иһитэ, пресс-папье, уулаах графин өрө эккирэһэ түспүттэрэ. – Ол да иһин, улахан кистэлэҥнээх иһитиннэриини соруйан аһаҕас тексинэн аан дойду билиитигэр тарҕаппыккын. Бу иһин анал органнарга эппиэттиэҥ!

Попугаева кутталыттан дьигиһийэ түспүтэ, сирэйин икки илиитинэн саба туттубутунан, кабинеттан сүүрэн тахсыбыта. Хоһугар хайдах кэлбитин өйдөөбөккө, сыттыгар умса түһээт, уйа-хайа суох ытыы сыппыта. Дьолго хоһугар соҕотох буолан, хата, ким да көрбөтөҕө.

Хайдах буолуох бэйэтэй, иэдээн да буолар эбит, аны аҕатынан киирэн, сүрэҕин хайытан эрэллэр. Ким көмүскүүр кинини, сүбэ-ама биэриэх ким баарый? Саатар, бу уодаһыннаах кыһарыйыыны кимиэхэ эмэ кэпсиирэ, сүбэ, көмө көрдүүрэ даҕаны кыаллыбат. Кистэлэҥ кэпсэтиини кимиэхэ эмэ иһитиннэрэрэ, биллэрэрэ булгуччу бобуулаах. Наталья Николаевна кэлэ охсоро буоллар, кини эрэ кэлэн быыһыан сөп. Тугу гыныахха, туох быһаарыныыны ылыахха? Экиспэдииссийэҕэ көһөрө хайдах да табыллыбат, институтун, коллегаларын, начальнигын Наталья Николаевнаны таҥнаран биэриэ дуо? Оччоҕо хайдах буолар, арай куотуохха дуо? Москваҕа көтөн хаалыахха. Онтон атын мантан төлөрүйэр кыаҕа суох. Бэйи, гостиница администрациятыттан баран Москва рейсин ыйытыахха.

Сыппахтыы түһээт, туран саппаҕырбыт сирэйин-хараҕын сиэркилэҕэ көрүнэн, бэйэтин бэрээдэктэнэ түстэ. Көрүдүөр уһугуттан аан хоско тиийэн иһирдьэ киирбитэ, оруобуна үлэспит курдук, администратор дьахтар киниэхэ соторутааҕыта аҕай Ленинградтан кэлбит телеграмманы туттарбыта. Сонно арыйан аахпыта «Суһаллык кэлэ оҕус» диэн начальнига Наталья Сарсадских ыыппыт. Ити аата кэлбэт буолбут, куотуохха, бара охсуохха диэн биир бигэ санааҕа кэлбитэ. Администратортан билбитэ, Москватааҕы рейс өйүүҥҥүгэ баар эбит.

– Оччоҕо, баһаалыста, икки билиэти биһиэхэ сакаастаа эрэ.

– Сөп, бэйэҕэр уонна иккис киһиҥ кимий? – администратор, саас ортолоох элэккэй көрүҥнээх дьахтар, хап-сабар остуолун дьааһыгыттан туох эрэ испииһэгин таһааран, өрө-таҥнары сыымайдаан көрдө. – Тоҕо эрэ эн аатыҥ суох ээ.

– Ити туох испииһэгэй? – Попугаева соһуйбуттуу ыйытта.

– Бу Ньурбаттан көтүөхтээх геологтар испииһэктэрэ. Эйигин, арааһа, алҕаска көтүтэн кэбиспиттэр быһыылаах, баһаалыста, ону баран бэйэҥ чуолкайдас.

Попугаева сүрэҕэ мөҕүл гынан ылла. Ама, кинини мантан ыыппат гына санаммыттара буолуо дуо?

– Мин маннааҕы экиспэдииссийэ үлэһитэ буолбатахпын ээ, Ленинградтааҕы институт Киин партиятын геологабын.

– Да, ону мин билэбин. Ол гынан баран манна быһаарыылаах, атын тэрилтэлэртэн инженернэйтехническэй үлэһиттэр Амакинскай экиспэдииссийэ начальнигыттан көҥүллээх эрэ көтөллөр диэн.

Сэрэйбит сэрэх, кини барарын-кэлэрин кытта хааччахтаабыттар, Лариса сүрэҕин туттубутунан саҥата суох прилавокка умса түһэн турбахтаата.

– Иккис киһиҥ оробуочайыҥ дуо, кини ИТР ахсааныгар киирбэт, барыан сөп, – Попугаева улахан санааҕа ылларбытын көрөн, администратор аргыый уоскутардыы эттэ. – Пааспарын илдьэ кэллин.

Дьахтартан телефонун көҥүллэтэн «Дом полевиков» эрийэн, Федоры пааспарын илдьэ сибилигин кэлэ сылдьарыгар эттэ.

– Ой, Федюня, – соҕотох чугас киһитэ, оробуочайа Федор Беликов киирэн кэлбитигэр, Лариса кини санныгар умса түһэн, оҕолуу уйа-хайа суох ытаан барда. – Миигин манна соҕотохтуу хаайан сор хааммын сордоон эрэллэр, ким да өйүүр, көмүскэһэр киһим суох.

Федор, өмүттэн хаалан, туох да диэн булбакка, ытаан санна ибигирии турар дьахтары оҕо курдук төбөтүттэн, санныттан имэрийэ турда. Үс хонуктааҕыта Ньурбаҕа кэлиэхтэриттэн ыла көрсүһэ иликтэрэ.

– Лариса, свет батьковна, туох буолла? – Федор куруук дуоспуруннаахтык тутта сылдьар, бэйэтигэр ирдэбиллээх, дьэбир, кытаанах характердаах начаалынньыгын билбэтэ. Икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолуор диэри ытаабыт, кыламаннарын хара кырааската суураллан, икки иэдэһинэн таҥнары саккыраабыт, сэниэтэ эстибит нукаай курдук дьахтары аргыый өйөөн, оронугар илдьэн олорто. – Кимнээх эйигин маннык кэбилээтилэр?

– Ой, Федюня, ыйытыма даҕаны, кырыктаах куһаҕан дьон сордууллар, өссө төһө өр муҥнууллара биллибэт, – Попугаева арыый бэйэ бодотун тардынан, сотторунан сирэйин-хараҕын сотунна. – Эн сип-сибилигин бараҥҥын өйүүҥҥүгэ билиэккин ылан кэбис. Миигин Ньурбаттан ханна да хамнаппаттар, дьиэ хаайыытыгар олоробун. Амакинскай экиспэдииссийэҕэ көһөрө сатыыллар, күүстэринэн. Ону, тиийээт да, тутатына Наталья Николаевнаҕа кэпсээн биэр, кэлэ оҕустун манна. Миигин соҕотохтуу тутан сиэри гыннылар.

Федор ситэ-хото өйдөөбөккө, чопчулаан ыйытта:

– Туох үлүгэрэй ол, тоҕо кинилэргэ көһүөхтээххиний?

– Ордук санаан, Федюня, эн биһиги кыайыыбытыгар күнүүлээн дьаабыланаллар. Кинилэр улахан сүүһүнэн киһилээх экиспэдииссийэлэрэ баччааҥҥа диэри биир да кимберлиттээх сири арыйа илик, оттон эн биһикки кинилэр иннилэринэ арыйдахпыт.

– Аата дьиибэтин, онно биһиги туохпут буруйай?..

– Этэбин дии, саакка-суукка киирбиттэрин сабынаары миигин бэйэлэригэр көһөрө сатыыллар.

– Аа-а, дьэ буолар да эбит. Сөбүлэммэт киһини хара күүстэринэн күһэйэллэрэ диэн.

– Миигин манна араастаан шантажтыыллар, тулуйарбыттан аастым.

– Өйдөөтүм, тиийээт да быһаччы Наталья Николаевнаҕа киирэн барытын кэпсиэм. Оттон эн кытаат, туруулаһа сатаа, – Федор, начаалынньыгын өссө төгүл төбөтүттэн имэрийэн уоскута түһээт, хап-сабар тахсан барда.

Федор барбытын кэннэ Попугаева арыый уоскуйа, кэҥии быһыытыйан, Наталья Сарсадских аатыгар сурук суруйда. Киэһэ хойут хараҥарбытын кэннэ, уулуссаҕа кэлии-барыы аҕыйаатаҕына тахсан, почта дьааһыгар түһэриэ. Федюнянан ыытыаҕын, баҕар, аэропорка дьэҥдьийэн буллахтарына, аны кинини ыытыахтара суоҕа диэн дьаархаммыта. Почтанан баҕар этэҥҥэ тиийиэҕэ, иллэрээ күннээҕи телеграмматын Наталья Николаевна тутан, бүгүн эппиэтэ кэллэҕэ.

Сарсыныгар кэпсэтиигэ муҥур тойон уонна Юркевич бааллара, Суматов тоҕо эрэ көстүбэт этэ.

– Лариса Анатольевна, эн тоҕо өсөһө сатыыгын, тэрилтэттэн тэрилтэҕэ көһүү ханнык баҕарар кэмҥэ өрүттэр интэриэстэрин туһатыгар сиэрдээх быһыынан ааҕыллар, – бу сырыыга кэпсэтиини арыый сымнаҕас соҕустук сүрүн геолог Юркевич саҕалаата.

– Сөпкө этэҕин, өскөтүн өрүттэр икки өттүлэриттэн хардарыта сөбүлэһии баар буоллаҕына, – Попугаева сүрүн геолог этиитин салгыырдыы холкутук хардарда. – Оттон мин онно сөбүлэҥмин биэрбэтим үрдүнэн эһиги күүс өттүнэн кыһарыйаргытын мин сиэрэ суох быһыынан ааҕарбын тоҕо ылыммаккыт?

– Тоҕотун эттэххэ, эн оробуочайгынаан биһиги бюджеппыт харчытыгар тэриллэн үлэлээбиккит. Туох барыта төлөбүрдээх буоларын, ама, өйдөөбөт аатырдаххыный.

– Оттон ол харчыны эһиги министиэристибэ сорудаҕынан биэрбиккит, ону кинилэри кытта быһаарсыахтаах этигит буоллаҕа.

– Быһаарсыбыппыт. Министиэристибэ бэрэстэбиитэлэ Александр Петрович Буров бэйэтинэн кэлэ сылдьар, үнүр алмазниктар сүбэ мунньахтарыгар кыттыыны ылбытын бэйэҥ да көрбүтүҥ-истибитиҥ буолуо, – экиспэдииссийэ генерал тойоно тэһийбэтэхтии ытыһынан тыастаахтык остуолу тап гыннарбытыгар, Попугаева соһуйан ходьох гына түстэ. – Наадыйар буоллаххына, бэйэтин көрсүөххүн сөп, бүгүн Аччыгый Ботуобуйа базатыттан кэлэр.

– Баһыыба, хата, кырдьык, көрүстэхпинэ сатаныыһы.

Балай да уһуннук ылбат-биэрбэт икки ардынан дьирээлэһии кэнниттэн, Попугаеваны ыыттылар.

Эбиэт кэнниттэн Попугаева Буров гостиницатын нүөмэригэр тиийэн, эрэх-турах санаалаах аанын тоҥсуйбутугар (хата, баар эбит) сөҥ куолас киирэригэр эттэ.

Киирбитэ, министиэристибэ сүрүн алмазнига Буров Ньурба райкомун сэкирэтээрин кытта бииргэ олороллор эбит.

– Александр Петрович, мин Ньурбаттан кыайан барбакка хаайтардым, – Попугаева, дорооболоһоот, тута кыһалҕатын эттэ. – Миигин манна күүстэринэн тутан олороллор.

– Кимнээх ол? – Буров, истэ илик дьыалата буолан, соһуйбучча ыйытта.

– Амакинскай экиспэдииссийэ салалтата миигин күһэйэн туран кинилэргэ быһаас көспүтүм туһунан сайабылыанньа суруйарбар модьуйар, – Попугаева көмөҕө эрэл кыымын саҕыахтыы, өрүсүһэн үөскээбит быһыыны-майгыны түөрэ ытыска ууран биэрдэ. – Ону мин сөбүлэспэтим иһин араастаан шантажтаан өйбүттэн таһаараары гыннылар. Сөбүлэҥмин биэрэн сайабылыанньа суруйа иликпинэ, бу дойдуттан ыытыа суох буолаллар. Александр Петрович, баһаалыста көмөлөс, миигин бэйэҕин кытта илдьэ бар.

Буров, барытын саҥата суох истэн баран, иҥиэттэн кэбистэ.

– Тоҕо көһөрө сатыылларый?

– Саас «хонууга» биһиги бюджеппыт суотугар тэриллэн барбыккыт, сайын инспекторскай бэрэбиэркэҕэ биһиги тиийэн ханнык хайысханан көрдөөһүн үлэтин ыытаргытын ыйан биэрбиппит диэн, кимберлитовай боруоданы арыйыы аата-суола кинилэргэ тиксэрин ситиһээри, ол иһин миигин бэйэлэригэр көһөрө сатыыллар.

– Ол хайдах табыллыай? Эн Ленинградтааҕы экиспэдииссийэ үлэһитэ буоллаҕыҥ дии.

– Оннугун билэ-билэлэр, төрүт боруода баайдаах сирин арыйыыбытын былдьаары миигин ыыппакка араастаан күһэйэн эрэйдээтилэр. Дьиҥинэн, эһиги министиэристибэҕит дьаһалынан биһигини үбүлээтэхтэрэ дии. Онно мин тугум сыһыанын иһин эрэйдииллэрий?

– Сөп, мин кэпсэтиэм, киэһэ кэлэ сылдьаар.

– Баһыыба, Александр Петрович, – Попугаева дьыалатын быһааттарбыт саҕа буолан үөрэн махтанна, онтон райком сэкирэтээрин диэки хайыһан: – Баһаалыста, эн эмиэ бу быһыыны-майгыны Семен Захаровичка тиэрдэргэр көрдөһөбүн, – диэтэ.

Попугаева киэһэ эрэл кыымнаах Буровка кэлбитэ, киһитин кэри-куру соҕус көрүҥэ туох да үтүөнү эрэннэрбэтин сэрэйээт, курус гына түстэ.

– Дьыалаҥ ыарахан, судаарыстыбаннай кистэлэҥ иһитиннэриини эфиргэ аһаҕас тексинэн тарҕаппыккын. Иккиһинэн, Арктика геологтарыгар кимберлитовай боруодалаах образецтаргын көрдөрбүккүн, – Буров эмиэ «Амакинка» муҥур тойонун тыйыс тылларынан Лариса киниэхэ эрэҥкэдийбит эрэлин бүтэһиктээхтик саба саҥаран кэбистэ.

Үүтэ-аана букатыннаахтык бүөлэммит дьахтар муҥнаах харыһыйтарара эрэ хараҕын уута эмиэ икки кыламанын хара кырааскатынан харыыта суох халыйа түстэ.

– Чиэһинэйбин этэбин, мин ону билбэтэҕим. Чиэһинэй сэбиэскэй дьоҥҥо көнөтүнэн биллэрбитим, образецтарбын көрдөрбүтүм, – ытамньыйбыт куолаһынан бопторо-бопторо нэһиилэ саҥаран сыҥсыйда.

– Эрэйиҥ төрдө итиннэ сытар, институтуҥ салалтата хара ааныттан эйигин сэрэппэтэх. Экиспэдииссийэ бюджетыттан тэрээһиҥҥит боппуруоһун быһаарыстым, оттон судаарыстыбаннай кистэлэҥ боппуруоһугар мин орооһор кыаҕым суох.

Дьиҥинэн, үгүс билсиилээх-көрсүүлээх маннааҕы экиспэдииссийэ муҥур тойоно ССРС геологияҕа миниистирин чугас аймаҕа – биллэҕэ буоларын Буров билэрэ, онон да буоллаҕа, кини суолугар туора турартан тардыммыта чуолкай.

Буровы кытта көрсүһүүттэн Попугаева букатын иэдэйэн кэлбитэ. Тиһэх эрэлэ, дойду сүрүн алмаасчытынан аатырбыт, геологтар бары ытыктыыр, киэн туттар киһилэрэ, Сэбиэскэй Сойууска алмаас бастакы төрүт боруодатын – кимберлит туруупкатын арыйбыт биир идэлээҕин кэм өйүө, көмүскүө дии санаабыта, ханна баарый, бэйэтинэн маннааҕы муҥур тойону өйөөн, көмүскэлэ суох соҕотох дьахтар эрэйин эбии дириҥэттэҕэ. Буровтан тахсаат кыһыытын-абатын кыаммакка, маккыраччы ытаан, бэйэтин нүөмэрин нэһиилэ булла. Аһыыр диэни умнан, бэл, таҥаһын да устубакка оронугар умса түһэн, икки хараҕа дьолточчу иһиэр, сыттыга курдаттыы илийиэр диэри түүнү быһа ытаан таҕыста. Сарсыарданан эрэ кыратык утуйан ылла. Тойотторугар барбата, анарааҥҥылар даҕаны ыҥырбатылар, тыын ыла, эрэйдэнэ, толкуйдуу түстүн диэтэхтэрэ. Оо дьэ, дьон сиэмэҕэ, аһыныгаһа суоҕа сүрдээх да буолар эбит, ордук санааһын, ымсыы кырыга дьону кэрээннэриттэн таһаарара диэн тоҕо сүрэй. Үүт-аан барыта бүөлэннэ, аны ким да, хантан да кэлэн көмүскүүр, быыһыыр кыаҕа суох. Баҕар, телеграмматын кэнниттэн тутатына партиятын начаалынньыга Наталья Сарсадских кэлиэ дии санаабыта, кэлбэтэ.

Федюнята сарсын этэҥҥэ көтөн тиийэ охсоро буоллар, ол кэнниттэн, баҕар, туох эмэ хамсааһын тахсыа эбитэ дуу. Бэҕэһээ Федор киниттэн тахсан барарын кытта Наталья Николаевна аатыгар кэлэ охсон институппут, Киин партия чиэһин иккиэн көмүскүөх диэн элэ-была тылын барытын этэн туран, сурук суруйан киэһэ почта дьааһыгар илдьэн түһэрбитэ, этэҥҥэ тиийэр ини. Кэллэр, кэм иккиэ буолан бэриниэ суох этилэр.

Сарсыарда төбөтө ыалдьан уһугунна. Икки чабырҕайын хам тутан, ханна да хамнаппат гына ыга ылан кэбистэ. Бу сэрии кэмиттэн булбут ыарыыта. Дьиэ кырыыһатын үрдүгэр турар зенитнэй артиллерия хамандыырын солбуйааччыта этэ. Кыһын тымныы баҕайы күннэргэ кырыыһаттан түспэккэ өстөөх сөмөлүөттэрин кэтээн ытыалааһыҥҥа төбөтүн тымныппыта ааһан биэрбэккэ, кэлин ааспат ыарыыга кубулуйбута. Сэрии кэмигэр расчетун хамандыыра бомбалааһыҥҥа өлбүтүн кэннэ кинини солбуйан расчет хамандыырынан сылдьыбыта. Кыайыыны младшай сержант званиелаах түмүктээбитэ.

Үлэ чааһын саҕаланыыта тойотторо кэлэригэр ыҥырдылар. Төбөтө төһө да ыарыйдар барарыгар тиийдэ.

– Хайа, Буровы кытта тоҕо барсыбатыҥ? Биһигини күһэйэллэр диэн үҥсүбүккүн, оттон бэйэҥ суаарыстыбаннай кистэлэҥи атын дьоҥҥо кэпсээбиккин, кимберлит боруодатын көрдөрбүтүҥ туһунан эппэтэххин. Александр Петрович биһигиттэн истэн соһуйда, – кэпсэтиини муҥур тойон бэйэтинэн саҕалаата. Кини Буровка Попугаева судаарыстыбаҕа кистэлэҥнээх иһитиннэриини «хонууттан» тахсаат да, бастакы көрсүбүт дьонугар ыһа-тоҕо кэпсээбитин, эфиргэ аһаҕас тиэксинэн сир аайы пироповай съемканы туһуналларыгар ыҥыран радиограммалары ыыппытын сүрдээн-кэптээн кэпсээбитин анарааҥҥыта кырдьык соһуйа истибитэ. Кини геология миниистирин биллэҕэ буоларын Буров билэринэн туһанан, кимтэн да толлубатын, тутулуга суоҕун биллэрэн, бэйэтин санаатын, Сойууска бастакы кимберлитовай туруупка арыллыбытыгар бэйэтин экиспэдииссийэтэ быһаччы интэриэстээҕин кистээбэккэ быһаччы эппитэ. Онуоха Буров туох да диэн хардарбатаҕа. Онон туһанан, билигин ким да көмүскэлэ, өйөбүлэ суох соҕотох хаалбыт дьахтары хайа баҕарар самнаран, күһэйэн сайабылыанньа суруйтарарыгар бүк эрэллээҕэ.

– Эн Ленинградка Наталья Сарсадских аатыгар ыыппыт суруккун спецотделлар почтаттан быһа тутан ылбыттара. Оробуочайыҥ Федор Беликов чиэһинэй киһи, хата, эйигиттэн туох да сибидиэнньэни ылбатах буолан, бу сарсыарда дойдутугар көппүтэ, онтон атын туох эмэ кистэлэҥи ыыппытыҥ буоллар, кини эмиэ хаалан эппиэккэ тардыллыахтаах этэ. Онон кини туһугар харыстабыллаахтык сыһыаннаспытыҥ хайҕаллаах суол, – генерал тойон чиҥ-чаҥ куолаһынан хас биирдии салыннарыылаах ыар, нүһэр тылларынан бытааннык сыыйан саҥарда.

Попугаева тугу да утары этэр кыаҕа суох, икки илиитинэн сирэйин саба туттубутунан остуолга умса түһэн, саҥата суох ытаан дьигиҥнии олордо.

Тойон туох эмэ хоруйу истээри чочумча кэтэһэ түспүтүгэр кабинет иһигэр иһиллээбит курдук ыар, дьулаан чуумпу бүрүүкээтэ. Бэл, сүрүн геолог Юркевич, итиинэн суоһаабыт иһийбит тыҥааһыны тулуйбатахтыы, умса нөрүйэн платогунан сүүһүн, чанчыктарын соттумахтаата.

– Ити аата кэпсэтиэххин баҕарбаккын, – муҥур тойон тугунан да утарылаһар кыаҕа суох буолбут сиэртибэтин букатыннаахтык саба баттыырдыы, туох да харысхала суох, оччотооҕу кэм силиэстийэтин суоһар хабыр тылларынан, тутуу былдьаспыттыы, харса суох кутан-симэн барда. – Итиччэ тигэр эйигин атаахтата, ааттаһа барыллыбат, сарсыҥҥыттан ыла спецотдел силиэдэбэтэлэ атыннык кэпсэтиэҕэ. Дойдугар ыытыахтааҕар атын сиргэ утаарыахтара, аҕаҥ суолун солуоҥ, кыра кыыскын, кэргэҥҥин көрүөҥ суоҕа, оччоҕо билиэҥ биһиги үтүө сүбэбитин ылымматаххын. Ону хойутаан кэмсиниэҥ, өссө алмааһы кистээбиккин…

Попугаева оройугар сааллар ыар тыыннаах тыллар уодаһыннарын истэр-истибэт икки ардынан, икки чабырҕайын чыбырҕаччы кэйиэлиир сытыы ыарыыта өрө көбөн, били фроннааҕы ыарыыта киирэн эрэрин сэрэйэн, туох баар күүһүн ону аһарынарга ууран, сымыһаҕын хаан оҕуолуор диэри быһа ытыран, икки илиитинэн төбөтүн хам туттубутунан дьигиһийэ олорон, олоппоһуттан сууллан түстэ.

Юркевич ойон туран, өйүн сүтэрбит дьахтары көтөҕөн ылан, дьыбааҥҥа сытыарда. Начаалынньык, уутугар-хаарыгар киирэн, суоһарар саҥнаах сата салаҥ тыллара уоста илигинэ, туох эрэ сууллар тыаһыттан соһуйа быһыытыйан, айаҕын аппытынан тохтоон хаалла.

– Өссө бу туохпутуй? – кэмниэ кэнэҕэс, дьахтар кубулунан оҕуннаҕа дии санаан, өс саҕа буолан ордоотоото.

– Өйүн сүтэрдэ, пульса суох, – Юркевич ыксаабыт быһыынан хардарда. – Балыыһаҕа илдьэ охсуохха наада. Тойон, туох буолбутун, дьэ, өйдөөн, ыксалынан суоппарын ыҥыра оҕуста.

Попугаева балыыһаҕа икки нэдиэлэттэн ордук сытан таҕыста. Гипертония уустук көрүҥэ, хааныҥ баттааһына наһаа үрдүк, олох ыгылыйбакка сырыт диэн сэрэтэн таһаардылар. «Оннук усулуобуйа миэхэ көрүллүбэт, күн сарсын ыҥыран дибдийдэхтэринэ, ньиэрбинэйдээбэт буолуом баара дуо» диэн Попугаева иһигэр курутуйа санаата. Ол эрээри кинини ыҥырбатылар, арааһа, быраастан туруга хайдаҕын ыйыталаһан билбиттэр быһыылааҕа. Чахчыта да оннук этэ. Өссө сэрии кэмиттэн олохсуйан хаалбыт ыарыыта өрө көбөн, ол үрдүгэр олус ньиэрбинэйдээн өйүн сүтэрбитин билэн баран, бэйэбитигэр охсуулаах буолсу диэн дьаарханан, син биир ханна да барар сирэ суоҕунан, аны салгыы доппуруостаабакка, күһэйбэккэ, төһө уһун кэм барарын кэрэйбэккэ бэйэтэ бэринэрин кэтэһиэххэ, күүтүөххэ наада диэн түмүккэ кэлбиттэрэ.

Лариса даҕаны ону сэрэйбитэ. Саатар эрэ, онуоха-маныаха диэри кэм күргүйдүүллэрэ, дибдийэллэрэ тохтуо. Баҕар, Ленинградтан туох эмэ көмө-өйөбүл оҥоһуллуо, начаалынньыга Наталья Николаевна кэлиэн сөп этэ да, баччааҥҥа диэри биллибэтэ дии, саатар сурук, телеграмма суох. Федор тиийэн, балаһыанньаны сиһилии кэпсээбитигэр кини саарбахтаабат. Оччоҕо тоҕо туох да биллибэтий? Институт, Киин партия Сойууска бастакынан алмаастаах кимберлитовай туруупканы – улахан арыйыыны оҥорбут бэйэлэрин үлэһиттэригэр интэриэстээх буолуох, кинини көмүскүөхтээх этилэр буоллаҕа. Тоҕо кыһаллыбаттарый? Бастатан туран бу улахан арыйыы институт тус интэриэһэ, кини киэн туттуута буолуохтааҕа дии. Дьэ, дьиибэ. Арааһа, Буров тиийэн, миигин судаарыстыба кистэлэҥин тутуспатах диэн сүрдээн-кэптээн кэпсээбит буоллаҕа. Онтон дьаарханан, тугу да биллэрбэт, балаһыанньаттан бэйэтэ таҕыстын диэтэхтэрэ. Дьэ муҥ, сор да буолар эбит. Хайыах бэйэтэй. Саатар ханна да барар-кэлэр, суруйсар, кэпсэтэр да бырааба суох, дьиэ хаайыытыгар олорор. Төһө өр маннык олоруой? Биир, икки ый. Онтон антах хайдах буолар? Оҕотун, кэргэнин наһаа да аҕынна, хаһааҥҥа диэри кинилэри көрбөккө манна хаайыллан олорор?

Итинник иэрэҥ-саараҥ санаалаах өссө ыйтан ордук кэм Ньурба иһиттэн ханна да барара-кэлэрэ көҥүллэммэт, бэл, суруйсар, дьону кытта кэпсэтэр да бырааба суох, киһи аатыттан ааһан, олорор хоһугар санаа иччитэ эрэ буолан, сыта-олоро сатаата. Кинини ордук начаалынньыга Наталья Николаевнаҕа ыыппыт суругун туппуттара наһаа салыннарда.

Итинэн буоллаҕына, хаһан баҕарар хаайыахтарын сөп. Аҕаҥ суолун солуоҥ диэн суоһурҕаналлар, ону санаатаҕына, кутталыттан хайдах да буолуон билбэт, наар ханна эрэ ыраах куотуон баҕарар. Аҕатын суруйсар, кэпсэтэр бырааба суох уон сылга хаайыыга ыыппыттарыгар, ийэтэ кинини, ону-маны өйдүүр уон түөртээх кыыһы илдьэ ыраах Ленинградка куотаннар, онон быыһаммыттара. Билигин эмиэ үкчү оннук быһыыга-майгыга түбэһэн олорор.

Попугаева, кутталлаах быһыыга түбэспититтэн этин сааһа аһыллан тымныйарга дылы буолан, ис-иһиттэн дьигиһийэн эмиэ уйа-хайа суох ытаан барда. Үнүр начаалынньык тойон «аныгы сырыыга спецотдел силиэдэбэтэлэ кэпсэтиэ» диэн суоһурҕанан көбүөлээбитэ, өссө алмааһы кистээһиҥҥэ туох эрэ диэн уорбалаан эрдэҕинэ өйүн сүтэрбитэ. Кырдьык, ама, хаайыахтара дуо?.. Оо дьэ, сор да буолар эбит… Ама, аҕам кэбин кэтэрдиэхтэрэ дуо?.. Оччоҕо этэрин курдук, кыысчаанын сыыһын, кэргэнин букатын көрбөтүгэр тиийэр. Хайыах баҕайыный, суол-иис барыта бүөлэннэ. Саатар, саамай эрэнэр, дурда-хахха буолуохтаах үлэлиир институтун дьоно, дьүөгэтин курдук туттубут партиятын начаалынньыга Наталья Николаевна Сарсадских өйөөбөтүлэр, көмүскээбэтилэр, сир-халлаан икки ардыгар хааллардылар. Санаа-оноо, ньиэрбэ хаата буолан бүттэ, сыра-сылба, күүс букатыннаахтык эһиннэ, киһи аатыттан ааста. Аны кэлэн синэ биир, хаайыы бөҕө буолуохтааҕар, бэринэригэр тиийэр…

Лариса Попугаева, икки ый устата инчэҕэй эттээх тулуйбатынан туруулаһа сатаан баран, сэтинньи ортотугар Амакинскай экиспэдииссийэҕэ көһөрүн туһунан кэлин чыыһыланан сайабылыанньаҕа илии баттаабыта.

Эпилог

Ленинградка Попугаева бэйэтин институтун, Киин партиятын үлэһиттэрэ кини кыһалҕатын кэм өйдүөхтэрэ, эйэ дэмнээхтик сыһыаннаһыахтара дии санаабыта, төттөрүтүн олус хаҕыстык, өһүөннээхтик көрсүбүттэрэ. Институт интэриэһин түһэн биэрбит таҥнарыахсытынан, бэрдимсигинэн ааттаабыттара.

Кинини бэйэлэриттэн туоратан, үлэлиир остуолун кабинетыттан көрүдүөргэ таһаарбыттара. Ким даҕаны кэпсэппэт, бэл, дорооболоспот буолбуттара. Ордук кыһыылааҕа, абалааҕа, урут бииргэ үлэлээбит уу тэстибэт чугас доҕордуу сыһыаннаах дьүөгэтэ, партиятын начаалынньыга Наталья Сарсадских тосту-туора быһыыланыыта атыттар киниэхэ холуоннук сыһыаннаһалларыгар сылтах эрэ буолбута.

– Миигин күүс өттүнэн күһэйбиттэрэ, – Амакинскай экиспэдииссийэҕэ тоҕо көспүтүн туһунан Наталья Сарсадских ыйытыытыгар Попугаева кырдьыгынан хоруйдаабыта.

– Хайдах оннук бэриниэххэ сөбүй, миигин күһэйиэхтэрэ суоҕа этэ, – Сарсадских, кэлэйбиттии, партия начаалынньыгын киэбинэн, дьаҕырыйар быһыынан саҥарбыта. – Ама, өйдөөбөтөҕүҥ үһү дуо бу быһыыгынан бүтүн институт, партияҥ итэҕэллээх дьыалатын түһэн, таҥнаран биэрбиккин?

– Өйдөөн, хайдах өйдөөбөт буолуохпунуй, эһиги туох да мэҥэ, дьаралыга суох ыраас дьоҥҥут, оттон мин кинилэргэ норуот өстөөҕүн кыыһа буоларбынан эрэ биллэрим. Ол дьаралык миэхэ хайдах дьайбытын эһиги билбэккит, билиэххитин да баҕарбаккыт, – Лариса, ытаан-ытаан хараҕын уута бараммыт киһилии, бэйэтин кэрэ, нарын көрүҥэр ханан да дьүөрэлэспэт кэһиэхтээх дьэбир куолаһынан хоруйдаабыта.

1954-1955 сыллааҕы кыһын Попугаева Сарсадскихтыын, уопсай тиэмэлээх буолан, отчуоттарын бииргэ суруйбуттара. Лариса хонуутааҕы матырыйаалын, отчуоттарын илдьэ кэлбит буолан, онно олоҕуран үлэлээбиттэрэ. 1955 сыллаахха «Разведка и охрана недр» сурунаалга кимберлити булбуттарын, ол кинилэр үтүөлэрэ буоларын туһунан ыстатыйалара тахсыбыта.

Ити сыл сайыныгар Попугаева Амакинскай экиспэдииссийэ састаабыгар рядовой геолог быһыытынан Далдыҥҥа үлэлээбитэ. Онно туох өйгө-санааҕа ылларан сылдьыбытын сэрэйиэххэ эрэ сөп, үлэтин түмүгэ даҕаны ол тэҥэ этэ. Ол эрээри кини Владимир Щукиҥҥа былырыын бэйэтэ пироптаах боруоба ылбыт үрүйэтин төрдүттэн үрүйэни өрө батыһарга сүбэлээбитэ. Щукин Попугаева сүбэтин ылынан, аҕыйах хонугунан «Удачнай» туруупканы арыйбыта.

1955 сыл күһүнүгэр Попугаева Амакинскай экиспэдииссийэттэн уурайбыта, онно кинини аны тута сатыыр төрүөт да суох буолбута. Ленинградка урукку үлэтигэр ылбатахтара, онон Хайа институтун аспирантуратыгар киирбитэ эрээри сорох профессордары кытары тапсыбакка, диссертациятын ситэ суруйбатаҕа.

1957 сыллаахха муус устар ыйыгар алмаас промышленнай суолталаах баайдаах сирдэрин арыйыы иһин Ленинскэй бириэмийэни трест сүрүн геолога А.П. Буров (үлэни тэрийээччи быһыытынан) уонна Амакинскай экиспэдииссийэ биэс геолога ылбыттара. Кинилэр ортолоругар Попугаева суох этэ. Ити сыл күһүнүгэр, Саха сирэ Россияҕа холбоспута 325 сыла туолуутунан сибээстээн, «Култуурунай, хаһаайыстыбаннай тутууга ситиһиилэрин иһин» араас уордьанынан наҕараадаламмыт 300-кэ киһи ортотугар Л.А. Попугаева Ленин, Н.Н. Сарсадских Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннарыгар тиксибиттэрэ.

1959 сыллаахха Попугаева Ленгорисполком иһинэн күндү таастары чинчийэр Киин научнай лабораторияҕа үлэҕэ киирбитэ. Киниэхэ Сэбиэскэй Сойуус күндү таастарынан баайдаах сирдэрин кадаастарын оҥорорго сорудахтаабыттара. Лариса Анатольевна көмөлөһөөччүтэ Лидия Александровна Соловьевалыын сүүстэн тахса күндү таастар баайдаах сирдэри чинчийэн үөрэппиттэрэ. Дьэ манна, иккиэн даҕаны идэлэрин сөбүлүүр буолан, кинилэри өйдүүр дьон этэллэринэн, тус бэйэлэрин интэриэстэрин умнан туран, тас көрүҥнэрин даҕаны оҥостууга кыһаллыбакка, чахчы кыһаллан дьүккүөрдээхтик, идэлэригэр олус бэриниилээхтик үлэлээбиттэрэ. Попугаева биһиги дойдубут, бэйэтин сиртэн хостонор баайыгар олоҕуран, ювелирнай промышленноһы сайыннарарыгар олус кэрэхсэбиллээх кыахтар баалларын туһунан этэрэ, суруйара даҕаны.

Бу проблема Совмин бэрэссэдээтэлэ А.Н. Косыгин болҕомтотун тарпыта. 1964 сыл ахсынньытыгар киниэхэ буолбут сүбэ мунньахха үс: үп, тас эргиэн, геология миниистирдэрэ кыттыыны ылбыттара. Бу мунньахха Попугаева дакылаат оҥорбута. Кини кэтээн көрүүтүнэн ЦНИЛКС оҥорбут ювелирнай киэргэллэрин көрдөрбүтэ.

Мунньах быһаарыытынан, 1966 сыллаахха «Цветные камни» диэн Бүтүн Сойуустааҕы трест тэриллибитэ. Кини сыалынан, ювелирнай оҥоһуктарга аналлаах сырьену булуу этэ. ЦНИЛКС уларыйан, ВНИИЮвелирпром диэн буолбута. Манна Попугаева күндү таас сырьетугар лаборатория начаалынньыгынан ананан үлэлээбитэ. Соруга диэн дойдуга хостонор күндү таастарынан промышленноһы хааччыйыы этэ.

1970 сыллаахха «Первооткрыватель месторождения» диэн геолокка киэн туттунуулаах дипломунан уонна значогунан наҕараадаламмыта. Ити сыл сэтинньитигэр, Хайа институтугар бэйэтин үлэлэрин туһунан түмүктээһиннээх дакылаат оҥорон, наука кандидатын степенин ылбыта. Лариса Анатольевна кимтэн да иҥнэн-толлон турбакка, бэйэтин санаатын туруору кырдьыгынан этэрэ, инньэ гынан бэйэтигэр өстөөхтөрү бэрт кэбэҕэстик булунара. Биллэн турар, ол үтүөнэн аҕаабата чуолкай. Холобур, кинини бирюзаны уоран атыылыыр диэн үҥсүбүттэригэр, силиэдэбэтэллэр кэлэн бэрэбиэркэлээн баран, бырастыы гынарыгар көрдөспүттэрэ биллэр.

Бэйэтин институтун биир дириэктэрин кытта сытыы мөккүөргэ киирсибитэ. Анарааҥҥыта Арҕаа Европа кыһыл көмүстэн уонна бриллиантан эрэ оҥоһуктарын куоппуйалыыр интэриэстээҕэ уонна онуоха кэлим механизацияны киллэрэр соругу тутуһара. Попугаева лабораториятын институт үлэтин хайысхатыгар сөп түбэспэтинэн ааҕара. Кинини дуоһунаһыттан уһулан, наука алын үлэһитигэр түһэрбиттэрэ, лабораториятын сабан кыракый бөлөххө кубулуппуттара. Бэйэтин үлэтиттэн ууратар куттал үөскээбитэ, дириэктэр кини сотору-сотору ыалдьарыгар сигэнэрэ. 1970 сыл ахсынньытыгар «Ленинградская правда» хаһыат Попугаеваны көмүскээн улахан ыстатыйа таһаарбыта. Ол түмүгэр, лаборатория чөлүгэр түһэриллибитэ, Лариса Попугаева үлэтигэр төннүбүтэ.

Кини айылҕаҕа үөскүүр минераллар киэҥ эйгэлэрин олус сөбүлүүрэ, кабинетын иһэ күндү таастар сэдэх көрүҥнэрэ мунньуллубут эриэккэс музейыгар кубулуйбута. Араас өҥнөөх таастартан оҥоһуллубут витражка авторскай сибидиэтэлистибэ ылбыта. Оннук тоҕус квадратнай миэтэрэ иэннээх витраж Хайа институтун бүстүбүүлүгэр оҥоһуллубута.

Эрмитажка уонна таможняҕа күндү ювелирнай таастартан оҥоһукка эксперт быһыытынан ыҥырыыга сылдьара. 1970 сыл саҥатыгар «Атлас самоцветов СССР» хомуурунньугу бэчээккэ бэлэмнээбитэ кыайан тахсыбакка хаалбыта. Бука, ыараханнык ыалдьар буолан, сэниэтэ, сырата-сылбата тиийбэтэх буолуохтаах. Аатырбыт янтардаах хоһу хат сөргүтүүнү саҕалыыр баҕалааҕа. 1977 сыллаахха, олоҕун тиһэх сылыгар, онно киирсэргэ бэлэмнэммит соругун сорох барыллара: «Бырабыыталыстыбаҕа киирэн Руднев миниистиргэ янтарнай хоһу сөргүтүүгэ (Екатерининскай дыбарыас 18-с үйэтээҕи муҥутуур кэрэ оҥоһуга. Ааптар Ф. Растрелли), этии киллэрэргэ. Ньиэмэстэр бу бэйэлээх кэрэни урусхаллааһын иһин саакка-суукка тигистиннэр, оттон биһиги күл-көмөр анныттан искусствоны хаттаан тилиннэриэхпит!!! Янтары талан бэлэмниир бөлөҕү тэрийиэххэ, Ленинградка реставратордар янтары уустаан-ураннаан таҥан оҥорууга маастардары уонна матырыйааллары буллуннар». Бу дьыалаҕа тугу эмэтэ ситиһэн оҥорбута эбитэ дуу, биллибэт… Оттон янтарнай хоһу хат оҥорууга аналлаах 1979 с. тахсыбыт бырабыыталыстыба уурааҕа уонна онно сыһыаннаах кэнники сабыытыйалар Попугаева идиэйэтин олоххо киллэриигэ туоһу быһыытынан буолалларыгар киһи саарбахтыыра суохха дылы.

Лариса Попугаева гипертония үһүс истиэпэннээх ыарахан көрүҥүнэн эрэйдэнэрэ. 1974-1975 сылларга кыһын үс аҥаар ый балыыһаҕа сыппыта. Эмчиттэр бэйэтин «курустаал ваза курдук» харыстанарыгар эппиттэрэ. Онуоха кини: «Ити миэхэ сөп түбэспэт», – диэбит. 1977 сыллаахха балаҕан ыйын 19 күнүгэр Лахтинскай уулусса уонна Улахан проспект быһа охсуһууларын муннугар охтон түһэн эмискэ өлбүтэ. Диагноһа – аорта аневризма.

Алмаас улахан кристалларыгар аат иҥэрэллэр, оннук 29,4 караттаах 12 мм кэтиттээх кристалл Лариса Попугаева аатын сүгэр. Удачнай уонна Айхал куораттарга кини аатынан уулуссалар бааллар, Удачнайга пааматынньыга турар, кини аатынан 19-с нүөмэрдээх орто оскуола үлэлиир. Ити аат-суол, пааматынньык барыта кини өлбүтүн кэннэ баар буолбуттара…

ССРС-ка алмаастаах ийэ боруоданы – кимберлитовай туруупканы аан бастакынан арыйбыт геолог Лариса Попугаева, олус чиэһинэй, судургу, көнө майгылаах бэйэтэ, баара-суоҕа 54 сааһыгар күн сириттэн күрэммитэ. Кини алмаас үөскээбит бастакы төрүт сирин арыйбытын кэнниттэн чиэскэ, бочуокка тиксэрин оннугар биир идэлээхтэрин ордук санааһыннарыгар, күнүүлээһиҥҥэ, ымсыыга, репрессия кэмин тиһэх ыар дьайыытын таба туһаммыт нэгэй дьон күһэйиилэригэр, өһүөҥҥэ түбэһэн кылгас үйэлэниитэ дьону-сэргэни күн бүгүнүгэр диэри долгутар. Оттон кини биир идэлээҕэ, икки ардыларынан уу тэстибэт урукку дьүөгэтэ, начаалынньыга Наталия Сарсадских 97 сааһыгар тиийбитэ. Ол тухары Лариса Попугаева Сэбиэскэй Сойууска аан маҥнайгынан кимберлитовай туруупканы арыйбытын кэннэ күһэйиинэн Амакинскай экиспэдииссийэҕэ көспүтүн бырастыы гымматаҕа…

Планета саамай кытаанах сынтарыйбат сындааһыннаах күндү тааһа – алмаас ыар тыына, киһи аймах дьылҕатыгар түҥ былыргыттан билиҥҥэ диэри араастаан дьайар, дьайыа даҕаны турдаҕа.

Чолбон. – 2019. – №9, 10

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *